HAGB Memuriyete Engel mi? Arşiv Araştırması ve Özel Kanunlar

HAGB memuriyete engel mi sorusunun cevabı, başvurulan kadroya ve suçun türüne göre değişir. Genel memurluk şartlarını düzenleyen 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, HAGB kararını ayrıca saymaz; kasten işlenen suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezasına ya da sayılan suçlardan “mahkûm olmamak” şartını arar (657 sayılı Kanun m.48/A-5). HAGB’de kurulan hüküm ise müsadere dışında sanık hakkında hukuki sonuç doğurmaz (CMK m.231/5). Buna karşılık HAGB kararı, memuriyete atanacaklar hakkında yapılan arşiv araştırmasında tespit edilir (7315 sayılı Kanun m.4/1-ç) ve TSK, jandarma, polis akademisi ile özel güvenlik mevzuatı sayılan suçlarda HAGB’yi açıkça engel sayar.

HAGB kurumunun kendisi, şartları ve beş yıllık denetim süresi için: HAGB nedir.

1. HAGB Memuriyete Engel mi? 657 Sayılı Kanun Ne Diyor?

HAGB, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun memurluğa alınma şartları arasında adıyla geçmez. Genel şartların beşinci bendi, Türk Ceza Kanunu m.53’teki süreler geçmiş olsa bile iki durumda “mahkûm olmamak” şartını arar (657 sayılı Kanun m.48/A-5):

• Süreye bağlı engel: Kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına mahkûm olmamak.
• Suç türüne bağlı engel: Affa uğramış olsa bile Devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olmamak.

HAGB kararında mahkeme mahkûmiyet hükmü kurar ama bu hükmü açıklamaz; açıklanması geri bırakılan hüküm, müsadereye ilişkin kısmı dışında sanık hakkında hukuki sonuç doğurmaz (CMK m.231/5). 657 sayılı Kanun’un genel şartları, bu hükme ayrıca bir sonuç bağlayan bir ifade taşımaz. Bu iki hükmün birlikte uygulanmasını gösteren ayrı bir kanun hükmü de yoktur.

HAGB memuriyete engel mi sorusunda ikinci ölçüt, kadronun kendi mevzuatıdır. 657 sayılı Kanun, genel şartların yanında kurumların özel kanun veya diğer mevzuatında aranan şartları taşımayı da özel şart olarak arar (657 sayılı Kanun m.48/B-2). Aşağıdaki “HAGB’yi Memuriyete Engel Sayan Özel Mevzuat” bölümündeki kanunlar tam bu noktada devreye girer.

Hangi suçların “yüz kızartıcı” sayıldığı ve memuriyete etkisi için: yüz kızartıcı suçlar nelerdir.

2. HAGB Memuriyete Engel mi? Arşiv Araştırmasında HAGB Görünür mü?

HAGB memuriyete engel mi sorusu atamadan önce arşiv araştırmasında incelenir; HAGB kararı arşiv araştırmasında görünür. 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu, arşiv araştırmasının kişi hakkında kesinleşmiş mahkeme kararları ile CMK m.171/5 ve m.231/13 kapsamında alınan kararların tespitini kapsadığını açıkça söyler (7315 sayılı Kanun m.4/1-ç). CMK m.231/13, HAGB kararlarının kaydedildiği ayrı sistemi düzenleyen fıkradır; m.171/5 ise kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararlarına ilişkindir.

Arşiv araştırması, statüsü veya çalıştırma şekline bakılmaksızın ilk defa veya yeniden memuriyete ya da kamu görevine atanacak herkes hakkında yapılır (7315 sayılı Kanun m.3/1). Arşiv araştırması kişinin adli sicil kaydını, kolluk tarafından aranıp aranmadığını, hakkında tahdit olup olmadığını, yukarıdaki kararları, devam eden veya sonuçlanmış soruşturma ve kovuşturmalardaki olguları ve kamu görevinden çıkarılma ya da memurluktan çıkarma cezası bulunup bulunmadığını kapsar (7315 sayılı Kanun m.4/1).

