Genel Af ve Özel Af Nedir? Farkları ve Sonuçları (TCK 65)

Kısa Cevap

Genel af, kamu davasını düşüren ve hükmolunan cezaları bütün neticeleriyle birlikte ortadan kaldıran bir yasama işlemidir. Özel af ise fiilin suç olma niteliğini değiştirmez; yalnız cezanın infazına etki eder. Aradaki en kritik fark hak yoksunluklarındadır: özel af, hak yoksunluklarını sona erdirmez (TCK m.65). Af ilânı TBMM’nin yetkisindedir ve üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunu gerektirir (Anayasa m.87).

Bu Yazı Neyi Anlatmaz

Bu sayfa, af kurumunun hukuki çerçevesini anlatır. “Af çıkacak mı, ne zaman çıkar, kimleri kapsar” sorularının cevabı yürürlükte bir kanun bulunmadıkça hukuken verilemez; bu bir yasama tercihidir. Bu yazıda böyle bir öngörüde bulunulmamaktadır.

Bu Durumda mısınız?

• Bir yakınınız cezaevinde ve genel af ile özel affın farkını merak ediyorsunuz.
• Hakkınızda mahkûmiyet var, affın adli sicil ve hak yoksunluklarına etkisini soruyorsunuz.
• İnfaz kanununda yapılan bir değişikliğin af olup olmadığını anlamaya çalışıyorsunuz.
• Koşullu salıverilme ile affı karıştırıyorsunuz.
• Belirli bir suç türünün af kapsamına girip giremeyeceğini araştırıyorsunuz.

Bu yazı genel bir çerçeve sunar. Her dosyanın koşulları farklıdır; somut durumunuz için bir avukata danışınız.

Af Nedir?

Af, devletin cezalandırma yetkisini kullanmaktan vazgeçmesidir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu kurumu şöyle tanımlar:

“Af yetkisinin kullanılması, netice itibariyle devletin cezalandırmak hakkından geçici olarak feragat etmesi anlamına gelmektedir.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2011/4-217, K. 2011/244, T. 06.12.2011 — kabul)

Türk hukukunda af, doğurduğu sonuçlara göre genel af ve özel af olmak üzere ikiye ayrılır.

Dayandığı Kanun Maddesi

TCK m.65 — Af

Madde 65- (1) Genel af halinde, kamu davası düşer, hükmolunan cezalar bütün neticeleri ile birlikte ortadan kalkar.

(2) Özel af ile hapis cezasının infaz kurumunda çektirilmesine son verilebilir veya infaz kurumunda çektirilecek süresi kısaltılabilir ya da adlî para cezasına çevrilebilir.

(3) Cezaya bağlı olan veya hükümde belirtilen hak yoksunlukları, özel affa rağmen etkisini devam ettirir.

Maddenin üç fıkrası, bu yazının tamamını özetler: birinci fıkra genel affı, ikinci fıkra özel affı, üçüncü fıkra ise ikisi arasındaki asıl farkı düzenler.

Genel Af: Dava ve Ceza Bütün Sonuçlarıyla Ortadan Kalkar

Genel af, henüz kesinleşmemiş bir dava varsa onu düşürür; mahkûmiyet kesinleşmişse cezayı sonuçlarıyla birlikte kaldırır. Ceza Genel Kurulu tanımı şöyle kurar:

“Genel af; yasa koyucunun çeşitli faydalar gözeterek tüm veya belirli bazı suçlara ilişkin davaları ve kesinleşmiş cezaları bütün sonuçlarıyla birlikte ortadan kaldıran bir yasama işlemidir.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2011/4-217, K. 2011/244, T. 06.12.2011 — kabul)

Buradaki “bütün sonuçlarıyla” ifadesi belirleyicidir: genel af yalnız cezayı değil, mahkûmiyete bağlanan sonuçları da etkiler.

Özel Af: Yalnız Cezaya Etki Eder

Özel af, fiilin suç olma niteliğini ve mahkûmiyeti değiştirmez:

“Özel af; işlenmiş olan fiilin suç olma niteliğini ortadan kaldırmamakta olup, sadece hükmedilmiş ve kesinleşmiş olan cezalarda bazı düzenlemeler söz konusu olmaktadır.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2011/4-217, K. 2011/244, T. 06.12.2011 — kabul)

TCK m.65/2 özel affın üç olası biçimini sayar: infaza son verilmesi, sürenin kısaltılması veya cezanın adlî para cezasına çevrilmesi.

Asıl Fark: Hak Yoksunlukları

İki kurumu ayıran en somut nokta budur ve kanun bunu açıkça yazar:

(3) Cezaya bağlı olan veya hükümde belirtilen hak yoksunlukları, özel affa rağmen etkisini devam ettirir.

