Yıkım Kararı Nasıl Durdurulur? İtiraz ve İptal Davası

Yıkım kararı, ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapı hakkında belediye encümeninin ya da il idare kurulunun verdiği ve yapının belediye veya valilikçe yıktırılmasını sağlayan idari işlemdir (3194 sayılı İmar Kanunu m.32). Yıkım kararı iki aşamada durdurulabilir. Karar alınmadan önce, yapı tatil zaptının yapıya asılmasından itibaren en çok bir ay içinde yapı ruhsata uygun hâle getirilir veya ruhsat alınır ve mührün kaldırılması istenir (m.32). Yıkım kararı alındıktan sonra ise kararın yazılı bildirimini izleyen günden başlayarak altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılır ve yürütmenin durdurulması istenir (2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7, m.27; bundan sonra İYUK). Dava açılması yıkım kararını kendiliğinden durdurmaz (İYUK m.27).

Bu yazı yıkım kararının hangi yapılar hakkında, kim tarafından verildiğini, yıkım kararının nasıl durdurulacağını, yıkım kararına itiraz ve iptal davasının süre ve mahkeme kurallarını, yıkım kararı zamanaşımı sorusunu ve imar barışının yıkım kararına etkisini anlatır. Kaçak yapının tespitinden para cezasına kadar genel süreci kaçak yapı yazısı ayrıca ele alır.

1. Yıkım Kararı Nedir, Hangi Yapılar Hakkında Verilir?

Yıkım kararı, ruhsat alınmadan başlanan yapılar ile ruhsata, ruhsat eklerine veya projesine aykırı yapılan yapılar hakkında verilir (İmar Kanunu m.32). İdarenin aykırılığı kendisinin tespit etmesi, fenni mesulün ihbarı veya idarenin bu duruma herhangi bir şekilde muttali olması yeterlidir. Bunun üzerine belediye veya valilik o andaki inşaat durumunu tespit eder, yapıyı mühürler ve inşaatı derhal durdurur (m.32).

Yıkım kararı bu tespitin hemen ardından verilmez. İmar Kanunu yapı sahibine önce aykırılığı giderme imkânı tanır ve yıkım kararını bu imkânın kullanılmamasına bağlar. Yapı sahibi süresi içinde ruhsat alamaz veya yapıyı ruhsata uygun hâle getiremezse ruhsat iptal edilir ve ruhsata aykırı veya ruhsatsız yapılan bina, belediye encümeni veya il idare kurulu kararını müteakip belediye veya valilikçe yıktırılır (m.32).

1.1. Yıkım Kararından Önce Yapı Tatil Zaptı ve Bir Aylık Süre

Yıkım kararından önceki bir aylık süre, yapı tatil zaptının yapı yerine asılmasıyla başlar. İnşaatın durdurulması, yapı tatil zaptının yapı yerine asılmasıyla yapı sahibine tebliğ edilmiş sayılır; zaptın bir nüshası muhtara bırakılır, bir nüshası Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne gönderilir (İmar Kanunu m.32). Bu tarihten itibaren en çok bir ay içinde yapı sahibi, yapısını ruhsata uygun hâle getirerek veya ruhsat alarak belediyeden veya valilikten mührün kaldırılmasını ister (m.32).

İnceleme sonunda aykırılığın giderildiği veya ruhsat alındığı ve yapının ruhsata uygun olduğu anlaşılırsa mühür kaldırılır ve inşaatın devamına izin verilir (m.32). Bu durumda yıkım kararı alınmaz. Yapı tatil zaptının asıldığı tarih bu yüzden önemlidir: bir aylık süre o tarihten hesaplanır.

