SGK Emeklilik İptali: Yersiz Ödeme Borcu, İtiraz ve Dava

SGK emeklilik iptali, Sosyal Güvenlik Kurumunun bağladığı yaşlılık aylığını, bağlanma şartlarının bulunmadığını sonradan tespit ederek iptal etmesidir. Emeklilik iptali, aylığın dayandığı hizmet günlerinin gerçeğe aykırı bildirim gerekçesiyle silinmesi gibi hâllerde ortaya çıkar. Sonucu iki yönlüdür: aylık kesilir ve iptalden önce ödenen aylıklar yersiz ödeme sayılarak geri istenir. Geri istenen dönem, yersiz ödemenin sigortalının kasıtlı veya kusurlu davranışından doğduğu hâlde en fazla on, Kurumun hatasından doğduğu hâlde en fazla beş yıldır (5510 sayılı Kanun m.96). SGK emeklilik iptaline karşı dava açmadan önce Kuruma başvurmak zorunludur (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4). Dava, 5510 sayılı Kanun kapsamındaki sigortalılar için idare mahkemesinde değil iş mahkemesinde açılır (5510 sayılı Kanun m.101).

1. SGK Emeklilik İptali Nedir?

SGK emeklilik iptali, bağlanmış yaşlılık aylığının dayanağının ortadan kalktığı gerekçesiyle Kurumca geçersiz sayılmasıdır. Yaşlılık aylığı, kanunda aranan prim ödeme gün sayısı, sigortalılık süresi ve yaş şartlarının birlikte bulunmasına bağlıdır (5510 sayılı Kanun m.28). Bu şartları oluşturan hizmetlerden bir kısmı sonradan geçersiz sayılır ve kalan hizmetle şartlar sağlanamazsa, aylığın bağlanma sebebi ortadan kalkar ve emeklilik iptal edilir.

SGK emeklilik iptali, aylığın çalışma nedeniyle kesilmesinden farklıdır. Çalışmaya başlama nedeniyle aylığın kesilmesinde bağlanma işlemi geçerliliğini korur ve kişi yeniden aylık talep ettiğinde aylık yeniden hesaplanarak bağlanır (5510 sayılı Kanun m.30). Emeklilik iptalinde ise aylığın hiç bağlanmaması gerektiği kabul edilir; ödenen aylıklar bu yüzden yersiz ödeme hâline gelir.

2. SGK Emeklilik İptali Hangi Hallerde Olur?

SGK emeklilik iptali, aylığın bağlanma şartlarından birinin baştan bulunmadığının tespit edildiği hâllerde olur. Yersiz ödeme kontrol, denetim, inceleme, Sayıştayca kesin hükme bağlama veya yargılama sonucunda tespit edilir (Fazla veya Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.7). Mevzuattan çıkan başlıca emeklilik iptali sebepleri şunlardır:

• Gerçeğe aykırı sigortalılık bildirimi: Kanuna göre sigortalılık niteliği taşımadığı hâlde gerçeğe aykırı bildirim yapıldığı tespit edilen tescil kayıtları iptal edilir (Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.19). Silinen günlerle aylık şartları eksik kalırsa emeklilik iptal edilir.
• Şartların eksik hesaplanması: Prim ödeme gün sayısı, sigortalılık süresi veya yaş şartının aylık bağlanırken hatalı hesaplandığının anlaşılması (5510 sayılı Kanun m.28).
• Malullük aylığında sağlık şartının bulunmaması: Yeni sağlık kurulu raporlarının Kurum Sağlık Kurulunca incelenmesi sonucunda rahatsızlığın bulunmadığına veya aylık bağlanmasını gerektiren düzeyde olmadığına karar verilirse, bağlanan aylık başlangıç tarihi itibarıyla iptal edilir ve yersiz ödemeler tahsil edilir (Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.77).

2.1. SGK Emeklilik İptali: Gerçeğe Aykırı Sigortalılık Bildirimi

SGK emeklilik iptali gerçeğe aykırı bildirim gerekçesine dayanıyorsa tartışılan konu, emeklilikte hesaba katılan hizmetlerin gerçek bir çalışmaya dayanıp dayanmadığıdır. Kurum, sigortalılık niteliği taşımadığı hâlde gerçeğe aykırı olarak bildirim yapıldığını tespit ettiği tescil kayıtlarını iptal eder (Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.19). Kurumun denetim ve kontrol memurlarının mahallinde inceleme yetkisi, gelir ve aylık alma şartlarının devam edip etmediğinin tespitini de kapsar (Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.77).

