Memnu hakların iadesi, kanundaki adıyla yasaklanmış hakların geri verilmesi, Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların bir mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarını gidermek için mahkemeden istenen karardır (Adli Sicil Kanunu m.13/A). Memnu hakların iadesi için mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıl geçmiş olması ve kişinin bu sürede yeni suç işlemeyip iyi hâlli yaşadığı konusunda mahkemede kanaat oluşması gerekir. Memnu hakların iadesi talebi hükümlü veya vekili tarafından, hükmü veren mahkemeye ya da hükümlünün ikametgâhındaki aynı derecedeki mahkemeye yapılır. Memnu hakların iadesi kararı her engeli kaldırmaz: silah ruhsatı ve adli sicil arşiv kaydı yönünden sonuç doğurur, ancak memuriyet ve bazı meslekler kendi kanunlarına göre değerlendirilir.
1. Memnu Hakların İadesi Nedir?
Memnu hakların iadesi, bir suçtan mahkûm olan kişinin, ceza kanunu dışındaki kanunların bu mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarından kurtulması için mahkemeden aldığı karardır. “Memnu” yasaklanmış, “iade” geri verme demektir. Adli Sicil Kanunu bu kurumu “yasaklanmış hakların geri verilmesi” başlığıyla düzenler: Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların belli bir suçtan dolayı veya belli bir cezaya mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarının giderilebilmesi için bu yola gidilebilir (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
Memnu hakların iadesi kendiliğinden gerçekleşmez; kişinin talebi ve mahkemenin kararı gerekir. Mahkeme, kanundaki süre ve iyi hâl şartlarının oluşup oluşmadığını inceler. Kesinleşen memnu hakların iadesi kararı adli sicil arşivine kaydedilir (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
1.1. Memnu Hakların İadesi ile Yasaklanmış Hakların Geri Verilmesi Aynı mı?
Memnu hakların iadesi ile yasaklanmış hakların geri verilmesi aynı kurumdur. Uygulamada yaygın olarak kullanılan “memnu hakların iadesi” ifadesi ile yürürlükteki kanunun başlığı olan “yasaklanmış hakların geri verilmesi” aynı talebi anlatır (Adli Sicil Kanunu m.13/A). Dilekçede ve mahkeme kararında iki ifadeden biri kullanılabilir; talebin hukuki dayanağı aynı maddedir.
2. Memnu Hakların İadesi Hangi Hakları Kapsar?
Memnu hakların iadesi, TCK dışındaki kanunların bir suça veya cezaya bağladığı hak yoksunluklarını kapsar (Adli Sicil Kanunu m.13/A). Bu yoksunluklar kişinin bir izin, belge veya statü alabilmesi için özel kanunlarda aranan “mahkûm olmamak” şartlarından doğar. Örneğin ateşli silah taşıma ve bulundurma izni için 6136 sayılı Kanun, bir yıldan fazla hapis cezasına mahkûm olanlardan yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı ister (6136 sayılı Kanun m.7).
Memnu hakların iadesi kararının bir hakkı geri getirip getirmediği, o hakkı düzenleyen kanunun metnine göre belirlenir. Bazı kanunlar yasaklanmış hakların geri verilmesi kararına açıkça sonuç bağlar (6136 sayılı Kanun m.7; Adli Sicil Kanunu m.12/1); bazıları ise engeli “affa uğramış olsa bile” veya “TCK m.53’teki süreler geçmiş olsa bile” gibi ifadelerle kurar ve bu karardan söz etmez (657 sayılı Kanun m.48/A-5).
2.1. Memnu Hakların İadesi ile TCK 53 Hak Yoksunluğu Farkı
Memnu hakların iadesi, TCK m.53’teki hak yoksunluğunu kaldırmak için istenmez; iki kurum farklı yoksunluklara uygulanır. TCK m.53’e göre kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak kişi kamu görevi, seçme ve seçilme, velayet, vakıf, dernek ve şirket yöneticiliği ile izne bağlı meslekleri serbest olarak icra etme haklarından yoksun bırakılır; bu hakları mahkûm olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar kullanamaz (TCK m.53). Bu yoksunluk infazın tamamlanmasıyla kendiliğinden sona erer.