1.2. Yıkım Kararı Bir Aylık Süre Beklenmeden Verilebilir mi?

Yıkım kararı bazı yapılarda bir aylık süre beklenmeden verilebilir. İdare, bir yapının ruhsata bağlanamayacağını veya aykırılıkların giderilemeyeceğini tespit ederse o yapının ruhsatı bir aylık süre beklenmeden iptal edilir ve mevzuata aykırı imalatlar hakkında yıkıma ilişkin hükümler uygulanır (İmar Kanunu m.32). Bu hüküm 2018 yılında eklenmiştir (7153 sayılı Kanun). Ruhsatın iptaline karşı başvurulabilecek yollar yapı ruhsatının iptali yazısında anlatılır.

2. Yıkım Kararını Kim Verir, Kim Uygular?

Yıkım kararını belediye encümeni veya il idare kurulu verir; kararı belediye veya valilik uygular ve yıkım masrafı yapı sahibinden tahsil edilir (İmar Kanunu m.32). Belediye encümeninin oluşumu ve encümen kararlarına karşı genel yollar belediye encümen kararına itiraz yazısında ayrıca açıklanmıştır.

Yıkım kararını veren kurul ile yıkımı yapan idare aynı değildir. Yıkım kararı encümenin veya il idare kurulunun kararıdır; yıkım ise bu kararın ardından belediye veya valilik tarafından yapılır (m.32).

2.1. Yıkım Kararını Uygulamayan Belediye ve Bakanlığın Yetkisi

Yıkım kararını belediye süresinde uygulamazsa yıkım yetkisi Bakanlığa geçebilir. Yapı tatil tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren bir ay içinde yapının ruhsata uygun hâle getirilmediği veya ruhsat alınmadığı tespit edildiği hâlde iki ay içinde hakkında yıkım kararı alınmayan yapılar ile yıkım kararı alındığı hâlde altı ay içinde ilgili idaresince yıkılmayan yapılar, Bakanlıkça yıkılabilir veya yıktırılabilir (İmar Kanunu m.32).

Bu durumda yıkım maliyeti önce Bakanlığın döner sermaye işletmesi gelirlerinden karşılanır. Maliyet yüzde yüz fazlasıyla ilgili idareden tahsil edilir; bu yolla tahsil edilemezse ilgili idarenin 5779 sayılı Kanun uyarınca aktarılan paylarından kesilir (m.32). Hükümdeki iki ay ve altı ay süreleri yapı sahibi için tanınmış bir süre değildir; ilgili idarenin yükümlülüğünü ve Bakanlığın devreye girebileceği anı belirler.

3. Yıkım Kararı Nasıl Durdurulur?

Yıkım kararı, karar alınmadan önce ve alındıktan sonra farklı yollarla durdurulur. Karar alınmadan önce yol, bir aylık süre içinde ruhsat almak veya yapıyı ruhsata uygun hâle getirmektir. Karar alındıktan sonra yol, idare mahkemesinde iptal davası açıp yürütmenin durdurulmasını istemektir. Yapı kayıt belgesi alınmış yapılarda ise yıkım kararları kanun gereği iptal edilir (İmar Kanunu geçici m.16).

• Karar alınmadan önce: Yapı tatil zaptının asılmasından itibaren en çok bir ay içinde yapı ruhsata uygun hâle getirilir veya ruhsat alınır ve belediyeden veya valilikten mührün kaldırılması istenir. Uygunluk anlaşılırsa mühür kaldırılır (İmar Kanunu m.32).
• Karar alındıktan sonra: Yıkım kararının yazılı bildirimini izleyen günden başlayarak altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılır (İYUK m.7). Yıkımın dava sürerken yapılmaması için dilekçede yürütmenin durdurulması istenir (İYUK m.27).
• Yapı kayıt belgesi alınmışsa: Yapı kayıt belgesi verilen yapılarla ilgili olarak İmar Kanunu uyarınca alınmış yıkım kararları iptal edilir (İmar Kanunu geçici m.16).

Belediyeye yazılan bir dilekçe tek başına yıkım kararını durdurmaz. Dava açılmadan önce idareye başvurmak İYUK m.11’de öngörülen isteğe bağlı bir yoldur; bu başvuru dava açma süresini durdurur ama yıkım kararının uygulanmasını durduran bir hüküm taşımaz (İYUK m.11).