Bu hâlde sigortalı açısından belirleyici soru, silinen hizmetin gerçekten çalışılarak geçirilip geçirilmediğidir. Çalışma gerçekse sigortalı bunu mahkemede ispat edebilir; ispatın yolu, aşağıda anlatılan hizmet tespit davasıdır.

2.2. SGK Emeklilik İptali: Malullük Aylığında Sağlık Kurulu İncelemesi

SGK emeklilik iptali malullük aylığında sağlık şartına bağlı olarak da gündeme gelir. Kurumun denetim memurlarınca yürütülen denetim sonucunda temin edilen yeni sağlık kurulu raporlarının Kurum Sağlık Kurulunca incelenmesiyle, malullük ve iş göremezlik raporlarındaki rahatsızlıkların mevcut olmadığına ya da aylık bağlanmasını gerektiren düzeyde olmadığına karar verilirse, bağlanan gelir ve aylıklar başlangıç tarihi itibarıyla iptal edilir ve yersiz ödemeler tahsil edilir (Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.77). Malullük aylığının şartları malulen emeklilik yazısında anlatılmıştır.

3. SGK Emeklilik İptali ve Yersiz Ödeme Borcu

SGK emeklilik iptali, iptale kadar ödenen aylıkları yersiz ödemeye dönüştürür ve Kurum bu ödemeleri geri ister. Kurumca sigortalılara, gelir veya aylık almakta olanlara ve hak sahiplerine fazla veya yersiz yapıldığı tespit edilen ödemeler 5510 sayılı Kanun m.96’ya göre geri alınır (5510 sayılı Kanun m.96). Geri alınacak tutarın hangi döneme kadar gideceği ve faizin nereden başlayacağı, yersiz ödemenin kimin davranışından doğduğuna bağlıdır.

3.1. SGK Emeklilik İptalinde Geri İstenen Dönem: On Yıl mı, Beş Yıl mı?

SGK emeklilik iptalinde geri istenen dönem, yersiz ödemenin sebebine göre ikiye ayrılır (5510 sayılı Kanun m.96):

Yersiz ödemenin sebebi	Geri iste­ne­bi­le­cek dönem	Faiz
Sigor­ta­lı­nın kasıtlı veya kusurlu davranışı	Hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla on yıl	Ödemelerin yapıldığı tarihlerden itibaren kanuni faiz
Kurumun hatalı işlemi	Hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla beş yıl	Tebliğden itibaren yirmi dört ay içinde ödenirse faizsiz; bu süre dolduktan sonra ödenirse süre sonundan itibaren kanuni faiz

Hangi satırın uygulanacağı, SGK emeklilik iptali uyuşmazlığındaki en önemli parasal sorudur. İtirazda ve davada, borç bildiriminin yersiz ödemeyi sigortalının kasıt veya kusuruna mı yoksa Kurumun hatasına mı bağladığı ve bu nitelendirmenin dayanağı incelenir. Kurum çalışanlarının kasıtlı veya kusurlu davranışı, ihmali, dikkatsizliği ve bilgisizliği gibi sebeplerden kaynaklanan yersiz ödemeler Kurumun hatalı işlemlerini oluşturur (Fazla veya Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.6).

3.2. SGK Yersiz Ödeme Borcu Nasıl Tahsil Edilir?

SGK yersiz ödeme borcu önce ilgilinin Kurumdan alacağından mahsup edilir; alacağı yoksa genel hükümlere göre geri alınır (5510 sayılı Kanun m.96). Mahsup en eski borçtan başlanarak borç aslına yapılır, kanuni faiz kalan borca uygulanır. Yersiz ödemenin gelir ve aylıklardan kesilmesinde, kesintinin başlayacağı ödeme dönemi başı itibarıyla kanuni faiziyle hesaplanan borç, gelir ve aylıktan yüzde 25 oranında kesilir (m.96).

Borç, merkezde ilgili birimlerce, taşrada sosyal güvenlik kurumu il müdürlüklerince düzenlenen Borç Bildirim Belgesiyle Tebligat Kanunu’na göre ilgiliye tebliğ edilir (Fazla veya Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.11). Kurumdan alacağı bulunmayan borçlu, kanuni mirasçıları ve borcu kabul eden kişiler borcu bir defada ödeyebilir veya taksitle ödeme talebinde bulunabilir; talep borcu tebliğ eden birime yapılır (Fazla veya Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.15).