HAGB kaydı arşiv araştırmasında görünür, ama herkese açık değildir. Adli Sicil Kanunu’na göre HAGB kararları ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak mahkeme, hâkim veya Cumhuriyet Başsavcılığı istediğinde verilmek üzere kaydedilir (5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.6/1; CMK m.231/13). Arşiv araştırmasını yapan birimler ise kendilerine iletilen taleple sınırlı olarak bu karar ve kayıtları almaya yetkilidir (7315 sayılı Kanun m.6/2). Yani işverenin ya da üçüncü kişinin görebildiği bir kayıt değildir; atama öncesi araştırmada görülür.

2.1. HAGB güvenlik soruşturmasında memuriyete engel mi?

HAGB memuriyete engel mi sorusu güvenlik soruşturmasında da aynı biçimde sorulur: HAGB güvenlik soruşturmasında da görülür, çünkü güvenlik soruşturması arşiv araştırmasındaki hususlara ek olarak yapılır (7315 sayılı Kanun m.5/1). Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması birlikte; gizlilik dereceli birimlerde, Millî Savunma Bakanlığı, jandarma, emniyet, sahil güvenlik ve istihbarat teşkilatlarında, ceza infaz kurumlarında, öğretmenlikte ve üst kademe kamu yöneticiliğinde çalışacaklar hakkında yapılır (7315 sayılı Kanun m.3/2).

Kanun, arşiv araştırmasında çıkan bir kaydın kendiliğinden atamaya engel olacağını söylemez. Araştırmayı yapan birimler, memuriyete veya kamu görevine uygunluğun değerlendirilmesini sağlayacak yorum içermeyen olgusal verileri kurum bünyesindeki Değerlendirme Komisyonuna iletir. Komisyon, nesnel ve gerekçeli değerlendirmesini yazılı olarak atamaya yetkili amire sunar (7315 sayılı Kanun m.7/2-3). HAGB kararının atamaya etkisi bu değerlendirmede, kadronun kendi mevzuatındaki şartlarla birlikte ele alınır.

Arşiv araştırmasının kapsamı ve süresi için: güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması nedir. Olumsuz sonuçlanan işleme karşı yol için: güvenlik soruşturması olumsuz gelince ne yapılır.

2.2. HAGB verileri ne kadar saklanır?

HAGB kararı dahil, güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması sırasında elde edilen kişisel veriler, işlenme amacı ortadan kalkınca veya her durumda iki yılın sonunda Değerlendirme Komisyonlarınca silinir ve yok edilir (7315 sayılı Kanun m.10/1). İşleme karşı dava açılmışsa veriler karar kesinleşmeden silinemez (7315 sayılı Kanun m.10/3). Kişi, istihbari faaliyete konu olmayan kendi verileri hakkında bilgilendirilme, erişim, düzeltme ve silme talebinde bulunabilir; millî güvenlik ve kamu düzeniyle ilgili istihbari bilgiler ise kişiye verilmez (7315 sayılı Kanun m.8).

3. HAGB’yi Memuriyete Engel Sayan Özel Mevzuat

HAGB’yi memuriyete engel sayan kanunlar, “hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş olsa bile” ifadesini kullanır. Bu kalıp, sayılan suçlarda HAGB kararının engeli kaldırmadığını lafzen söyler. Aşağıdaki tablo bu ifadeyi taşıyan başlıca düzenlemeleri gösterir; her birinde sayılan suç listesi farklıdır.

Düzenleme	Kimleri kapsar	HAGB’nin sonucu
926 sayılı TSK Personel Kanunu m.50/d	Subaylar	Sayılan suçlardan hükümlülük, HAGB’ye karar verilmiş olsa bile ayırma sebebidir
926 sayılı TSK Personel Kanunu m.94/c	Astsubaylar	Sayılan suçlardan hükümlülük, HAGB’ye karar verilmiş olsa bile ayırma sebebidir
4678 sayılı Kanun m.4/e ve m.8/e	Sözleşmeli subay ve astsubay adayları	Sayılan suçlardan mahkûm olmamak, HAGB’ye karar verilmiş olsa dahi aranır
4678 sayılı Kanun m.13/d	Sözleşmeli subay ve astsubaylar	Aynı suçlar sözleşmenin süresinden önce feshi sebebidir
2803 sayılı Jandarma Kanunu m.15	Jandarma Genel Komu­tan­lı­ğında görevli subay, astsubay ve uzman jandarmalar	Sayılan suçlardan veya kasten işlenen suçtan bir yıl ve üzeri hapis cezasından mah­kû­mi­yette ilişik kesilir
Polis Akademisi İç Güvenlik Fakültesi Giriş ve Eğitim-Öğretim Yönetmeliği m.8/1-j	Polis Akademisi İç Güvenlik Fakültesi adayları	HAGB’ye karar verilmiş olsa dahi kasten işlenen suçtan bir yıl ve üzeri hapis cezası ve sayılan suçlar engeldir
5188 sayılı Özel Güvenlik Kanunu m.10/d-2	Özel güvenlik görevlileri	Sayılan suçlardan HAGB kararı verilmemiş olmak aranır