Memnu hakların iadesi ise TCK dışındaki kanunların koyduğu ve infazdan sonra da süren yoksunluklar için öngörülmüştür (Adli Sicil Kanunu m.13/A). TCK m.53 hak yoksunluğunun kapsamı TCK 53 hak yoksunluğu yazısında ayrıca anlatılmıştır.
2.2. Memnu Hakların İadesi Ehliyet ve Meslek Yasağını Kaldırır mı?
Memnu hakların iadesi, ehliyetin geri alınmasını ve mahkeme kararıyla verilen meslek yasağını kaldırmaz. Yasaklanmış hakların geri verilmesi TCK m.53’ün beşinci ve altıncı fıkraları saklı kalmak kaydıyla uygulanır (Adli Sicil Kanunu m.13/A). Bu fıkralara göre:
- Birinci fıkrada sayılan hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyette, cezanın infazından sonra işlemek üzere hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu hakkın kullanılması ayrıca yasaklanır (TCK m.53/5).
- Belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyette, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere meslek yasağına veya sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir; süre cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar (TCK m.53/6).
Bu yasaklar hükümde belirtilen süreye göre işler; memnu hakların iadesi talebiyle kısaltılamaz.
3. Memnu Hakların İadesi Şartları
Memnu hakların iadesi şartları iki tanedir ve birlikte aranır (Adli Sicil Kanunu m.13/A):
- Üç yıllık süre: Mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş olması.
- Yeni suç işlememe ve iyi hâl: Kişinin bu süre zarfında yeni bir suç işlememiş olması ve hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir kanaat oluşması.
Memnu hakların iadesi şartlarından ilki takvime bağlı bir süre, ikincisi mahkemenin takdirine bırakılmış bir değerlendirmedir. Üç yıl geçmiş olsa bile mahkeme iyi hâl konusunda kanaat oluşmazsa talebi reddedebilir.
3.1. Memnu Hakların İadesi İçin Cezanın İnfazı ve Üç Yıllık Süre
Memnu hakların iadesi için üç yıllık süre, hükmün kesinleştiği tarihten değil, mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten başlar (Adli Sicil Kanunu m.13/A). Bu nedenle talepten önce infazın tamamlandığı tarihin belgeyle tespit edilmesi gerekir.
3.2. Memnu Hakların İadesi İçin Yeni Suç İşlememe ve İyi Hâl
Memnu hakların iadesi için ikinci şart, üç yıllık süre içinde yeni bir suç işlenmemiş olması ve mahkemede kişinin hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğü konusunda kanaat oluşmasıdır (Adli Sicil Kanunu m.13/A). Kanun iyi hâlin nasıl ispatlanacağını saymaz. Mahkeme bu kanaati dosya üzerinden ya da Cumhuriyet savcısını ve hükümlüyü dinleyerek oluşturabilir (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
3.3. Memnu Hakların İadesi: İnfaz Başka Nedenle Sona Erdiyse
Memnu hakların iadesinde süre, cezanın infazına genel af veya etkin pişmanlık dışında başka bir hukuki nedenle son verilmişse farklı hesaplanır. Bu durumda hükmün kesinleştiği tarihten itibaren beş yıl geçmesi gerekir; ancak bu süre, kişinin mahkûm olduğu hapis cezasına üç yıl eklenmek suretiyle bulunacak süreden az olamaz (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
4. Memnu Hakların İadesi Kaç Yıl Sonra İstenir?
Memnu hakların iadesi, cezanın nasıl sona erdiğine göre farklı sürelerden sonra istenir:
| Durum | Memnu hakların iadesi için gereken süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| Ceza infaz edilerek tamamlandı | Üç yıl | İnfazın tamamlandığı tarih |
| İnfaza genel af veya etkin pişmanlık dışında başka bir hukuki nedenle son verildi | Beş yıl; hapis cezası + üç yıldan az olamaz | Hükmün kesinleştiği tarih |
Kaynak: Adli Sicil Kanunu m.13/A.
