Gemi Sicili Nedir? Tescil, Terkin ve Sicile Güven

Kısa Cevap

Gemi sicili, gemiler üzerindeki mülkiyet ve sınırlı ayni hakların aleniyetini sağlayan resmî sicildir; taşınmaz siciline benzer bir işlev görür. Türk gemileri için TTK m.954 vd. hükümlerine göre, liman başkanlığı nezdindeki sicil müdürlüklerince ve mahkeme gözetiminde tutulur. Sicil herkese açıktır ve kanunun öngördüğü karineleri doğurur: sicilde malik görünen kişi malik sayılır.

Bu Durumda mısınız?

• Bir gemi satın alıyorsunuz ve satıcının gerçekten malik olup olmadığını, gemi üzerinde ipotek bulunup bulunmadığını sicilden kontrol etmek istiyorsunuz.
• Geminizi tescil ettirecek sicil müdürlüğünü belirlemeye çalışıyorsunuz; bağlama limanı ile işletme merkeziniz farklı yerlerde.
• Geminiz battı veya tamir kabul etmez hâle geldi; sicil kaydının nasıl sildirileceğini araştırıyorsunuz.
• Sicilde adınıza olması gereken bir hak yanlış kişi adına görünüyor ve kaydın düzeltilmesini istiyorsunuz.
• Gemi veya ticari yatınızı Türk Uluslararası Gemi Siciline kaydettirmeyi ve bunun sonuçlarını değerlendiriyorsunuz.

Bu işlemlerin her biri usule ve süreye bağlıdır; durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Gemi Sicili Nerede ve Kimin Gözetiminde Tutulur?

Gemi sicilinin en dikkat çekici yanı, idari bir kayıt olmasına rağmen mahkeme gözetimine bağlanmış olmasıdır:

Gemi sicilleri, liman başkanlığı nezdinde çalışan sicil müdürlükleri tarafından, o yerde deniz ticareti işlerine bakmakla görevli asliye ticaret mahkemesinin, bulunmadığı takdirde asliye ticaret mahkemesinin, o da yoksa ticaret davalarına bakmakla görevli asliye hukuk mahkemesinin gözetimi altında tutulur.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.954)

Bir yerde ticaret davalarına bakan birden çok mahkeme varsa, sicili gözetecek mahkemeyi Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu belirler. Kanun ayrıca sicilin tutulmasından doğan zararlar bakımından Türk Medenî Kanununun 1007 nci maddesinin gemi sicilleri hakkında da geçerli olduğunu belirtir (m.954/3); yani Devletin sorumluluğuna ilişkin tapu rejimi burada da işler.

Hangi müdürlüğün yetkili olduğu ise bağlama limanına göre belirlenir:

Gemi, bağlama limanının tabi olduğu sicil müdürlüğünce tescil olunur.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.955)

Bu kuralın bir istisnası vardır: geminin seferleri yabancı bir limandan, bir kara kentinden veya bizzat gemiden yönetiliyorsa malik gemisini dilediği yer siciline tescil ettirebilir (m.955/2). Malikin Türkiye’de yerleşim yeri veya ticari işletmesi yoksa, sicil müdürlüğüne o bölgede oturan bir temsilci göstermesi gerekir (m.955/3).

Hangi gemilerin tescil edilebileceği ve edilemeyeceği ayrı bir konudur; genel çerçeve için deniz ticareti hukuku yazımızdaki tescil bölümüne bakabilirsiniz. Kısaca, Türk Bayrağını çekme hakkına sahip ticaret gemileri tescil edilir (m.956); Türk gemisi olmayanlar, yabancı sicile kayıtlı Türk gemileri, harp gemileri ve kamu hizmetine özgülenmiş gemiler tescil edilemez (m.958).

Tescil Nasıl Yapılır?

Tescil resen değil, istem üzerine yapılır:

Gemi, ancak malikin veya maliklerinden birinin istemi üzerine gemi siciline tescil olunur.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.959)

İstem dilekçeyle yapılır (m.959/2). Sicile geçirilecek hususlar m.963’te belirlenmiştir: geminin kimliğine ilişkin bilgiler, ölçmeyi ispatlayan belgenin niteliği, kaydolunduğu gün ve sicil numarası. Malik veya maliklerin vatandaşlığı; gemi bir ticaret şirketine, başka bir tüzel kişiye veya donatma iştirakine aitse Türk gemisi sayılabilmesi için gerekli nitelikleri taşıdığı hususu ayrıca kaydedilir. Kayıt, yetkili sicil memuru tarafından imzalanır.

