Gürültü Şikâyeti Nereye Yapılır? Belediye, Zabıta ve İdari Para Cezası

Kısa Cevap

Gürültü şikâyetinde tek bir muhatap yoktur; hangi kuruma başvuracağınız, gürültünün kaynağına ve ölçüm gerektirip gerektirmediğine göre değişir. Komşunuzun gece geç saatte çıkardığı, ses düzeyi ölçülmeden de anlaşılabilen gürültü Kabahatler Kanunu kapsamındadır ve kolluk ile belediye zabıtası ceza kesebilir. Buna karşılık eğlence yeri, işyeri, fabrika veya şantiye gibi kaynaklardan gelen ve sınır değerlerin aşılıp aşılmadığının teknik ölçümle belirlenmesi gereken gürültü Çevre Kanunu kapsamındadır; burada yetki çevre denetim birimindedir.

Bu ayrım süsleme değildir: iki rejimin itiraz süresi ve görevli mahkemesi birbirinden farklıdır. Yanlış rayda açılan dava süre yönünden reddedilebilir.

Bu Durumda mısınız?

• Üst kattaki komşunuz gece boyunca gürültü yapıyor, defalarca uyardınız, sonuç alamadınız.
• Alt katınızdaki kafe veya bar yüksek sesle müzik yayını yapıyor, evinizde oturulmuyor.
• Yan parseldeki şantiye sabahın erken saatlerinde çalışmaya başlıyor.
• Şikâyet ettiniz, ekip geldi, “ölçüm yapamayız” veya “bizim yetkimiz yok” cevabını aldınız.
• Şikâyetiniz üzerine ceza kesildi ama gürültü devam ediyor; bundan sonra ne yapabileceğinizi bilmiyorsunuz.

Gürültünün İki Ayrı Hukuki Rayı

Türk hukukunda “gürültü yapmak” tek bir yerde düzenlenmemiştir. Aynı fiil, iki ayrı kanunda idari para cezasına bağlanmıştır.

Birinci ray, çevre mevzuatıdır. 2872 sayılı Çevre Kanunu m.14 gürültüyü doğrudan yasaklar:

“Kişilerin huzur ve sükununu, beden ve ruh sağlığını bozacak şekilde ilgili yönetmeliklerle belirlenen standartlar üzerinde gürültü ve titreşim oluşturulması yasaktır.”

Buradaki ölçüt dikkat çekicidir: yasak, “rahatsız edici olma” gibi kişisel bir değerlendirmeye değil, yönetmelikle belirlenen standartların aşılmasına bağlanmıştır. Bu standartları belirleyen düzenleme Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği’dir. Yönetmeliğe aykırılığın yaptırımı da yine Çevre Kanunu’na gönderilir — ÇGKY m.20 şöyledir:

“Bu Yönetmelik hükümlerine aykırı davrananlar hakkında, Çevre Kanununun 20 nci maddesinde öngörülen idari yaptırımlar uygulanır.”

Çevre Kanunu m.20’nin (h) bendi gürültü cezasını dört kademeye ayırır: konutlar, ulaşım araçları, işyerleri ve atölyeler, fabrika-şantiye-eğlence gürültüsü. Kademeler arasındaki fark küçük değildir; aynı desibel, kaynağı bir eğlence yeriyse konuta göre kat kat yüksek bir cezaya bağlanır. (Maddedeki rakamlar nominal tutarlardır ve her yıl yeniden değerleme oranında güncellendiği için burada sayı verilmemiştir.)

İkinci ray, kabahatler mevzuatıdır. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.36 aynı konuyu çok daha yalın biçimde düzenler:

“Başkalarının huzur ve sükununu bozacak şekilde gürültüye neden olan kişiye, elli Türk Lirası idarî para cezası verilir.”

Aynı maddenin son fıkrası, cezayı kimin keseceğini de söyler:

“Bu kabahat dolayısıyla idarî para cezasına kolluk veya belediye zabıta görevlileri karar verir.”