Memnu hakların iadesi için gereken süre, adli sicil arşiv kaydının silinme süresiyle karıştırılmamalıdır. Üç veya beş yıl, talebin yapılabileceği en erken zamandır; arşiv kaydının tamamen silinmesi için gereken on beş veya otuz yıllık süreler ayrı bir hükümde düzenlenir (Adli Sicil Kanunu m.12/1).
5. Memnu Hakların İadesi Nereden ve Nasıl İstenir?
Memnu hakların iadesi, hükümlünün veya vekilinin talebi üzerine, hükmü veren mahkemeden ya da hükümlünün ikametgâhının bulunduğu yerdeki aynı derecedeki mahkemeden istenir (Adli Sicil Kanunu m.13/A). Talep dilekçeyle yapılır; dilekçede mahkûmiyet hükmü, infazın tamamlandığı tarih ve iyi hâl konusundaki açıklamalar yer alır. Örnek taslak ve eklenecek belgeler için memnu hakların iadesi dilekçesi yazısına bakılabilir.
Memnu hakların iadesi talebini mahkeme dosya üzerinde inceleme yaparak ya da Cumhuriyet savcısını ve hükümlüyü dinleyerek karara bağlayabilir. Mahkemenin kararına karşı, hükümle ilgili olarak Ceza Muhakemesi Kanunu’nda öngörülen kanun yoluna başvurulabilir. Kesinleşen karar adli sicil arşivine kaydedilir ve başvuru nedeniyle oluşan bütün masraflar hükümlü tarafından karşılanır (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
6. Memnu Hakların İadesi Kararının Sonuçları
Memnu hakların iadesi kararının sonucu, yoksunluğu koyan kanunun bu karara ne sonuç bağladığına göre değişir. Kanunun açıkça sonuç bağladığı iki alan adli sicil arşiv kaydı ve silah ruhsatıdır; memuriyet ve avukatlık gibi alanlarda ise engel kendi kanununun metnine göre değerlendirilir.
6.1. Memnu Hakların İadesi ve Adli Sicil Arşiv Kaydının Silinmesi
Memnu hakların iadesi kararı, adli sicil arşiv kaydının silinme süresini otuz yıldan on beş yıla indirir. Anayasa m.76 ile TCK dışındaki kanunlarda bir hak yoksunluğuna neden olan mahkûmiyetlerde arşiv kaydı, kaydın arşive alınma koşullarının oluştuğu tarihten itibaren yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alınması koşuluyla on beş yıl, bu karar aranmaksızın otuz yıl geçmesiyle tamamen silinir. Diğer mahkûmiyetlerde bu süre beş yıldır (Adli Sicil Kanunu m.12/1).
Adli sicil kaydı ile arşiv kaydı farklıdır: ceza infaz edildiğinde, ceza zamanaşımı dolduğunda veya genel af çıktığında bilgiler adli sicilden silinerek arşiv kaydına alınır (Adli Sicil Kanunu m.9/1). Silinme sırası için adli sicil kaydı nasıl silinir yazısına bakılabilir.
6.2. Memnu Hakların İadesi ve Silah Ruhsatı
Memnu hakların iadesi, silah ruhsatı için kanunda açıkça aranan bir şarttır. Ateşli silahla işlenen suçlardan hükümlü bulunanlar ile taksirli suçlar hariç olmak üzere bir yıldan fazla hapis cezasına mahkûm olanlara, cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren beş yıl geçmedikçe ve haklarında yasaklanmış hakların geri verilmesine ilişkin karar verilmedikçe ateşli silah taşıma ve bulundurma izni verilemez (6136 sayılı Kanun m.7).
Memnu hakların iadesi kararı her suç için silah ruhsatı yolunu açmaz. Aynı madde, TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısmın Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerinde tanımlanan suçlar ile 3713 sayılı Kanun kapsamındaki suçlardan mahkûm olanlara, affa uğramış olsalar bile ateşli silah taşıma ve bulundurma izni verilemeyeceğini düzenler ve bu grupta yasaklanmış hakların geri verilmesine yer vermez (6136 sayılı Kanun m.7). Ruhsatsız silahın cezası için ruhsatsız silah cezası yazısına bakılabilir.
