Markanın Kullanılmaması Nedeniyle İptali: Beş Yıl Kuralı

Kısa Cevap

Tescilli bir marka, tescilden itibaren beş yıl içinde haklı sebep olmaksızın Türkiye’de ciddi biçimde kullanılmazsa iptal edilebilir (SMK m.9/1). İptal talebi 10 Ocak 2024’ten itibaren Türk Patent ve Marka Kurumu’na yapılır; bu tarihe kadar yetki mahkemelerdeydi. Kullanımı ispat yükü marka sahibindedir.

Bu Durumda mısınız?

• Kullanmak istediğiniz bir işaret başkası adına tescilli ama o kişi markayı fiilen piyasada kullanmıyor.
• Marka başvurunuza, yıllardır kullanılmayan bir marka gerekçe gösterilerek itiraz edildi.
• Adınıza tescilli markanın iptali istendi ve kullandığınızı ispat etmeniz gerekiyor.
• Markanızı yalnızca bazı sınıflarda kullanıyorsunuz, kullanmadığınız sınıflar için iptal riski taşıyorsunuz.
• Bir iptal talebi geleceğini öğrendiniz ve hemen kullanmaya başlamayı düşünüyorsunuz.

Bu başlıkların her biri delil ve süre yönetimi gerektirir; somut dosyanız için bir avukata danışın.

Kullanmama Nedeniyle İptal Nedir?

Marka hakkı, sicile yazılmakla sınırsız süreyle korunan bir tekel değildir. Kanun, tescilin karşılığında markanın fiilen kullanılmasını bekler; kullanılmayan marka piyasayı gereksiz yere kilitler. Bu nedenle beş yıl boyunca ciddi biçimde kullanılmayan marka iptal yaptırımıyla karşılaşır.

6769 sayılı SMK m.9 — Markanın kullanılması (birinci fıkra)

Tescil tarihinden itibaren beş yıl içinde haklı bir sebep olmadan tescil edildiği mal veya hizmetler bakımından marka sahibi tarafından Türkiye’de ciddi biçimde kullanılmayan ya da kullanımına beş yıl kesintisiz ara verilen markanın iptaline karar verilir.

Fıkranın üç ayrı unsuru vardır ve her biri ayrı ayrı tartışılır:

• Beş yıllık süre — tescil tarihinden işlemeye başlar; kullanıma beş yıl kesintisiz ara verilmesi de aynı sonuca bağlanmıştır.
• Ciddi biçimde kullanma — göstermelik, sembolik veya yalnızca hakkı korumaya yönelik kullanım yeterli değildir.
• Tescil edildiği mal veya hizmetler bakımından — kullanım, markanın tescilli olduğu sınıflar ölçeğinde değerlendirilir; bir sınıftaki kullanım bütün sınıfları kurtarmaz.

Dayandığı Kanun Maddeleri

6769 sayılı SMK m.26 — İptal hâlleri ve iptal talebi (birinci fıkra)

Madde 26- (1) Aşağıdaki hâllerde talep üzerine Kurum tarafından markanın iptaline karar verilir:

a) 9 uncu maddenin birinci fıkrasında belirtilen hâllerin mevcut olması.

b) Marka sahibinin fiillerinin veya gerekli önlemleri almamasının sonucu olarak markanın, tescilli olduğu mal veya hizmetler için yaygın bir ad hâline gelmesi.

c) Marka sahibi tarafından veya marka sahibinin izniyle gerçekleştirilen kullanım sonucunda markanın, tescilli olduğu mal veya hizmetlerin özellikle niteliği, kalitesi veya coğrafi kaynağı konusunda halkı yanıltması.

ç) 32 nci maddeye aykırı kullanımın olması.

Kullanmama, iptal sebeplerinden yalnızca birincisidir (m.26/1-a). Diğer üçü uygulamada daha seyrek görülür: markanın jenerikleşmesi (aspirin, selpak tartışmalarının hukuki karşılığı), yanıltıcı kullanım ve garanti/ortak markalara ilişkin teknik şartnameye aykırılık.