Hangi Ray Sizinki? Ölçüt: Teknik Ölçüm

İki rejim arasındaki sınırı Yargıtay 19. Ceza Dairesi belirlemiştir. Daire, kanun yararına bozma incelemesinde çerçeveyi şöyle çizmiştir:

“Bu iki ayrı düzenlemenin amacı, özü ve ruhu birlikte ele alındığında; Çevre Kanunu ve bağlantılı mevzuatında yer alan gürültü ile ilgili düzenlemelerin Kabahatler Kanununa göre özel kanun (lex specialis) niteliği taşıdığı, şöyle ki Emniyet yetkililerinin daha ziyade ses düzeyi hakkında sınır değerin aşılıp aşılmadığının teknik araçlarla denetimi gerekmeyen komşuların neden olduğu gürültü gibi hususlarda 5326 sayılı Kanunun 36. maddesine göre idari yaptırım uygulayabileceği”

(Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E. 2015/50, K. 2015/171, T. 09.04.2015)

Buradan çıkan pratik ölçüt nettir. Gürültünün hukuka aykırılığı ancak cihazla ölçülerek anlaşılabiliyorsa (eğlence yeri, işyeri, sanayi tesisi, şantiye) iş çevre mevzuatına aittir. Ölçüm yapılmadan da anlaşılabiliyorsa, komşunun gece çıkardığı gürültü gibi, Kabahatler Kanunu m.36 uygulanabilir.

Aynı Daire, ölçüm gerektiren hâllerde denetimin kim tarafından yapılması gerektiğini de belirtmiştir: sınır değerlerin aşılıp aşılmadığı ancak teknik araçlarla ses ölçümü yapılarak belirlenebileceğinden, bu tür mekânlarda denetimlerin teknik donanımı haiz uzman ve yetkili kurumlarca yapılması gerekir. Bu tespit, ceza kesilen tarafın en güçlü savunma argümanlarından birini de doğurur; ayrıntısı için gürültü cezasına itiraz yazımıza bakabilirsiniz.

Cezayı Kim Kesebilir? Yetki Devri ve 2020’de Değişen Liste

Çevre Kanunu’na dayanan gürültü cezasını her kurum kesemez. Denetim yetkisi kural olarak Bakanlıktadır ve ancak sayılan kurumlara devredilebilir. 2872 sayılı Çevre Kanunu m.12 bu listeyi verir:

“Gerektiğinde bu yetki, Bakanlıkça; İklim Değişikliği Başkanlığına, il özel idarelerine, çevre denetim birimlerini kuran belediye başkanlıklarına, Denizcilik Müsteşarlığına, Türkiye Çevre Ajansına, Emniyet Genel Müdürlüğüne, Jandarma Genel Komutanlığına ve Sahil Güvenlik Komutanlığına”

Bu maddenin bugünkü hâli önemlidir, çünkü liste değişmiştir. Yargıtay’ın yukarıda anılan kararlarında, Emniyet’in Çevre Kanunu’ndan gürültü cezası kesemeyeceği sonucuna varılırken dayanılan gerekçe, m.12’nin o tarihteki lafzında Emniyet’in sayılmamış olmasıydı:

“Kabahatler Kanununa göre gürültü yapma eylemi için Emniyet yetkilileri idari para cezası düzenleme yetkisine sahip iken, Çevre Kanunu ve bağlantılı mevzuatından kaynaklanan gürültü yapma veya gürültüye neden olma eylemi için Emniyet yetkililerinin idari para cezası uygulama yetkilerinin olmadığı”

(Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E. 2015/50, K. 2015/171, T. 09.04.2015)

24.12.2020 tarihli 7261 sayılı Kanun, m.12’deki bu ibareyi değiştirerek listeye Türkiye Çevre Ajansı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı’nı eklemiştir. Madde bununla da kalmamış, sonraki yıllarda yeniden değiştirilmiştir. Dolayısıyla 2015 ve 2017 tarihli kararların “Emniyet listede yoktur” tespiti o tarihteki metne aittir ve bugüne olduğu gibi taşınamaz.