6.3. Memnu Hakların İadesi Alan Memur Olabilir mi?
Memnu hakların iadesi kararı, 657 sayılı Kanun’da sayılan suçlardan doğan memuriyet engelini kaldırmaz. Memur adayında aranan şart; TCK m.53’teki süreler geçmiş olsa bile, kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezasına ya da affa uğramış olsa bile devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene karşı suçlar, zimmet, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olmamaktır (657 sayılı Kanun m.48/A-5). Madde metni yasaklanmış hakların geri verilmesini bir istisna olarak saymaz.
Memnu hakların iadesi avukatlık için de aynı biçimde değerlendirilir: Avukatlık Kanunu, m.5/1-a’da sayılan yüz kızartıcı suçlardan hüküm giyenlerin cezası ertelenmiş, paraya çevrilmiş veya affa uğramış olsa da avukatlığa kabul edilmeyeceğini yazar ve yasaklanmış hakların geri verilmesini istisna olarak saymaz (Avukatlık Kanunu m.5). Anayasa m.76 da sayılan suçlardan hüküm giyenlerin affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemeyeceğini düzenler. Hangi suçların bu kapsamda olduğu yüz kızartıcı suçlar nelerdir yazısında tablo hâlinde gösterilmiştir.
7. Memnu Hakların İadesi ve HAGB
Memnu hakların iadesi, mahkûmiyet hükmü ve cezanın infazı üzerine kurulu bir yoldur: Adli Sicil Kanunu m.13/A’daki süreler mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten veya hükmün kesinleştiği tarihten başlar. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) ise müsadereye ilişkin hükümler hariç, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasını ifade eder (CMK m.231/5). HAGB kararında bu nedenle m.13/A’nın öngördüğü mahkûmiyet ve infaz aşamaları bulunmaz.
Memnu hakların iadesi yerine HAGB’nin kendi sonuçları değerlendirilir: bazı kanunlar HAGB kararını açıkça engel sayar. Örneğin özel güvenlik görevlisi olmak için sayılan suçlardan HAGB kararı verilmemiş olmak gerekir (5188 sayılı Kanun m.10/d). HAGB’nin memuriyete etkisi HAGB memuriyete engel mi yazısında ele alınmıştır.
İlgili yazılar: Memnu Hakların İadesi Dilekçesi · Yüz Kızartıcı Suçlar Nelerdir? · Adli Sicil Kaydı Nasıl Silinir? · TCK 53 Hak Yoksunluğu · HAGB Memuriyete Engel mi? · HAGB Nedir?
- Cezanın infazı tamamlanırÜç yıllık bekleme süresi, mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten başlar.Adli Sicil Kanunu m.13/A
- Üç yıl yeni suç işlemeden geçerBu sürede yeni suç işlenmemiş olması ve iyi hâlli yaşandığı konusunda mahkemede kanaat oluşması gerekir.Adli Sicil Kanunu m.13/A
- Hükümlü veya vekili talepte bulunurTalep, hükmü veren mahkemeye ya da hükümlünün ikametgâhındaki aynı derecedeki mahkemeye yapılır.Adli Sicil Kanunu m.13/A
- Mahkeme talebi incelerMahkeme dosya üzerinden ya da Cumhuriyet savcısını ve hükümlüyü dinleyerek karar verir.Adli Sicil Kanunu m.13/A
- Kabul → yasaklanmış haklar geri verilirAdli Sicil Kanunu m.13/A
- Ret → CMK'daki kanun yoluna başvurulabilirAdli Sicil Kanunu m.13/A
- Kesinleşen karar adli sicil arşivine kaydedilirAdli Sicil Kanunu m.13/A
Sıkça Sorulan Sorular
Memnu hakların iadesi nedir?
