İmam Nikâhı Hukuken Geçerli mi? Sonuçları Nelerdir?

Kısa Cevap

İmam nikâhı tek başına hukuken evlilik doğurmaz. Evlenme, tarafların evlendirme memuru önünde olumlu cevap verdikleri anda kurulur. Bu nedenle imam nikâhlı birliktelikte miras, nafaka ve mal rejimi hükümleri uygulanmaz; çocuğun babayla soybağı ise tanıma veya babalık davasıyla kurulur.

Bu Durumda mısınız?

• Yıllardır imam nikâhlısınız ve eşiniz vefat etti, mirastan pay alıp alamayacağınızı bilmiyorsunuz.
• Birliktelik sona erdi ve nafaka talep edip edemeyeceğinizi merak ediyorsunuz.
• Çocuğunuz var ve babanın nüfusuna kaydı yapılmadı.
• Resmî nikâh yapmadan önce dinî tören yapmanın hukuki riskini araştırıyorsunuz.
• Ortak alınmış bir taşınmaz var ve ayrılık hâlinde ne olacağını bilmiyorsunuz.

Evlilik Ne Zaman Kurulur?

Sorunun kökü burada. Kanun evlenmenin kurulduğu anı tereddüde yer bırakmayacak biçimde belirler.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.142 — Törenin şekli

“Evlendirme memuru, evleneceklerden her birine birbiriyle evlenmek isteyip istemediklerini sorar. Evlenme, tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri anda oluşur. Memur, evlenmenin tarafların karşılıklı rızası ile kanuna uygun olarak yapılmış olduğunu açıklar.”

Dinî törenin hukuki konumu ise ayrı bir maddede düzenlenir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.143 — Aile cüzdanı ve dinî tören

“Evlenme töreni biter bitmez evlendirme memuru eşlere bir aile cüzdanı verir. Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz. Evlenmenin geçerli olması dinî törenin yapılmasına bağlı değildir.”

Bu madde iki ayrı şeyi söyler ve ikisi de önemlidir: dinî tören resmî nikâhtan sonra yapılabilir, ve evliliğin geçerliliği dinî törene bağlı değildir. Yani dinî tören ne evliliğin kurucu unsurudur ne de onun yerine geçer.

Cezai Durum: TCK m.230/5-6 İptal Edildi

Bu başlık, konuyu anlatan pek çok kaynağın güncelliğini yitirdiği noktadır. Resmî nikâh olmaksızın dinî tören yaptıranları ve töreni yapanları cezalandıran fıkralar artık kanun metninde değildir. Maddenin yürürlükteki hâli şudur:

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.230 — Birden çok evlilik, hileli evlenme, dinsel tören

“(5) (İptal: Anayasa Mahkemesi’nin 27/5/2015 tarihli ve E.: 2014/36, K.: 2015/51 sayılı Kararı ile.)”

“(6) (İptal: Anayasa Mahkemesi’nin 27/5/2015 tarihli ve E.: 2014/36, K.: 2015/51 sayılı Kararı ile.)”

İptal kararının gerekçesi, cezanın kaldırılması ile medenî hukuk sonuçlarının birbirinden ayrılması bakımından önemlidir. Anayasa Mahkemesi, resmî evlilik yapılmamasına zaten evliliğe bağlı hakların doğmaması sonucunun bağlandığını belirttikten sonra şu sonuca ulaşmıştır:

“Dolayısıyla kişilerin dini inançları gereği evlenmenin dinsel törenini yapma ve yaptırma fiillerini cezalandırmayı gerektirecek bir zorunluluk bulunmamaktadır.”

(Anayasa Mahkemesi, E.2014/36, K.2015/51, 27.05.2015 — TCK m.230/5 ve m.230/6’nın iptali)

Mahkeme, dinî törene bağlanan ceza hükümlerini iptal etmiştir; dinî töreni resmî evlilik hâline getirmemiştir. Kararın ardından da TMK m.142-143 gereğince evlilik ancak evlendirme memuru önünde kurulur ve dinî tören tek başına mirasçılık, mal rejimi veya eşe bağlı nafaka hakkı doğurmaz.

Maddede ayakta kalan suç tipleri ise farklıdır ve karıştırılmamalıdır:

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.230 — Ayakta kalan fıkralar

“(1) Evli olmasına rağmen, başkasıyla evlenme işlemi yaptıran kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”

“(2) Kendisi evli olmamakla birlikte, evli olduğunu bildiği bir kimse ile evlilik işlemi yaptıran kişi de yukarıdaki fıkra hükmüne göre cezalandırılır.”

“(3) Gerçek kimliğini saklamak suretiyle bir başkasıyla evlenme işlemi yaptıran kişi, üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”

Özetle: çok eşlilik ve hileli evlenme suç olmaya devam eder; resmî nikâh olmadan dinî tören yapılmasına bağlanan ceza ise 2015’ten beri yoktur. Buna karşılık Medeni Kanun m.143’teki kural yürürlüktedir. Cezai yaptırımın kaldırılması, kuralın kendisini ortadan kaldırmaz.

Hangi Sonuçlar Doğmaz?

İmam nikâhının asıl etkisi cezada değil, doğmayan haklardadır. Aşağıdaki tablo bu kalemleri toplar.