Bugün sorulması gereken soru, kurumun listede bulunup bulunmadığı değil, yetkinin o kuruma fiilen devredilip devredilmediğidir. Nitekim ÇGKY m.19 denetimi doğrudan bu devre bağlar:

“İzleme ve denetim faaliyetleri programlı veya programsız olarak Çevre Kanunu kapsamında yetki devri yapılan kurum ve kuruluşlarca, yetki devri yapılmadığı takdirde ise İl Müdürlüklerince gerektiğinde diğer mevzuat kapsamında yetkili kılınan kurum ve kuruluşlar ile işbirliği ve koordinasyon içinde yapılır.”

Uygulamadaki karşılığı şudur: bulunduğunuz yerde belediye bir çevre denetim birimi kurmuş ve yetki devri yapılmışsa şikâyetin muhatabı o belediyedir; devir yoksa muhatap Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü’dür.

Nereye Başvurulur: Pratik Yol Haritası

1. Komşudan kaynaklanan, ölçüm gerektirmeyen gürültü — kolluk (polis/jandarma) veya belediye zabıtası. Dayanak Kabahatler Kanunu m.36’dır.
2. İşyeri, eğlence yeri, fabrika, şantiye gürültüsü — belediyenin çevre denetim birimi; yetki devri yoksa Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü. Dayanak Çevre Kanunu m.14 ve m.20/(h)‘dir.
3. Başvuru kanalı — kurumların kendi başvuru kanalları yanında CİMER üzerinden de şikâyet iletilebilir. Aranan telefon hattının numarası değil, şikâyetin yetkili idareye ulaşması hukuken önem taşır; başvurunuzun hangi kuruma havale edildiğini takip edin. CİMER başvurusunun dava açma süresini durdurmadığını da hesaba katın.
4. Apartman içindeki gürültü — yukarıdaki idari yolun yanında Kat Mülkiyeti Kanunu’nun kendine özgü araçları da vardır; ayrıntısı apartmanda gürültü yazımızdadır.

İtiraz Süresi ve Görevli Mahkeme: İki Rejim, İki Farklı Cevap

Şikâyetiniz üzerine ceza kesildiğinde (ya da siz ceza aldığınızda) ilk bakılacak şey cezanın hangi kanuna dayandığıdır.

Çevre Kanunu’na dayanan idari yaptırımlarda 2872 sayılı Çevre Kanunu m.25 uygulanır:

“İdarî yaptırım kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir. Dava açmış olmak idarece verilen cezanın tahsilini durdurmaz.”

Kabahatler Kanunu’na dayanan cezalarda ise genel kural işler. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.27:

“İdarî para cezası ve mülkiyetin kamuya geçirilmesine ilişkin idarî yaptırım kararına karşı, kararın tebliği veya tefhimi tarihinden itibaren en geç onbeş gün içinde, sulh ceza mahkemesine başvurulabilir.”

İki rejimin çatışmadığını gösteren hüküm, Kabahatler Kanunu’nun kendi içindedir. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.3, genel kanun niteliğini şu kayıtla kurar:

“Bu Kanunun; a) İdarî yaptırım kararlarına karşı kanun yoluna ilişkin hükümleri, diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmaması halinde,”

İşte Çevre Kanunu m.25 tam olarak bu “aksine hüküm”dür. Bu nedenle çevre mevzuatına dayanan gürültü cezası 15 gün/sulh ceza genel kuralına değil, 30 gün/idare mahkemesi rejimine tabidir. Genel rejimin işleyişi için çevre cezasına itiraz yazımıza bakabilirsiniz.