Memnu hakların iadesi, kanundaki adıyla yasaklanmış hakların geri verilmesidir. Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların belli bir suçtan veya belli bir cezaya mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarını gidermek için mahkemeden istenen karardır (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
Memnu hakların iadesi şartları nelerdir?
Mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıl geçmiş olması ve kişinin bu sürede yeni bir suç işlememiş, hayatını iyi hâlli olarak sürdürmüş olduğu konusunda mahkemede kanaat oluşması gerekir. TCK m.53'ün beşinci ve altıncı fıkraları saklıdır (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
Memnu hakların iadesi kaç yıl sonra istenir?
Kural olarak cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıl sonra istenir. Cezanın infazına genel af veya etkin pişmanlık dışında başka bir hukuki nedenle son verilmişse, hükmün kesinleştiği tarihten itibaren beş yıl geçmesi gerekir; bu süre hapis cezasına üç yıl eklenerek bulunacak süreden az olamaz (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
Memnu hakların iadesi hangi mahkemeden istenir?
Hükmü veren mahkemeden ya da hükümlünün ikametgâhının bulunduğu yerdeki aynı derecedeki mahkemeden istenir. Talebi hükümlü veya vekili yapar (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
Memnu hakların iadesi kararına itiraz edilebilir mi?
Evet. Yasaklanmış hakların geri verilmesi talebi üzerine mahkemenin verdiği karara karşı, hükümle ilgili olarak Ceza Muhakemesi Kanunu'nda öngörülen kanun yoluna başvurulabilir (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
Memnu hakların iadesi adli sicil kaydını siler mi?
Doğrudan silmez; arşiv kaydının silinme süresini kısaltır. Anayasa m.76 veya TCK dışındaki kanunlara göre hak yoksunluğu doğuran mahkûmiyetlerde arşiv kaydı, yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alınmışsa on beş yıl, alınmamışsa otuz yıl geçince tamamen silinir (Adli Sicil Kanunu m.12/1).
Memnu hakların iadesi alan memur olabilir mi?
657 sayılı Kanun m.48/A-5, sayılan suçlardan mahkûmiyeti TCK m.53'teki süreler geçmiş ve affa uğramış olsa bile memuriyete engel sayar; madde metni yasaklanmış hakların geri verilmesini bir istisna olarak saymaz. Bu nedenle memuriyet yönünden sonuç, mahkûmiyetin bu maddede sayılan suçlardan olup olmadığına göre belirlenir.
Memnu hakların iadesi silah ruhsatı için gerekli mi?
Evet. Ateşli silahla işlenen suçlardan hükümlü olanlar ile taksirli suçlar hariç bir yıldan fazla hapis cezasına mahkûm olanlara, cezanın infazı tamamlandıktan sonra beş yıl geçmedikçe ve yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alınmadıkça silah taşıma ve bulundurma izni verilmez (6136 sayılı Kanun m.7).
Memnu hakların iadesi ehliyet yasağını kaldırır mı?
Hayır. Yasaklanmış hakların geri verilmesi, TCK m.53'ün altıncı fıkrası saklı kalmak kaydıyla uygulanır (Adli Sicil Kanunu m.13/A). Taksirli suçtan mahkûmiyette verilen sürücü belgesinin geri alınması veya meslek yasağı, kendi süresine göre işler (TCK m.53/6).
HAGB kararında memnu hakların iadesi istenir mi?
Adli Sicil Kanunu m.13/A'daki süreler mahkûm olunan cezanın infazından veya hükmün kesinleşmesinden başlar. HAGB ise müsadere dışında kurulan hükmün sanık hakkında hukuki sonuç doğurmaması demektir (CMK m.231/5); bu nedenle HAGB kararı, m.13/A'nın öngördüğü mahkûmiyet ve infaz aşamalarını içermez.
Memnu hakların iadesi masrafını kim öder?
Yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluna başvurulması nedeniyle oluşan bütün masraflar hükümlü tarafından karşılanır (Adli Sicil Kanunu m.13/A).
İlgili çalışma alanı: Ceza Hukuku
← Tüm makaleler