3.1. HAGB TSK’da memuriyete engel mi? Subay ve astsubaylık

HAGB, TSK’da subay ve astsubaylar bakımından sayılan suçlarda memuriyete engeldir. 926 sayılı Kanun, Devletin şahsiyetine karşı suçlar ile zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, iftira gibi suçlardan ve belirli kaçakçılık ve ihaleye fesat karıştırma suçlarından hükümlü olan subay ve astsubayların, cezaları ertelenmiş, seçenek yaptırıma çevrilmiş, HAGB’ye karar verilmiş veya affa uğramış olsa bile ayrılacağını düzenler (926 sayılı TSK Personel Kanunu m.50/d, m.94/c).

Aynı Kanun, HAGB’yi bazı durumlarda engel olmaktan da çıkarır. Harp okulunu bitirip teğmenliğe nasbedilmeden önce hakkında kamu davası açılan veya tutuklanan öğrencinin nasbı yapılmaz; ancak hakkında HAGB kararı verilirse, öğrencilik hukukunu kaybettiren mahkûmiyet ve okuldan ilişik kesme hâlleri dışında teğmenliğe nasbedilir (926 sayılı TSK Personel Kanunu m.35/a-1). Astsubay çavuşluğa nasıp için de aynı düzen vardır (m.82). Açığa alınan subay ve askerî memurlardan hakkında HAGB kararı verilenlerin açıkları, kararın kesinleşmesi beklenmeden kaldırılır (m.65/c-1).

3.2. HAGB sözleşmeli subay ve astsubaylıkta memuriyete engel mi?

HAGB, sözleşmeli subay ve astsubaylıkta 4678 sayılı Kanun’da sayılan suçlarda memuriyete engeldir. Adaylarda, cezaları ertelenmiş, seçenek yaptırıma çevrilmiş, af kapsamına girmiş veya haklarında HAGB’ye karar verilmiş olsa dahi; Devletin güvenliğine karşı suçlar, yüz kızartıcı veya şeref ve haysiyet kırıcı suçlar, kaçakçılık, ihaleye fesat karıştırma, devlet sırlarını açığa vurma, firar ve üste fiilen taarruz gibi askerî suçlardan mahkûm olmamak aranır (4678 sayılı Kanun m.4/e, m.8/e). Aynı suçlar, görevdeki sözleşmeli personelin sözleşmesinin süresinden önce feshedilme sebebidir (4678 sayılı Kanun m.13/d).

3.3. HAGB jandarmada memuriyete engel mi?

HAGB, Jandarma Genel Komutanlığında görevli subay, astsubay ve uzman jandarmalar bakımından sayılan suçlarda memuriyete engeldir. 2803 sayılı Kanun’a göre ceza ertelenmiş, seçenek yaptırıma çevrilmiş, HAGB’ye karar verilmiş, affa uğramış veya TCK m.53’teki süreler geçmiş olsa bile; Devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene karşı suçlar, millî savunmaya karşı suçlar, casusluk, zimmet, irtikâp, rüşvet, iftira, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik ve benzeri sayılan suçlardan ya da kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezasına mahkûm olanların Komutanlıkla ilişiği İçişleri Bakanının onayıyla kesilir (2803 sayılı Jandarma Kanunu m.15).