Yani özel af, kişiyi cezaevinden çıkarabilir; ama mahkûmiyete bağlı hak yoksunlukları (örneğin belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma) devam eder. Genel afta ise ceza “bütün neticeleri ile birlikte” ortadan kalktığı için tablo farklıdır.

Hak yoksunluklarının kendisi için TCK 53 — belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma yazımıza; sicil tarafı için adli sicil kaydı nasıl silinir yazımıza bakabilirsiniz.

Affı Kim Çıkarır? TBMM ve Beşte Üç Çoğunluk

Af bir mahkeme kararı ya da idari işlem değildir; kanunla gerçekleşir ve yetki Meclis’tedir.

Anayasa m.87 — Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri

Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına karar vermek; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af ilânına karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir.

Buradaki beşte üç çoğunluk ölçütü, af tartışmalarında çoğu zaman atlanan teknik eşiktir: af, olağan çoğunlukla çıkarılabilecek bir kanun değildir.

Anayasal Sınır: Orman Suçları

Af yetkisi sınırsız değildir. Anayasa, belirli suçları açıkça af kapsamı dışında tutar.

Anayasa m.169

Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemez. Ormanların tahrip edilmesine yol açan siyasi propaganda yapılamaz; münhasıran orman suçları için genel ve özel af çıkarılamaz. Ormanları yakmak, ormanı yok etmek veya daraltmak amacıyla işlenen suçlar genel ve özel af kapsamına alınamaz.

Bu, bir kanunla aşılabilecek bir sınır değildir; anayasal bir yasaktır.

Af Koşula Bağlanabilir mi?

Evet. Ceza Genel Kurulu bunu açıkça kabul eder:

“Genel affın, belirli koşullara bağlanması da olanaklıdır.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2011/4-217, K. 2011/244, T. 06.12.2011 — kabul)

Aynı kararda özel af bakımından da benzer imkân belirtilir:

“Bununla birlikte genel afta olduğu gibi özel afta da bazı koşullar öngörülebilir.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2011/4-217, K. 2011/244, T. 06.12.2011 — kabul)

Yani af kanunları “herkesi, her suçu” kapsamak zorunda değildir; kapsam, koşul ve istisnalar kanunda belirlenir.

Af Değildir: İnfaz Düzenlemesi ve Koşullu Salıverilme

Kamuoyunda “af” diye anılan düzenlemelerin önemli bölümü hukuken af değildir. Ayrım şudur:

	Ne olur?	Mahkûmiyet	Ceza	Hak yoksunlukları
Genel af	Dava düşer, ceza bütün neticeleriyle kalkar	Ortadan kalkar	Ortadan kalkar	Etkilenir
Özel af	İnfaza son verilir / kısaltılır / paraya çevrilir	Durur	Etkilenir	Devam eder
İnfaz düzenlemesi	Cezanın çektirilme biçimi değişir	Durur	Durur	Devam eder
Koşullu salıverilme	Kalan süre denetimli olarak dışarıda geçirilir	Durur	Durur	Devam eder

İnfaz kanununda yapılan bir değişiklik cezayı ortadan kaldırmaz; yalnız nasıl infaz edileceğini değiştirir. Bu yüzden bir infaz paketi çıktığında “af çıktı” demek hukuken yanlıştır.

Koşullu salıverilme ve infaz tarafı için koşullu salıverme ve tekerrür ve mükerrirlere özgü infaz rejimi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• İnfaz düzenlemesini af sanmak. İnfaz rejimi değişikliği cezayı kaldırmaz.
• Özel affın sicili temizlediğini düşünmek. TCK m.65/3 tam tersini söyler: hak yoksunlukları devam eder.
• Affı bir mahkeme kararı sanmak. Af kanunla olur; yetki TBMM’dedir (Anayasa m.87).
• Olağan çoğunlukla af çıkarılabileceğini varsaymak. Anayasa beşte üç çoğunluk arar.
• Her suçun af kapsamına girebileceğini düşünmek. Anayasa m.169 orman suçları bakımından açık bir yasak koyar.
• Koşullu salıverilmeyi af saymak. Mahkûmiyet ve ceza ayaktadır.

Özet

Genel af kamu davasını düşürür ve hükmolunan cezaları bütün neticeleriyle ortadan kaldırır; özel af ise yalnız cezanın infazına etki eder ve hak yoksunlukları özel affa rağmen devam eder (TCK m.65). Af ilânı TBMM’nin yetkisindedir ve üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunu gerektirir (Anayasa m.87). Af yetkisi sınırsız değildir: Anayasa m.169 orman suçları bakımından açık bir yasak içerir. Af koşullara bağlanabilir. Kamuoyunda af diye anılan infaz düzenlemeleri ve koşullu salıverilme hukuken af değildir.

Bir affın çıkıp çıkmayacağı hukuki değil, yasama sorusudur; bu sayfa böyle bir öngörüde bulunmaz.