3.3. SGK Yersiz Ödeme Borcuna İtiraz

SGK yersiz ödeme borcuna itiraz, Kurumun ilgili birimine yapılır ve başvuru tarihinden itibaren on iş günü içinde karara bağlanır. İtiraz ve itirazı değerlendirme süresi ödeme süresini değiştirmez (Fazla veya Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.11). Bu nedenle itiraz, borcun ödeme süresini kendiliğinden uzatmaz; itiraz edilen dönemde de ödeme süresi işlemeye devam eder.

4. SGK Emeklilik İptaline İtiraz ve Dava

SGK emeklilik iptaline karşı yol iki aşamalıdır: önce Sosyal Güvenlik Kurumuna zorunlu başvuru, ardından mahkemede dava. Başvuru aşaması atlanırsa Kuruma karşı dava açılamaz. 5510 sayılı Kanun kapsamındaki sigortalılar için görevli mahkeme iş mahkemesidir.

4.1. SGK Emeklilik İptalinde Kuruma Başvuru Zorunluluğu

SGK emeklilik iptalinde dava açmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurulması zorunludur. 5510 sayılı Kanun ile diğer sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, hizmet akdine tabi çalışmalar nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri hariç, dava açılmadan önce Kuruma başvurulur. Kurum başvuruya altmış gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır; Kuruma karşı dava açılabilmesi için talebin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması şarttır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4).

Başvurunun süreye etkisi aynı maddede düzenlenmiştir: Kuruma başvuruda geçirilen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesaplanmasında dikkate alınmaz (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4). Başvuru dilekçesinde iptal yazısının ve borç bildirim belgesinin tarihi, itiraz edilen dönem ve iptalin hangi gerekçesine itiraz edildiği açıkça yazılmalıdır.

4.2. SGK Emeklilik İptali Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

SGK emeklilik iptali davasında görevli mahkeme iş mahkemesidir. Kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde 5510 sayılı Kanun hükümlerinin uygulanmasıyla ilgili uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür (5510 sayılı Kanun m.101). İş mahkemeleri, idari para cezalarına itirazlar ile 5510 sayılı Kanunun geçici 4. maddesi kapsamındaki uyuşmazlıklar hariç, Sosyal Güvenlik Kurumunun taraf olduğu iş ve sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklara bakar (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5).

Yetkili mahkeme, davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.6). İş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır ve kararlara karşı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun kanun yolu hükümleri işler (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.7).

SGK emeklilik iptalinde idare mahkemesi ve altmış günlük iptal davası yolu, 4/a ve 4/b sigortalıları için yukarıdaki görev hükümleriyle bağdaşmaz. Bu sigortalıların yaşlılık aylığına ilişkin uyuşmazlık iş mahkemesinin görevindedir; idare mahkemesine açılan dava görev yönünden zaman kaybına yol açar.

4.3. SGK Emeklilik İptali: Emekli Sandığı Kapsamındaki Memurlar

SGK emeklilik iptali, 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu kapsamındaki kişiler için farklı bir yola tabidir. 5510 sayılı Kanunun geçici 4. maddesi, 5434 sayılı Kanuna göre aylık almakta olanların ve iştirakçiliği sona erenlerin hangi hükümlere tabi olacağını düzenler (5510 sayılı Kanun geçici m.4). İş Mahkemeleri Kanunu bu maddenin kapsamındaki uyuşmazlıkları iş mahkemelerinin görevi dışında bırakmıştır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5).

Bu kişiler bakımından Kurumun işlemi idari işlem olarak idari yargı denetimine tabidir; idari işlemlere karşı iptal davası açılır (İYUK m.2) ve dava açma süresi, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlayarak altmış gündür (İYUK m.7). Hangi kapsamda sigortalı olunduğu bu nedenle yalnız emeklilik şartlarını değil, itirazın yapılacağı mahkemeyi ve süreyi de belirler. İdari yargıdaki genel çerçeve iptal davası nedir yazısında anlatılmıştır.

4.4. SGK Emeklilik İptali ve Hizmet Tespit Davası

SGK emeklilik iptali hizmetlerin gerçek olmadığı gerekçesine dayanıyorsa, çalışmanın gerçekten yapıldığını ispatın yolu hizmet tespit davasıdır. Aylık prim ve hizmet belgesi işveren tarafından verilmeyen veya çalıştıkları Kurumca tespit edilemeyen sigortalılar, çalıştıklarını hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurarak ilamla ispatlayabilirlerse, mahkeme kararında belirtilen kazanç ve prim ödeme gün sayıları dikkate alınır (5510 sayılı Kanun m.86).