Tescil aşamasında bir mülkiyet çekişmesi çıkarsa süreç durmaz: bir kişi kendisinin malik olduğunu ileri sürerek tescil isteyenin mülkiyetine itiraz ederse, gemi tescil edilmekle beraber itiraz eden lehine sicile şerh verilir (m.963/2).

Sicilin Açıklığı: Kim İnceleyebilir?

Gemi sicili, tapu sicilinden farklı olarak tam açıklık ilkesine tabidir:

Gemi sicili açıktır. Herkes sicil kayıtlarını inceleyebilir ve giderini ödemek şartıyla onaylı veya onaysız örneklerini alabilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.973)

Yani bir gemiyi satın almadan önce üzerinde ipotek veya şerh bulunup bulunmadığını öğrenmek için haklı menfaat ispatına gerek yoktur. Buna karşılık ikinci bir katman vardır: sicil dosyalarını, bir kaydın tamamlanabilmesi için sicilde gönderme yapılan belgeleri ve henüz sonuçlanmamış tescil istemlerini incelemek isteyen kişinin haklı menfaatini inandırıcı biçimde ortaya koyması gerekir (m.973/2).

Sicile Güven: Sicil Karineleri

Sicilin hukuki değeri, doğurduğu karinelerden gelir:

Gemi sicilinde malik olarak kayıtlı bulunan kişi, geminin maliki sayılır. … Tescil olunmuş bir hak sicilden silinirse o hakkın artık var olmadığı kabul edilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.974)

Aynı şekilde, lehine gemi ipoteği, ipotek üzerinde bir hak veya intifa hakkı tescil edilmiş olan kişi o hakkın sahibi sayılır (m.974/2). Bu karineler mutlak değildir; aksi ispatlanabilir ve kanun Türk Medenî Kanununun 992 nci maddesinin ikinci fıkrasını ayrıca saklı tutar (m.974/4). Gemi üzerinde rehin kurulmasında tescilin kurucu rolü için gemi ipoteği yazımıza bakabilirsiniz.

Tescil mülkiyeti kurmaz — bu, taşınmaz siciliyle en büyük farktır. Tapuda tescil kurucudur; gemi sicilinde değildir. Yargıtay, sicile kayıtlı bir geminin devri için malik ile iktisap edenin anlaşmasını yeterli sayar ve tescili düzeltici bir işlem olarak niteler:

“Gemi mülkiyeti mefhumu, MK’nun 683. maddesindeki mülkiyet kavramının aynıdır. Ancak, gemi mülkiyetinin iktisap ve ziyaı hususunda deniz hukukunda özel hükümler getirilmiştir. TTK’nun 868. maddesine göre, gemi siciline kayıtlı bir geminin temliki için maliki ile iktisap edenin, mülkiyetin iktisap edene intikal edeceğine dair anlaşmaları lazım ve kafidir. Bir tasarruf işlemi olan bu anlaşma herhangi bir şekle tabi değildir. Mülkiyet sicil dışında intikal eder ve bundan sonra sicile düşürülen kayıt, sicilin düzeltilmesi mahiyetindedir.”

(Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2008/5459, K. 2010/1447, T. 09.02.2010 — bozma)

Aynı kararda Daire, tescil, terkin ve düzeltmenin ilgilinin talebi üzerine yapılacağını, ilgililerin mahkemeden doğrudan sicile tescil isteyemeyeceğini; sicil memurunun kararlarına karşı yolun TTK’daki itiraz olduğunu belirtmiştir. Yani mülkiyet uyuşmazlığında istenecek şey “sicile tescil” değil, mülkiyetin tespitidir; sicil kaydı bu tespitin ardından düzeltilir.

Sicil Gerçeği Yansıtmıyorsa: Düzeltme ve İtiraz Şerhi

Sicil içeriği mülkiyet, gemi ipoteği, ipotek üzerindeki bir hak veya intifa hakkı bakımından gerçek hukuki duruma uymuyorsa, hakkı tescil edilmemiş ya da yanlış tescil edilmiş kişi, değişiklikten hakkı etkilenecek kişiden kaydın değiştirilmesine onay vermesini isteyebilir (m.975/1). Kanun burada önemli bir güvence getirir: bu değişikliği isteme hakları zamanaşımına uğramaz (m.975/3).