3.4. HAGB polis olmaya ve polislikte memuriyete engel mi?

HAGB, Polis Akademisi İç Güvenlik Fakültesi girişinde memuriyete engel olarak açıkça sayılmıştır. Adaylarda, TCK m.53’teki süreler geçmiş olsa bile iki şart aranır: kasten işlenen bir suçtan HAGB’ye karar verilmiş olsa dahi bir yıl veya daha fazla hapis cezasına mahkûm olmamak; affa uğramış veya HAGB’ye karar verilmiş olsa bile Devletin güvenliğine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve sayılan diğer suçlardan mahkûm olmamak (Polis Akademisi Başkanlığı İç Güvenlik Fakültesi Giriş ve Eğitim-Öğretim Yönetmeliği m.8/1-j). Bu şartları taşımadığı sonradan anlaşılanların adaylığı veya öğrenciliği, sınav sonucuna bakılmaksızın sona erdirilir (m.8/2).

Emniyet teşkilatında görev alacaklar hakkında ayrıca güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması birlikte yapılır (7315 sayılı Kanun m.3/2).

3.5. HAGB özel güvenlik olmaya engel mi?

HAGB, özel güvenlik görevliliği için sayılan suçlarda engeldir. Özel güvenlik görevlisi olabilmek için, affa uğramış olsa bile Devletin güvenliğine, Anayasal düzene, özel hayata ve hayatın gizli alanına, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ile uyuşturucu veya uyarıcı madde suçları, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma ve sayılan diğer suçlardan mahkûm olmamak veya bu suçlardan hakkında HAGB kararı verilmemiş olmak gerekir (5188 sayılı Özel Güvenlik Kanunu m.10/d-2). Kanun ayrıca güvenlik soruşturmasının olumlu olmasını arar (m.10/h).

4. HAGB 1 Yıl Üstü Memuriyete Engel mi?

HAGB memuriyete engel mi sorusu en çok bir yıl üstü cezalarda sorulur. HAGB, en fazla iki yıl hapis cezasında verilebildiği için bir yıl ile iki yıl arasındaki cezalar bu soruyu doğurur (CMK m.231/5). 657 sayılı Kanun’daki bir yıllık eşik “mahkûm olmamak” biçiminde yazılmıştır ve HAGB’yi anmaz (657 sayılı Kanun m.48/A-5). Polis Akademisi İç Güvenlik Fakültesi giriş yönetmeliği ise aynı eşiği “hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş olsa dahi” ifadesiyle kurar (Polis Akademisi Başkanlığı İç Güvenlik Fakültesi Giriş ve Eğitim-Öğretim Yönetmeliği m.8/1-j). 2803 sayılı Jandarma Kanunu da kasten işlenen suçtan bir yıl ve üzeri hapis cezasını, HAGB’ye karar verilmiş olsa bile ilişik kesme sebebi sayar (2803 sayılı Jandarma Kanunu m.15).

Yani bir yıl ve üzeri HAGB bakımından cevap, başvurulan kadronun mevzuatında HAGB’nin açıkça anılıp anılmadığına göre ayrılır.

5. HAGB Memuriyete Engel mi? HAGB Alıp Atanan Var mı?

HAGB her kadroda memuriyete engel değildir ve HAGB alıp atanmak mevzuata göre mümkündür; ancak bu, kadronun kendi mevzuatına ve suçun türüne bağlıdır. Kaç kişinin HAGB kararından sonra atandığını gösteren resmî bir veri yoktur; aşağıdaki cevap, atamayı mümkün kılan veya açıkça öngören kanun hükümlerine dayanır.

HAGB alıp atanma ihtimalini üç hüküm birlikte belirler:

• Genel memurlukta HAGB sayılmaz: 657 sayılı Kanun’un genel şartları “mahkûm olmamak” ifadesini kullanır ve HAGB kararını engeller arasında saymaz (657 sayılı Kanun m.48/A-5). HAGB’de kurulan hüküm de müsadere dışında sanık hakkında hukuki sonuç doğurmaz (CMK m.231/5).
• Arşiv kaydı kendiliğinden ret sebebi değildir: 7315 sayılı Kanun, arşiv araştırmasında HAGB kararının tespit edilmesini öngörür, ama bu kaydın atamayı kendiliğinden engelleyeceğini söylemez. Kayıt, yorum içermeyen olgusal veri olarak Değerlendirme Komisyonuna iletilir ve komisyon nesnel ve gerekçeli değerlendirmesini yazılı olarak atamaya yetkili amire sunar (7315 sayılı Kanun m.4/1-ç, m.7/2-3).
• Bazı kanunlar HAGB’ye rağmen atamayı açıkça öngörür: Harp okulunu bitirip teğmenliğe nasbedilmeden önce hakkında kamu davası açılan öğrenci hakkında HAGB kararı verilirse, öğrencilik hukukunu kaybettiren mahkûmiyet ve okuldan ilişik kesme hâlleri dışında teğmenliğe nasbedilir ve nasbı emsallerinin tarihine götürülür (926 sayılı TSK Personel Kanunu m.35/a-1). Astsubay çavuşluğa nasıpta da aynı kural vardır (m.82). Açığa alınan subay ve askerî memurlardan hakkında HAGB kararı verilenlerin açıkları, kararın kesinleşmesi beklenmeden kaldırılır (m.65/c-1).

