Gemi İpoteği Nedir? Nasıl Kurulur? (TTK m.1014)

Kısa Cevap

Gemi ipoteği, TTK m.1014 uyarınca bir alacağı teminat altına almak için gemi üzerinde kurulan bir rehin hakkıdır; alacaklıya, alacağını geminin bedelinden alma yetkisi verir. Sicile kayıtlı gemiler tıpkı taşınmazlar gibi ipotekle güvence altına alınır ve bu rehin ancak gemi siciline tescille doğar. Gemi adamlarının ücret alacakları gibi bazı alacaklar ise, tescile gerek olmadan gemi ipoteğinden önce gelen bir kanuni rehin (gemi alacaklısı hakkı) doğurur.

Bu Durumda mısınız?

• Bir gemi finansmanı veya kredisi için gemiyi teminat göstermek ya da göstermek istenen ipoteğin kapsamını ve derecesini araştırıyorsunuz.
• İpotekli bir gemi cebri icra ile satıldı; satış bedelinden alacağınızı hangi sırada alacağınızı çözmeye çalışıyorsunuz.
• Gemi adamı olarak ödenmeyen ücret alacağınız için geminin bedeline başvurmak istiyorsunuz ve ipotekli alacaklılara göre önceliğinizi merak ediyorsunuz.
• İnşa hâlindeki bir gemiyi teminat göstererek finansman sağlamak istiyorsunuz.
• Yabancı para veya değişken tutarlı bir alacak için gemi ipoteği kurmayı planlıyorsunuz.

Bu senaryoların her birinde uygulanacak şart, kapsam ve sıra farklıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Gemi İpoteği Nedir? (m.1014)

Gemi ipoteği, gemiyi bir alacağın teminatına dönüştüren rehin hakkıdır. Kanun onu şöyle tanımlar:

Bir alacağı teminat altına almak için gemi üzerinde ipotek kurulabilir. Gemi ipoteği alacaklıya, alacağını, geminin bedelinden alma yetkisini verir. Sicile kayıtlı gemilerin sözleşmeye dayalı rehni sadece gemi ipoteği yolu ile sağlanır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1014)

Buradaki kilit cümle sonuncusudur: sicile kayıtlı bir gemi, teslim (zilyetlik devri) yoluyla değil, yalnızca gemi ipoteği yoluyla rehnedilebilir. Böylece gemi, malikin işletmesinde kalmaya devam ederken aynı zamanda bir alacağa teminat oluşturur; tıpkı taşınmaz ipoteğinde olduğu gibi. Genel ipotek kurumuyla karşılaştırma için ipotek nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Gemi İpoteği Nasıl Kurulur? (m.1015-1016)

Gemi ipoteği iki unsurun birlikte gerçekleşmesiyle kurulur — anlaşma ve tescil:

Gemi ipoteğinin kurulması için geminin maliki ile alacaklının gemi üzerinde ipotek kurulması hususunda anlaşmaları ve ipoteğin gemi siciline tescil edilmesi şarttır. (2) İpoteğin kurulmasına ilişkin sözleşmelerin yazılı şekilde yapılması ve imzalarının noterce onaylanması gerekir. Bu anlaşma gemi sicil müdürlüğünde de yapılabilir. Bu şekillerden birine uygun olarak yapılmadıkça ipoteğin kurulmasına dair anlaşma geçerli olmaz.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1015)

Yani ipotek anlaşması yazılı yapılır ve imzalar noterce onaylanır (veya anlaşma doğrudan gemi sicil müdürlüğünde yapılır); ardından sicile tescil ile ipotek doğar. Tescil kurucudur. Bu yüzden “gemi ipotek sözleşmesi örneği” arayanlar için asıl önemli olan, hazır bir matbu metinden çok bu geçerlilik şekline (yazılı + noter onayı + tescil) uymaktır.