Düzeltme süreci tamamlanana kadar sicildeki görüntüye güvenerek işlem yapılmasını önlemek için itiraz şerhi tescil ettirilebilir:

975 inci maddede yazılı hâllerde gemi siciline, sicil kaydının doğru olmadığı hakkında bir itiraz tescil olunabilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.976)

İtiraz, bir ihtiyati tedbir kararına veya kaydın değişmesi sonucunda hakkı zarar görecek kişinin onayına dayanılarak sicile geçirilir. Uygulama açısından kritik ayrıntı şudur: bu ihtiyati tedbirde hakkın tehlikede olduğuna dair yaklaşık ispat şartı aranmaz (m.976/2). İhtiyati tedbirin genel şartları için ihtiyati tedbir yazımıza bakabilirsiniz.

Terkin: Gemi Sicilden Ne Zaman Silinir?

Kaydın silinmesi (terkin) sınırlı hâllerde mümkündür:

Gemi, kurtarılamayacak şekilde batar veya tamir kabul etmez hâle gelir yahut her ne suretle olursa olsun Türk Bayrağını çekme hakkını kaybederse, istem üzerine sicilden kaydı silinir. Tescili isteğe bağlı olan gemilerin kaydı malik veya maliklerinin istemi üzerine sicilden silinir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.965)

Terkinde asıl mesele ipotek alacaklısının korunmasıdır. Gemi tamir kabul etmez hâle geldiği için silinme istendiğinde sicil memuru, tescil edilmiş ipotek alacaklılarını ilanla haberdar ederek itirazlarını bildirmeye çağırır; süresinde bildirilen itirazların yerinde görülmediğine dair mahkeme kararı kesinleşmedikçe kayıt silinmez (m.965/2).

Bayrak çekme hakkının kaybı hâlinde koruma daha da sıkıdır: kayıt ancak ipotek alacaklılarının ve ipotek üzerinde hak sahibi üçüncü kişilerin onayı ile silinebilir. Onay belgelenmemişse gemi sicilden silinmez; yalnızca bayrak çekme hakkının kaybedildiği sicile kaydolunur ve bu kayıt, gemi üzerinde tescilli ipotek bulunmadıkça silinme hükmündedir (m.965/3). Bir ipotekli alacaklı ipoteğin hâlâ var olduğunu ileri sürerek silinmeye itiraz ederse yine kayıt silinmez (m.966/2).

Sicil İşlemlerini Yaptırma Yükümlülüğü

Sicilin güncel kalması bir yükümlülüğe bağlanmıştır ve süresi kısadır:

Bir hususun gemi siciline kaydını, kaydın değiştirilmesini veya silinmesini istemekle yahut bu işlemlerin yapılabilmesi için gerekli belgeleri ibraz etmekle yükümlü olan kişiler, bu işlemleri gerektiren hususları öğrendikten sonra onbeş gün içinde yükümlülüklerini yerine getirmedikleri takdirde haklarında 33 üncü madde hükmü uygulanır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.972)

TTK m.33, tescil yükümlülüğünü yerine getirmeyenler bakımından sicil müdürlüğünce süre verilmesi ve idari para cezası uygulanması düzenini getirir. Ayrıca esaslı şartlardan biri bulunmadığı hâlde tescil edilmiş gemiler bakımından resen silinme yolu saklıdır (m.972/2, m.966/1).

Olağanüstü Zamanaşımıyla Tescil

Sicile kaydı gerekirken kaydedilmemiş gemiler için kanun, taşınmazlardakine benzer bir kazandırıcı zamanaşımı yolu açar:

Sicile kaydı gerekirken kaydedilmemiş olan bir gemiyi en az on yıl süreyle davasız ve aralıksız olarak asli zilyet sıfatıyla elinde bulunduran bir kişi, geminin, sicile kendi malı olarak tescil edilmesini isteyebilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1000)

Aynı imkân, en az on yıl önce ölmüş veya gaipliğine karar verilmiş bir kişi adına kayıtlı olup on yıldır malikin onayına tabi bir husus kaydedilmemiş gemiler için de tanınmıştır (m.1000/2). Usul bakımından üç nokta önemlidir: tescil ancak mahkeme kararıyla olur; dava geminin kayıtlı olduğu veya kaydedilmesi gereken sicil müdürlüğüne karşı açılır; mahkeme ilgilileri en fazla üç aylık süre vererek ilanla itiraza çağırır (m.1000/3). Asli zilyet mülkiyeti, karara dayanarak kendisini sicile kaydettirdiği anda kazanır (m.1000/5).

Türk Uluslararası Gemi Sicili (TUGS): İkinci Sicil

Türk hukukunda millî gemi sicilinin yanında bir ikinci sicil vardır. 4490 sayılı Kanunla kurulan bu sicilin amacı, tescil edilen gemiler ile turizm şirketi envanterinde kayıtlı ticari yatların temin ve işletilmesinde kolaylık sağlayarak Türk denizciliğinin gelişimini hızlandırmaktır (m.1).