Konu	Resmî evlilikte	İmam nikâhında
Yasal mirasçılık	Sağ kalan eş mirasçıdır	Doğmaz
Mal rejimi (edinilmiş mallara katılma)	Uygulanır	Uygulanmaz
Boşanmaya bağlı yoksulluk nafakası	İstenebilir	İstenemez
Soyadı ve nüfus kaydı	Evlilik kaydı doğar	Doğmaz
Çocukla ana arasında soybağı	Doğumla kurulur	Doğumla kurulur
Çocukla baba arasında soybağı	Evlilikle kurulur	Tanıma veya hâkim hükmü gerekir

Dinî nikâh merasiminde sıkça bir mehir senedi düzenlenir. Resmî nikâh da kıyılmışsa bu senet yazılı bir bağışlama vaadi olarak hüküm doğurur; buna karşılık Yargıtay, resmî nikâh akdinin hiç yapılmadığı bir olayda evlilik amacıyla düzenlenen senedin geçerliliğinin bulunmadığını belirtmiştir. Senedin şartları ve mehir alacağının nasıl istendiği için: mehir senedi.

Miras: Neden Pay Alınamaz?

Yasal mirasçılık, kanunun “eş” saydığı kişiye tanınır. Kanun bu sıfatı resmî evliliğe bağlar:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.499 — Sağ kalan eş

“Sağ kalan eş, birlikte bulunduğu zümreye göre mirasbırakana aşağıdaki oranlarda mirasçı olur: 1. Mirasbırakanın altsoyu ile birlikte mirasçı olursa, mirasın dörtte biri, 2. Mirasbırakanın ana ve baba zümresi ile birlikte mirasçı olursa, mirasın yarısı, 3. Mirasbırakanın büyük ana ve büyük babaları ve onların çocukları ile birlikte mirasçı olursa, mirasın dörtte üçü, bunlar da yoksa mirasın tamamı eşe kalır.”

İmam nikâhlı birliktelikte bu sıfat doğmadığından, yıllarca süren fiilî beraberlik dahi yasal mirasçılık sağlamaz. Kazandırma yapılmak isteniyorsa yol ölüme bağlı tasarruftur; saklı pay sınırları içinde vasiyetname veya miras sözleşmesi. Saklı payın nasıl hesaplandığı için: tenkis davası ve saklı pay. Miras paylarının genel şeması için: miras paylaşımı ve miras payları.

Çocuğun Durumu: Soybağı Nasıl Kurulur?

Bu, imam nikâhının en çok mağduriyet doğuran alanıdır — ve çözümü nettir.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.282 — Soybağının kurulması

“Çocuk ile ana arasında soybağı doğumla kurulur. Çocuk ile baba arasında soybağı, ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur. Soybağı ayrıca evlât edinme yoluyla da kurulur.”

Resmî evlilik bulunmadığından baba yönünden geriye iki yol kalır: tanıma ve babalık davası.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.295 — Tanımanın koşulları ve şekli

“Tanıma, babanın, nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvurusu ya da resmî senette veya vasiyetnamesinde yapacağı beyanla olur. Tanıma beyanında bulunan kimse küçük veya kısıtlı ise, veli veya vasisinin de rızası gereklidir. Başka bir erkek ile soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz.”

Baba tanımaya yanaşmazsa yol babalık davasıdır; ayrıntı için: babalık davası ve soybağının reddi. Soybağı bir kez kurulduğunda çocuk, evlilik içinde doğan çocukla aynı hukuki konumdadır: nafaka, velayet ve mirasçılık bakımından fark gözetilmez.

Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. Önce ilişkinin hukuki niteliğini belirleyin. Resmî nikâh var mı, hangi tarihte yapıldı? Mal rejimi ve mirasçılık bu tarihe bağlıdır.
2. Çocuk varsa soybağını önceliklendirin. Tanıma en hızlı yoldur; baba yanaşmıyorsa babalık davası açılır.
3. Birlikte edinilen mallar için delil toplayın. Yasal mal rejimi uygulanmayacağından katkı iddiası genel hükümlere ve somut delile dayanır.
4. Miras planlaması gerekiyorsa ölüme bağlı tasarrufu değerlendirin. Saklı pay sınırları önceden hesaplanmalıdır.
5. Resmî nikâh yapılacaksa tarihi kayda geçirin. Mal rejimi bu tarihten itibaren işler.

Sık Yapılan Hatalar

• “Uzun süre birlikte yaşadık, evlilik sayılır” varsayımı. Türk hukukunda fiilî birliktelik evlilik doğurmaz; kurucu an memur önündeki beyandır.
• İmam nikâhının hâlâ suç olduğunu sanmak. TCK m.230/5-6 2015’te iptal edilmiştir; ancak çok eşlilik ve hileli evlenme suç olmaya devam eder.
• Cezanın kalkmasını “kural da kalktı” diye okumak. Medeni Kanun m.143’teki aile cüzdanı şartı yürürlüktedir.
• Çocuğun nüfus kaydını ertelemek. Soybağı kurulmadıkça nafaka ve mirasçılık talepleri dayanaksız kalır.
• Miras için “vasiyet yaparım” deyip saklı payı hesaplamamak. Saklı paylı mirasçılar tenkis davasıyla kazandırmayı sınırlandırabilir.

Özet

• Evlilik, evlendirme memuru önünde verilen olumlu cevaplarla kurulur; dinî tören evliliğin geçerlilik şartı değildir (TMK m.142-143).
• TCK m.230’un beşinci ve altıncı fıkraları 27.05.2015 tarihli AYM kararıyla iptal edilmiştir — dinî törene bağlı ceza kalmamıştır.
• Çok eşlilik ve hileli evlenme suç olmaya devam eder (TCK m.230/1-3).
• İmam nikâhlı eş yasal mirasçı olmaz, mal rejiminden yararlanamaz, boşanma nafakası isteyemez.
• Çocukla baba arasındaki soybağı tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur; kurulduğunda çocuk tam hak sahibidir.