İdari Yol Sonuç Vermezse: Diğer İki Ray

İdari para cezası gürültüyü her zaman durdurmaz. Bu durumda iki bağımsız yol daha vardır ve idari başvuruyla birlikte kullanılabilirler:

• Cezai yol. Israrlı gürültü, kişilerin huzur ve sükununu bozma suçunu oluşturabilir. Şartları ve şikâyet süresi için TCK 123 yazımıza bakınız.
• Özel hukuk yolu. Taşınmaz malikinin komşuluk hukukundan doğan katlanma sınırı aşıldığında elatmanın önlenmesi ve tazminat talep edilebilir; kusur şartı aranmaz. Ayrıntısı komşuluk hukuku yazımızdadır.

Yargıtay Kararlarında Anılan Yönetmelik Yürürlükte mi?

Gürültü uyuşmazlıklarına ilişkin mahkeme kararlarının önemli bir kısmı, 2010 tarihli Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği’ne atıf yapar. Bu yönetmelik artık yürürlükte değildir; yerini alan düzenleme, kendisini yürürlükten kaldırdığını açıkça yazar:

Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği m.21 — Yürürlükten kaldırılan yönetmelik (RG: 30.11.2022 – 32029)

4/6/2010 tarihli ve 27601 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.

Bunun pratik sonucu ikilidir. Bir yandan eski kararların kurduğu çerçeve (hoşgörü sınırı, teknik ölçüm zorunluluğu, idari ve özel hukuk raylarının ayrılığı) ayakta kalmaya devam eder; bu ölçütler yönetmelikten değil, kanundan ve içtihattan doğar. Öte yandan o kararlarda geçen madde numaraları ve sınır değerler doğrudan kullanılamaz: yürürlükteki yönetmelik yeni bir numaralandırma taşır.

Bu nedenle bir dilekçede gürültü sınır değerine veya ölçüm usulüne dayanılacaksa, dayanak eski karardaki madde numarasından değil, yürürlükteki yönetmelikten teyit edilmelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Her gürültü cezasını sulh cezaya götürmek. Çevre Kanunu’na dayanan ceza idare mahkemesine gider ve süre 15 değil 30 gündür. Karar tutanağındaki kanun maddesini okumadan yola çıkmayın.
• Yetkisiz kurumdan ceza kesilmesini fark etmemek. Çevre Kanunu’na dayanan cezayı, yetki devri almamış bir birim kesmişse bu başlı başına bir iptal sebebidir.
• Eski içtihadı bugüne taşımak. 2015-2017 kararlarının yetki listesine ilişkin tespiti, m.12’nin 2020’de değişen lafzı karşısında olduğu gibi kullanılamaz.
• Ölçüm yapılmadan kesilen cezayı kabullenmek. Sınır değer aşımının teknik ölçümle belirlenmesi gereken hâllerde gözleme dayalı tutanak tartışmalıdır.
• Şikâyeti sözlü bırakmak. Yazılı ve kayıt altına alınmış başvuru, sonraki idari ve yargısal aşamalarda delildir.
• Tek yola bağlanmak. İdari, cezai ve özel hukuk yolları birbirinin alternatifi değildir; birlikte yürütülebilir.

Özet

Gürültü şikâyetinde belirleyici olan, gürültünün hangi kaynaktan geldiği ve ölçüm gerektirip gerektirmediğidir. Komşu gürültüsü gibi ölçüm gerektirmeyen hâllerde Kabahatler Kanunu m.36 uygulanır; kolluk ve belediye zabıtası yetkilidir, itiraz 15 gün içinde sulh cezaya yapılır. Eğlence yeri, işyeri, fabrika ve şantiye gürültüsünde ise Çevre Kanunu m.14 ve m.20/(h) devreye girer; yetki çevre denetim birimindedir, itiraz 30 gün içinde idare mahkemesine yapılır. İki rejimi birbirine bağlayan menteşe, Kabahatler Kanunu m.3/1-(a)‘daki “diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmaması” kaydıdır.

Son olarak, bu alandaki en yaygın hata eski içtihadı olduğu gibi bugüne taşımaktır: yetkili kurum listesini düzenleyen Çevre Kanunu m.12, 2020’den bu yana birden çok kez değişmiştir.