Sicile hangi bilgilerin kaydedileceği de kanunla belirlenmiştir: alacaklının kimliği, alacağın tutarı, varsa faiz oranı ve ipoteğin derecesi (m.1016/1). İpoteklerin derecesi, TTK m.1017 uyarınca Türk Medenî Kanunu’nun taşınmaz rehni hükümlerine göre belirlenir.

Gemi İpoteğinin Türleri

Gemi ipoteği birkaç ölçüte göre türlere ayrılır:

• Akdî ve kanuni ipotek: Yukarıdaki gibi malik ile alacaklının anlaşmasına dayanan ipotek akdîdir. Bunun yanında kanuni ipotek de vardır; örneğin tersane sahibi, gemi yapımı ve onarımından doğan alacakları için ipotek tescilini isteyebilir:

Tersane sahibi, geminin yapımı ve onarımından doğan alacakları için, o yapı veya gemi üzerinde, bir ipoteğinin tescilini isteme hakkına sahiptir. Bu haktan önceden feragat geçerli değildir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1013)

• Üst sınır (limit) ipoteği: Alacağın miktarı önceden kesin değilse (cari hesap, kredi vb.), üst sınır belirlenerek tescil edilir:

Alacağın miktarı belirli değil veya değişken ise, gerçek miktarı zamanında saptamak üzere, ipoteğin teminat altına alacağı alacak miktarının üst sınırı belirlenerek gemi siciline tescil edilir; alacak faizli ise, faizleri de üst sınır kapsamında sayılır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1016)

• Yabancı para ipoteği: Gemi finansmanı çoğu zaman döviz üzerinden yapıldığından, kanun yabancı para ipoteğine izin verir:

Yabancı para üzerinden gemi ipoteği kurulabilir. Bu takdirde yabancı para veya Türk parası karşılıklarının hesabında hesap günündeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının döviz alış kuru esas alınır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1016)

• Yapı hâlindeki gemi ipoteği: İnşa edilmekte olan gemiler de teminat gösterilebilir:

Yapı hâlindeki gemiler üzerinde de ipotek kurulabilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1054)

• Birlikte (müşterek) ipotek: Bir alacak için birden çok gemi ipotek edilebilir; bu hâlde her gemi borcun tamamından sorumludur:

Bir alacak için birden çok gemi veya gemi payı ipotek edilmişse, bunlardan her biri borcun tamamından sorumludur.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1021)

Gemi İpoteğinin Kapsamı (m.1020)

İpoteğin neyi güvence altına aldığı, büyük ölçüde taşınmaz rehni hükümlerine yollama yapılarak belirlenir:

İpoteğin kapsamı hakkında Türk Medenî Kanununun 862 ve 863 üncü maddeleri uygulanır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1020)

Buna göre ipotek gemiyi, bütünleyici parçalarını ve eklentilerini kapsar. Ayrıca m.1020/4 uyarınca kamulaştırılan geminin bedeli ile malikin, geminin zıyaı veya hasarı nedeniyle üçüncü kişilere karşı sahip olduğu tazminat istemleri de ipoteğin kapsamındadır. Böylece gemi telef olsa bile alacaklının teminatı, geminin yerine geçen bu değerler üzerinde devam eder.

Gemi Alacaklısı Hakkı ve Gemi Adamlarının Ücret Önceliği

Gemi ipoteği tek başına düşünülemez; çünkü bazı alacaklar, tescile gerek olmadan doğan ve ipotekten önce gelen bir kanuni rehin (gemi alacaklısı hakkı) doğurur. Bunların başında gemi adamlarının ücret alacakları gelir. TTK m.1320, gemi alacaklısı hakkı veren alacakları sayar ve ilk sıraya gemi adamlarının alacaklarını koyar:

a) Ülkelerine getirilme giderleri ve onlar adına ödenmesi gereken sosyal sigorta katılma payları da içinde olmak üzere, gemi adamlarına, gemide çalıştırılmakta olmaları dolayısıyla ödenecek ücretlere ve diğer tutarlara ilişkin istem hakları.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1320)