Bu Kanunun 1 inci maddesinde öngörülen amaçları gerçekleştirmek üzere Denizcilik Müsteşarlığı nezdinde, İstanbul’da Türk Uluslararası Gemi Sicili oluşturulmuştur.

(4490 sayılı Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu m.3)

Bu sicile tescil talep üzerine yapılır. Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte millî gemi siciline kayıtlı gemi ve yatlar, yurt içinde inşa edilenler ve belirli tonaj eşiklerini aşarak yurt dışından ithal edilenler tescil edilebilecek gemiler arasında sayılmıştır (m.4). Bayrak bakımından sonuç açıktır:

Türk Uluslararası Gemi Siciline tescil edilen gemiler ve yatlar Türk Bayrağı çekerler. Bu Kanun uyarınca Türk Bayrağı çeken gemiler ve yatlar milli mevzuatla tanınmış olan haklardan yararlanırlar.

(4490 sayılı Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu m.7)

Sicilin en çok bilinen yanı mali sonuçlarıdır:

Bu Kanun uyarınca oluşturulan Türk Uluslararası Gemi Siciline kayıtlı gemilerin ve yatların işletilmesinden ve devrinden elde edilen kazançlar, gelir ve kurumlar vergileriyle fonlardan istisnadır.

(4490 sayılı Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu m.12)

Maddenin devamında bu sicile kaydedilecek gemilere ilişkin alım, satım, ipotek, tescil, kredi ve kira işlemleri bakımından da ayrık hükümler yer alır. Uyarı: vergi mevzuatı sık değiştiği ve maddenin fıkraları farklı tarihlerde yeniden yazıldığı için, somut bir işlemde güncel metnin ayrıca doğrulanması gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

• Sicili yalnızca idari bir kayıt sanmak. Gemi sicili mahkeme gözetiminde tutulur (m.954) ve kanuni karineler doğurur (m.974).
• Gemiyi işletme merkezine göre tescil ettirmeye çalışmak. Kural bağlama limanıdır (m.955); serbest seçim yalnızca m.955/2’deki hâllere özgüdür.
• Sicil incelemesi için haklı menfaat aranacağını sanmak. Kayıtlar herkese açıktır; haklı menfaat yalnızca dosya ve sonuçlanmamış istemler için gerekir (m.973).
• İpotekli gemiyi tek taraflı sildirmeye çalışmak. Bayrak hakkının kaybında terkin, ipotek alacaklılarının onayına bağlıdır (m.965/3).
• Onbeş günlük süreyi kaçırmak. Sicil işlemini gerektiren hususu öğrenenler onbeş gün içinde başvurmazsa m.33 yaptırımı işler (m.972).
• Sicil yanlışsa doğrudan sicil müdürlüğünden düzeltme beklemek. Yol, m.975 uyarınca onay istemi ve gerekirse m.976 itiraz şerhidir; bu haklar zamanaşımına uğramaz.
• TUGS’u ayrı bir bayrak sanmak. TUGS’a kayıtlı gemiler de Türk Bayrağı çeker (4490 m.7); TUGS millî sicilin yerine geçen değil, yanında duran ikinci sicildir.

Özet

• Gemi sicili, liman başkanlığı nezdindeki sicil müdürlüklerince, deniz ticaretine bakan asliye ticaret mahkemesi gözetiminde tutulur (m.954).
• Yetkili müdürlük kural olarak bağlama limanına göre belirlenir (m.955); tescil malikin dilekçeyle istemi üzerine yapılır (m.959).
• Sicil herkese açıktır (m.973) ve karine doğurur: sicilde malik görünen malik sayılır (m.974).
• Sicil gerçeği yansıtmıyorsa düzeltme istenebilir; bu hak zamanaşımına uğramaz (m.975) ve itiraz şerhi verilebilir (m.976).
• Terkin batma, tamir kabul etmezlik ve bayrak hakkının kaybı hâllerinde mümkündür; ipotekli gemide alacaklının onayı aranır (m.965).
• Sicil işlemini gerektiren hususu öğrenen kişi onbeş gün içinde başvurmalıdır (m.972).
• Sicile kaydedilmemiş gemi on yıllık asli zilyetlikle, mahkeme kararı ve tescille kazanılabilir (m.1000).
• TUGS (4490 sayılı Kanun) İstanbul’da kurulmuş ikinci sicildir; kayıtlı gemiler Türk Bayrağı çeker (m.7) ve işletme/devir kazançları vergi istisnasına tabidir (m.12).