3.1. Yıkım Kararına Karşı Yürütmenin Durdurulması

Yıkım kararına karşı yürütmenin durdurulması, dava süresince yıkımın yapılmasını engelleyen geçici bir mahkeme kararıdır. İdare mahkemesinde dava açılması dava edilen idari işlemin yürütülmesini durdurmaz (İYUK m.27/1). Mahkeme, idari işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, davalı idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilir (m.27/2).

Kanun, uygulanmakla etkisi tükenecek olan idari işlemlerin yürütülmesinin, savunma alındıktan sonra yeniden karar verilmek üzere idarenin savunması alınmaksızın da durdurulabileceğini öngörür (m.27/2). Yıkım kararında bu hükmün uygulanıp uygulanmayacağını mahkeme değerlendirir; dilekçede yıkımın yapılması hâlinde doğacak zarar somut olarak gösterilmelidir. Yürütmenin durdurulması kararları teminat karşılığında verilir; ancak durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir (m.27/6). Yürütmenin durdurulmasının genel kuralları yürütmenin durdurulması nedir yazısında, dilekçe biçimi yürütmenin durdurulması dilekçe örneği yazısında anlatılır.

3.2. Yıkım Kararı Beklenirken Mühürlü Yapıda Düzeltme Çalışması

Yıkım kararını önlemek için mühürlü yapıda düzeltme çalışması yapılacaksa idarenin yazılı izni alınmalıdır. Yapının İmar Kanununa, ilgili diğer mevzuata, plana, ruhsata ve ruhsat eki etüt ve projelere uygun hâle getirilmesi için idarenin yazılı izni dahilinde yapılan iş ve işlemler mühür bozma suçu teşkil etmez (İmar Kanunu m.42). İzin alınmadan mühürlü yapıda çalışmanın ceza hukuku sonuçları mühür bozma suçu yazısında anlatılır.

4. Yıkım Kararına İtiraz ve İptal Davası

Yıkım kararına itiraz, idare mahkemesinde açılan iptal davasıyla yapılır. İptal davası, idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı oldukları için iptalleri istemiyle menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılan davadır (İYUK m.2/1-a). Yıkım kararının iptali davasında hukuka aykırılık bu beş unsurdan birine veya birkaçına dayandırılır.

Dava açmadan önce idareye başvurmak zorunlu değildir. İlgili, dava açmadan önce yıkım kararının kaldırılmasını, geri alınmasını veya değiştirilmesini üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapan makamdan dava açma süresi içinde isteyebilir (İYUK m.11). Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; ret üzerine dava açma süresi yeniden işlemeye başlar ve başvuru tarihine kadar geçen süre hesaba katılır (m.11). İptal davasının genel kuralları iptal davası nedir yazısında anlatılır.

4.1. Yıkım Kararına İtiraz Süresi

Yıkım kararına itiraz süresi, yani iptal davası açma süresi altmış gündür ve yıkım kararının yazılı bildiriminin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar (İYUK m.7). Özel bir kanunda ayrı süre gösterilmeyen hâllerde idare mahkemelerinde dava açma süresi altmış gündür (m.7/1).

İmar Kanunu m.32, yapı tatil zaptının yapıya asılmasını inşaatın durdurulmasının tebliği sayar. Aynı hüküm yıkım kararının tebliği için ayrı bir biçim öngörmez. Bu nedenle yapı tatil zaptının asıldığı tarih ile yıkım kararının yazılı bildirim tarihi birbirinden ayrı tutulmalıdır: bir aylık düzeltme süresi zaptın asılmasından, altmış günlük dava süresi yıkım kararının yazılı bildiriminden hesaplanır. Süre hesabının genel kuralları idari davada dava açma süresi yazısındadır.