Bu alacaklar, sahibine gemi üzerinde kanuni rehin hakkı verir (m.1321) ve en önemlisi, gemi ipoteği de dâhil bütün rehin haklarından önce gelir:

1320 nci maddenin birinci fıkrasının (a) ilâ (e) bentlerinde yazılı gemi alacaklılarının sahip olduğu kanuni rehin hakkı, gemi üzerinde tescil edilmiş veya edilmemiş olan bütün kanuni ve akdî rehin haklarıyla ayni yükümlülüklerden önce gelir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1323)

Bunun pratik sonucu şudur: bir bankanın tescilli gemi ipoteği olsa bile, gemi adamlarının ödenmemiş ücret alacakları ipotekten önce ödenir. Gemi alacaklısı hakkı, gemiye zilyet olan herkese karşı ileri sürülebilir (m.1321/5) ve bu hak kanunda öngörülen özel sürede düşer (m.1326-1327).

Cebri İcrada Paraların Dağıtımı ve Sıra Cetveli

Gemi cebri icra yoluyla satılıp satış bedeli bütün alacaklılara yetmezse, icra dairesi bir sıra cetveli düzenler ve ödemeyi bu sıraya göre yapar:

Türk veya yabancı bayraklı bir gemi, cebrî icra yoluyla satıldığında, satış tutarı bütün alacaklıların alacağını ödemeye yetmezse, icra dairesi, alacaklıların bir sıra cetvelini yapar. Alacaklar bu cetvele 1390 ilâ 1397 nci maddelerde belirtilen sıra ile kaydedilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1389)

Bir sıradaki alacaklar tamamen ödenmeden sonraki sıraya geçilmez (m.1389/3). Sekiz sıralı bu cetvelin özeti şöyledir:

Sıra	Alacak	Dayanak
1	Haciz/satış/koruma giderleri + gemi adamı ücretleri (hacizde geçen süre)	m.1390
2	Enkaz kaldırma giderleri	m.1391
3	Gemi alacaklıları (m.1320/1 a-e), 1. sıraya girmeyenler	m.1392
4	Tersane sahibinin kanuni ipoteği (m.1013)	m.1393
5	Gümrük resmi ve diğer vergiler	m.1394
6	Akdî veya kanuni rehin — yani gemi ipoteği	m.1395
7	TTK m.1352 deniz alacakları	m.1396
8	İİK m.206/4 alacakları	m.1397

Görüldüğü gibi gemi ipoteği ancak altıncı sırada yer alır:

Sıra cetvelinin altıncı sırasına, akdî veya kanuni bir rehin hakkı ile teminat altına alınmış olup da 1390 ilâ 1394 üncü maddelere girmeyen alacaklar kaydedilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1395)

Bu sıralama, gemi finansmanının en kritik riskini ortaya koyar: ipotekli alacaklı (genellikle banka), gemi adamı ücretleri, enkaz giderleri, diğer gemi alacaklıları, tersane ve vergilerden sonra ödenir. Bu yüzden gemi ipoteğinin güvence değeri, önündeki bu sıraların büyüklüğüne bağlıdır.

Takip yolunda kritik ayrım: gemi, İİK bakımından taşınmaz sayılır. İpoteğin paraya çevrilmesinde hangi hükümlerin uygulanacağı İİK m.153/a ile çözülür ve sonucu, alacaklının seçeceği takip yolunu doğrudan belirler:

“Takibin dayanağı gemi ipoteği ise bahsi geçen maddenin ikinci fıkrası uyarınca sicile kayıtlı gemiler İİK kapsamında taşınmaz olarak değerlendirilmelidir. Bahsi geçen hükümler dikkate alındığında sicile kayıtlı gemiler hakkında iki şekilde takip yapılabilir. Bunlardan birincisi gemi ipoteğinin paraye çevrilmesi yolu ile takip olup, bunun için 6102 sayılı TTK’nun 1015. maddesi kapsamında kurulmuş bir ipoteğin varlığı şarttır.”

(Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2022/3955, K. 2022/11400, T. 02.11.2022 — onama)

Aynı kararda Daire, sicile kayıtlı gemiler hakkında iki ayrı takip yolu bulunduğunu belirtir: TTK m.1015 kapsamında kurulmuş bir ipotek varsa gemi ipoteğinin paraya çevrilmesi yolu; gemi alacaklısı hakkının verdiği kanuni rehin söz konusuysa taşınır rehninin paraya çevrilmesi yolu. Yanlış yolun seçilmesi takibin iptaline yol açabileceğinden, dayanak belgenin tescilli ipotek mi yoksa gemi alacağı mı olduğu en başta belirlenmelidir.

Görevli Mahkeme ve Süre

Gemi ipoteği TTK’da düzenlendiğinden, bundan doğan davalar TTK m.4 uyarınca ticari dava sayılır ve TTK m.5 uyarınca asliye ticaret mahkemesinde (deniz ticaretine ilişkin işler için denizcilik ihtisas mahkemesi olarak görevlendirilen asliye ticaret mahkemelerinde) görülür (görevli mahkeme ayrıntısı). İpoteğin paraya çevrilmesi ise icra dairesi eliyle, ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla takip usulüyle yürütülür. Gemi adamlarının ücret alacağına dayalı takiplerde iş hukuku boyutu da bulunduğundan, görev konusu somut olayda ayrıca değerlendirilmelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Sicilli gemiyi teslimle rehnetmeye çalışmak. TTK m.1014 uyarınca sicile kayıtlı geminin sözleşmeye dayalı rehni yalnızca gemi ipoteği (tescil) yoluyla kurulur; gemiyi elden vererek rehin kurulmaz.
• Tescili ihmal etmek. Anlaşma tek başına yetmez; ipotek ancak gemi siciline tescille doğar (m.1015). Yazılı ve noter onaylı anlaşma da bu şeklin parçasıdır.
• Gemi ipoteğini en öncelikli teminat sanmak. Gemi adamı ücretleri ve diğer gemi alacaklıları (m.1320, m.1323) ipotekten önce gelir; cebri icrada gemi ipoteği ancak altıncı sıradadır (m.1395).
• Üst sınır ihtiyacını gözden kaçırmak. Tutarı değişken alacaklarda (kredi, cari hesap) üst sınır ipoteği (m.1016/3) kurulmazsa, doğan alacağın tamamı teminatsız kalabilir.
• Yapı hâlindeki geminin teminat gösterilemeyeceğini sanmak. İnşa hâlindeki gemi, ayırt edilebilir hâle geldiğinde ipotek konusu olabilir (m.1054).

Özet

• Gemi ipoteği, TTK m.1014 uyarınca bir alacağı teminat için gemi üzerinde kurulan, alacaklıya geminin bedelinden alma yetkisi veren rehin hakkıdır; sicilli gemiler yalnız ipotekle rehnedilir.
• İpotek, malik ile alacaklının yazılı + noter onaylı anlaşması ve sicile tescil ile kurulur; tescil kurucudur (m.1015-1016).
• Türleri: akdî/kanuni (tersane m.1013), tescilli/yapı hâlindeki gemi (m.1054), üst sınır (m.1016/3), yabancı para (m.1016/4) ve birlikte ipotek (m.1021).
• İpoteğin kapsamı gemiyi, eklentilerini ve geminin yerine geçen tazminat/kamulaştırma bedelini kapsar (m.1020; TMK 862-863 atfı).
• Gemi adamlarının ücret alacakları gemi alacaklısı hakkı verir (m.1320/1-a) ve gemi ipoteği dâhil bütün rehinlerden önce gelir (m.1323).
• Cebri icra sıra cetvelinde gemi ipoteği altıncı sırada yer alır (m.1395); gemi adamı ücretleri ve gemi alacaklıları ondan önce ödenir (m.1390, m.1392).

İlgili yazılar: İpotek Nedir? · Gemi Kira Sözleşmesi (Bareboat) · Navlun Sözleşmesi · Konişmento · Asliye Ticaret Mahkemesi Nedir?