Hizmet tespit davası, Kuruma zorunlu başvuru kuralının istisnasıdır: hizmet akdine tabi çalışmalar nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti taleplerinde dava açmadan önce Kuruma başvuru şartı aranmaz. Bu davalar işveren aleyhine açılır ve Kuruma resen ihbar edilir; Kurum davalı yanında feri müdahil olarak katılır ve kesinleşen kararı uygulamakla yükümlüdür (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4). Davanın şartları ve beş yıllık süre hizmet tespit davası yazısında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

5. SGK Emeklilik İptali Zamanaşımı

SGK emeklilik iptali zamanaşımı sorusu, uygulamada Kurumun ne kadar geriye giderek ödeme geri isteyebileceği sorusudur. 5510 sayılı Kanun m.96 bu sınırı hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru kurar: sigortalının kasıtlı veya kusurlu davranışında en fazla on yıl, Kurum hatasında en fazla beş yıl (5510 sayılı Kanun m.96). Bu sınırların dışında kalan dönemde yapılan aylık ödemeler m.96’ya göre geri istenemez.

Süre hesabında dikkat edilecek ikinci kural, Kuruma yapılan zorunlu başvurunun etkisidir. Başvuruda geçen süre zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesaplanmasında dikkate alınmaz (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4). Hizmet tespiti talebinde ise ayrı bir süre vardır: hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl (5510 sayılı Kanun m.86).

6. Emekliliği İptal Olanlar Ne Yapmalı?

Emekliliği iptal olanlar önce iptal yazısını ve borç bildirim belgesini okuyarak iptalin gerekçesini ve borcun kapsadığı dönemi belirlemelidir. Sonraki adımlar şu sırayla ilerler:

1. Tebliğ tarihini saklamak: Borç Bildirim Belgesi Tebligat Kanunu’na göre tebliğ edilir (Fazla veya Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.11). Tebliğ tarihi, faizsiz ödeme süresini ve itiraz sürecini belirler.
2. Borcun nitelendirmesini kontrol etmek: Yersiz ödemenin sigortalının kusuruna mı yoksa Kurum hatasına mı bağlandığı, geri istenen dönemi on yıldan beş yıla indirebilir ve faizi değiştirir (5510 sayılı Kanun m.96).
3. Kuruma yazılı başvuru yapmak: Dava açmadan önce zorunludur; altmış gün içinde cevap gelmezse talep reddedilmiş sayılır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4).
4. Görevli mahkemeyi belirlemek: 4/a ve 4/b sigortalısı için iş mahkemesi (5510 sayılı Kanun m.101); 5434 sayılı Kanun kapsamındakiler için idari yargı (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5).
5. Hizmet tespitini değerlendirmek: İptal, hizmetlerin gerçek olmadığı gerekçesine dayanıyorsa hizmet tespit davasının beş yıllık süresi ayrıca hesaplanır (5510 sayılı Kanun m.86).
6. Ödeme seçeneğini belirlemek: Borç kabul edilecekse bir defada ödeme veya taksitlendirme talebi borcu tebliğ eden birime yapılır (Fazla veya Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.15).

7. Emekliliği İptal Olanlar Tekrar Emekli Olabilir mi?

Emekliliği iptal olanlar, yaşlılık aylığı şartlarını daha sonra tamamlarsa tekrar emekli olabilir. Yaşlılık aylığı için kanunda aranan prim ödeme gün sayısı, sigortalılık süresi ve yaş şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekir (5510 sayılı Kanun m.28); iptalde silinen günler bu hesaba girmez. Eksik kalan gün yeni bir çalışmayla veya mevzuatın izin verdiği borçlanmayla tamamlanırsa yeniden aylık talep edilebilir. Borçlanma imkânlarından biri askerlik borçlanması yazısında anlatılmıştır.

Yeniden bağlanacak aylığın başlangıcı yazılı isteğe bağlıdır. 4/a ve 4/b sigortalılarından yaşlılık aylığına hak kazananlara, yazılı istek tarihinden sonraki ay başından itibaren aylık bağlanır (5510 sayılı Kanun m.30). İptalle ortaya çıkan yersiz ödeme borcu ise yeni aylık bağlanınca kendiliğinden sona ermez; Kurumdan alacağı olan ilgilinin borcu bu alacaktan mahsup edilir veya aylıktan kesilir (5510 sayılı Kanun m.96). Emeklilik şartlarının kademeli yapısı EYT şartları ve kademeli emeklilik yazısında ele alınmıştır.