4.2. Yıkım Kararına Karşı Davada Yetkili Mahkeme

Yıkım kararına karşı davada yetkili mahkeme, yapının bulunduğu taşınmazın yerindeki idare mahkemesidir. İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskân gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasına ilişkin idari davalarda yetkili mahkeme taşınmaz malların bulunduğu yer idare mahkemesidir (İYUK m.34/1).

4.3. Yıkım Kararıyla Birlikte Verilen İmar Para Cezasına İtiraz

Yıkım kararıyla birlikte verilen imar para cezasına itiraz, yıkım kararının iptali davasıyla birlikte idari yargıda görülür. İdari yaptırım kararının verildiği işlem kapsamında aynı kişi hakkında idari yargının görev alanına giren kararlar da verilmişse, idari yaptırım kararına ilişkin hukuka aykırılık iddiaları bu işlemin iptali talebiyle birlikte idari yargı merciinde görülür (5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.27/8).

İmar Kanunu m.42’deki para cezaları, imar mevzuatına aykırılığın tespit edildiği tarihten itibaren on iş günü içinde ilgili idare encümenince verilir (İmar Kanunu m.42). Para cezası yıkım kararından ayrı ve tek başına verilmişse ona karşı tebliğ veya tefhim tarihinden itibaren en geç on beş gün içinde sulh ceza mahkemesine başvurulur (Kabahatler Kanunu m.27/1). Para cezası ile yıkım kararı ayrı yaptırımlardır. İmar Kanunu m.32 mührün kaldırılmasını ruhsat alınmasına veya yapının ruhsata uygun hâle getirilmesine bağlar; para cezasının ödenmesini bu hâller arasında saymaz (İmar Kanunu m.32). Para cezasına itirazın genel kuralları idari para cezasına itiraz yazısında anlatılır.

4.4. Yıkım Kararından Doğan Zarar İçin Tam Yargı Davası

Yıkım kararı uygulanmış ve bu yüzden zarar doğmuşsa tam yargı davası açılabilir. İlgililer, haklarını ihlal eden bir idari işlem dolayısıyla doğrudan tam yargı davası veya iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilecekleri gibi, önce iptal davası açıp bu davanın karara bağlanması üzerine kararın tebliğinden veya işlemin icrası sebebiyle doğan zararlardan dolayı icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası da açabilirler (İYUK m.12). Tam yargı davasının süre kuralları tam yargı davasında süre ve zamanaşımı yazısında ayrıca anlatılır.

5. Yıkım Kararı Zamanaşımı

Yıkım kararı zamanaşımı sorusunun cevabı, yaptırımın türüne göre ayrılır. İmar Kanunu m.32, yıkım kararının alınması veya uygulanması için bir zamanaşımı ya da geçerlilik süresi öngörmez. Maddede geçen iki ay ve altı ay süreleri zamanaşımı değildir; dolduklarında yapı Bakanlıkça yıkılabilir veya yıktırılabilir (İmar Kanunu m.32).

Kabahatler Kanunundaki soruşturma zamanaşımı ise idari para cezasına ilişkindir. Soruşturma zamanaşımı dolarsa kabahatten dolayı kişi hakkında idari para cezasına karar verilemez (Kabahatler Kanunu m.20/1). Bu süre cezanın miktarına göre üç, dört veya beş yıldır ve fiilin işlenmesiyle veya neticenin gerçekleşmesiyle işlemeye başlar (m.20/2, m.20/4). Kabahati oluşturan fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa suça ilişkin dava zamanaşımı hükümleri uygulanır (m.20/5). Ruhsatsız veya ruhsata aykırı bina yapmanın suç boyutu imar kirliliğine neden olma suçu yazısında anlatılır.

Yıkım kararı zamanaşımı ile yıkım kararına karşı dava açma süresi de birbirinden ayrıdır. Yıkım kararına karşı iptal davası, kararın yazılı bildirimini izleyen günden başlayarak altmış gün içinde açılır (İYUK m.7). Altmış günlük süre dava açma süresidir; dolması, yıkım kararını hükümsüz kılan bir zamanaşımı anlamına gelmez.