HAGB alıp atanma, yukarıdaki “HAGB’yi Memuriyete Engel Sayan Özel Mevzuat” bölümündeki kadrolarda ise sayılan suçlar bakımından mümkün değildir. Örneğin Polis Akademisi İç Güvenlik Fakültesi girişinde kasten işlenen suçtan HAGB’ye karar verilmiş olsa dahi bir yıl veya daha fazla hapis cezasına mahkûm olmamak aranır (Polis Akademisi Başkanlığı İç Güvenlik Fakültesi Giriş ve Eğitim-Öğretim Yönetmeliği m.8/1-j). Özel güvenlik görevliliğinde de sayılan suçlardan HAGB kararı verilmemiş olmak aranır (5188 sayılı Özel Güvenlik Kanunu m.10/d-2).

HAGB kaydı nedeniyle atama yapılmazsa, 7315 sayılı Kanun bu işleme karşı dava açılabileceğini öngörür: Değerlendirme Komisyonunun değerlendirmesi mahkemeler istediğinde sunulur ve işleme karşı dava açılmışsa veriler karar kesinleşmeden silinemez (7315 sayılı Kanun m.7/3, m.10/3). Olumsuz sonuçlanan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasına karşı başvuru yolu için: güvenlik soruşturması olumsuz gelince ne yapılır.

6. HAGB Memuriyete Engel mi? HAGB Alan Memur Görevden Atılır mı?

HAGB memuriyete engel mi sorusu, görevdeki memur bakımından iki ayrı hükümle cevaplanır. İlki memurluğun sona ermesidir: memurluk şartlarından birini memurluğu sırasında kaybeden memurun memurluğu sona erer (657 sayılı Kanun m.98/b). Genel şartlar arasında HAGB kararı ayrıca sayılmadığı için bu hükmün HAGB bakımından uygulanması, kadronun özel mevzuatına bağlıdır (657 sayılı Kanun m.48/A-5, m.48/B-2).

İkincisi disiplin sorumluluğudur. Aynı olaydan dolayı memur hakkında ceza mahkemesinde kovuşturmaya başlanmış olması disiplin kovuşturmasını geciktiremez; memurun ceza kanununa göre mahkûm olması veya olmaması da disiplin cezasının uygulanmasına engel olamaz (657 sayılı Kanun m.131). HAGB kararı, aynı fiil nedeniyle disiplin cezası verilmesini bu nedenle kendiliğinden önlemez. Memur disiplin cezalarının türleri ve itiraz yolu için: memur disiplin cezaları.

7. HAGB Düştükten Sonra Memuriyete Engel mi?

HAGB düştükten sonra memuriyete engel mi sorusu, düşme kararının ne anlama geldiğiyle başlar. HAGB’de beş yıllık denetim süresi kasten yeni suç işlenmeden ve yükümlülüklere uyularak geçerse, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılır ve davanın düşmesine karar verilir (CMK m.231/10). Düşme kararıyla mahkûmiyet hükmü artık açıklanabilecek bir hüküm değildir.

HAGB düştükten sonra da kovuşturmaya ait olgular arşiv araştırmasının konusu olabilir: arşiv araştırması, kişi hakkında devam eden veya sonuçlanmış olan soruşturma ya da kovuşturmalar kapsamındaki olguların tespitini de kapsar (7315 sayılı Kanun m.4/1-ç). Bu olguların atamaya etkisi, yukarıda anlatılan Değerlendirme Komisyonu değerlendirmesinde ve kadronun kendi şartlarıyla birlikte ele alınır (7315 sayılı Kanun m.7/3). Adli sicil ve arşiv kaydının silinmesi için: adli sicil kaydı nasıl silinir.