6. Yıkım Kararı ile Tehlikeli Yapı Yıkımı Arasındaki Fark

Yıkım kararı ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapı hakkında İmar Kanunu m.32’ye göre verilir. Yıkılacak derecede tehlikeli yapıların yıkımı ise ayrı bir usule, İmar Kanunu m.39’a tabidir. Bu usul, genel güvenlik ve asayiş bakımından tehlike arz ettiği valilikçe tespit edilen metruk yapılar ile bir kısmının veya tamamının yıkılacak derecede tehlikeli olduğu belediye veya valilikçe tespit edilen yapılar hakkında uygulanır (İmar Kanunu m.39).

Tehlikeli yapıda belediye veya valilik, yapı sahibinin adrese dayalı nüfus kayıt sistemindeki adresine tehlike derecesine göre üç gün içinde tebligat yapar. Tebligat veya ilanı izleyen ve 30 günü geçmemek üzere idarece belirlenen süre içinde yapı sahibi tehlikeli durumu ortadan kaldırmazsa tehlikenin giderilmesi veya yıkım işleri belediye veya valilikçe yapılır ve masrafı yüzde yirmi fazlasıyla yapı sahibinden tahsil edilir (m.39). Tehlike, yapının ve çevresinin boşaltılmasını gerektiriyorsa mahkeme kararına gerek kalmadan zabıta eliyle derhal tahliye ettirilir (m.39).

Afet riski altındaki alanlar ile bu alanlar dışındaki riskli yapıların bulunduğu arsa ve arazilerdeki iyileştirme, tasfiye ve yenilemelerin usulü ise ayrı bir kanunla, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanunla düzenlenmiştir (6306 sayılı Kanun m.1). Bu yolun itiraz ve süre kuralları riskli yapı tespiti yazısında anlatılır.

7. Yıkım Kararı ve İmar Barışı

Yıkım kararı, yapı kayıt belgesi alınmış yapılarda kanun gereği iptal edilir. Yapı kayıt belgesi verilen yapılarla ilgili olarak İmar Kanunu uyarınca alınmış yıkım kararları ile tahsil edilemeyen idari para cezaları iptal edilir (İmar Kanunu geçici m.16).

Yapı kayıt belgesi, 31/12/2017 tarihinden önce yapılmış yapılar için, 31/10/2018 tarihine kadar başvurulması ve 31/12/2018 tarihine kadar kayıt bedelinin ödenmesi hâlinde verilebilecek bir belgedir; Bakanlar Kuruluna başvuru ve ödeme süresini bir yıla kadar uzatma yetkisi tanınmıştır (geçici m.16). Bu nedenle yıkım kararı hakkında imar barışından yararlanma sorusu, yapı için yapı kayıt belgesi alınıp alınmadığına bağlıdır. İmar barışının diğer kuralları imar barışı nedir yazısında anlatılır.

8. Yıkım Kararı ve Tapu Kaydındaki Beyan

Yıkım kararına konu yapının imar mevzuatına aykırı olduğu bilgisi tapu kaydına işlenir. Yapının imar mevzuatına aykırı olduğuna dair bilgi, tapu kayıtlarının beyanlar hanesine kaydedilmek üzere ilgili idaresince tapu dairesine en geç yedi gün içinde yazılı olarak bildirilir (İmar Kanunu m.32). Aykırılığın giderildiğine dair ilgili idaresince tapu dairesine bildirim yapılmadan beyanlar hanesindeki kayıt kaldırılamaz (m.32).

Tapudaki beyan, yapının imar mevzuatına aykırı olduğunu gösterir; yıkım kararının kendisi değildir. Yıkım kararı belediye encümeninin veya il idare kurulunun verdiği ayrı bir karardır ve ona karşı dava süresi kararın yazılı bildiriminden işler (İYUK m.7).