Talebi kimin ileri sürebileceği ve kime karşı yönelteceği de maddede düzenlenmiştir: “İlgili kişiler, Kurumdan markanın iptalini isteyebilir” (m.26/2); talep “talep tarihinde sicilde marka sahibi olarak kayıtlı kişilere veya hukuki haleflerine karşı ileri sürülür” (m.26/3).

Hangi Tarihten İtibaren Nereye Başvurulur? — 10 Ocak 2024 Dönüm Noktası

Bu makaledeki en kritik ve en çok karıştırılan nokta budur. İptal talebinin muhatabı değişmiştir ve piyasadaki pek çok kaynak hâlâ eski düzeni anlatmaktadır.

SMK 10.01.2017 tarihli ve 29944 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Ancak Kanun’un tüm maddeleri aynı anda yürürlüğe girmemiştir:

6769 sayılı SMK m.192 — Yürürlük

MADDE 192 - (1) Bu Kanunun;

a) 26 ncı maddesi yayımı tarihinden itibaren yedi yıl sonra,

c) Diğer hükümleri yayımı tarihinde,

yürürlüğe girer.

Yani iptal yetkisini Kuruma veren m.26, yayım tarihinden yedi yıl sonra — 10 Ocak 2024’te — yürürlüğe girmiştir. Peki aradaki yedi yılda yetki kimdeydi?

6769 sayılı SMK geçici m.4 — İptal yetkisinin mahkemeler tarafından kullanılması

GEÇİCİ MADDE 4- (1) 26 ncı madde hükmü yürürlüğe girene kadar, iptal yetkisi, anılan maddedeki usul ve esaslara göre mahkemeler tarafından kullanılır.

(2) 26 ncı maddenin yürürlüğe girdiği tarihte mahkemeler tarafından görülmekte olan iptal davaları mahkemeler tarafından sonuçlandırılır.

(3) Mahkemelerin bu madde hükmüne göre vermiş olduğu kararlar kesinleşmesinden sonra mahkeme tarafından Kuruma resen gönderilir.

Bölge adliye mahkemesi bu geçiş rejimini tarih vererek açıkça ortaya koymuştur:

“SMK’nın 192 ve geçici 4.maddeleri uyarınca, bu yetki 10.01.2024 tarihine kadar mahkemelerin görevine bırakılmıştır.”

(İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, E. 2021/1505, K. 2021/1536, T. 09.12.2021)

Pratik sonuç üç aşamalıdır:

Dönem	İptal talebinin mercii	Dayanak
10.01.2017 – 09.01.2024	Mahkeme (fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi)	SMK geçici m.4/1
10.01.2024’te derdest olan davalar	Mahkeme — dava mahkemede biter	SMK geçici m.4/2
10.01.2024 ve sonrası yeni talepler	Türk Patent ve Marka Kurumu	SMK m.26/1, m.192/1-a

Geçiş döneminde tartışılan bir başka konu, beş yıllık kullanma süresinin SMK’nın yürürlüğe girdiği 10 Ocak 2017’de yeniden başlayıp başlamadığıydı. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, önceki tarihte tescil edilmiş markalar bakımından da sürenin yeniden başlamadığını şu cümleyle açıklamıştır:

“Diğer bir anlatımla, söz konusu kanun maddesinin, kanun yürürlüğe girdikten beş yıl sonra uygulanmaya başlayacağına ilişkin SMK’da her hangi bir düzenlemeye yer verilmemiştir.”

(Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E.2020/1133, K.2020/5023, 12.11.2020 — bozma)

Kararın somut uyuşmazlığı, iptal yetkisinin henüz mahkemelerde olduğu döneme ilişkindir. Bu nedenle kararın beş yıllık sürenin hesabına ilişkin açıklaması güncelliğini korurken, bugün yapılacak yeni iptal taleplerinde merci bakımından 10 Ocak 2024 sonrası Kurum rejimi uygulanır.

Bu tarihten sonra kullanmama nedeniyle iptali dava dilekçesiyle mahkemeden istemek, hedeflenen sonucu vermeyecek bir yola başvurmak anlamına gelir. Buna karşılık hükümsüzlük davası mahkemede açılmaya devam eder. İkisi farklı kurumlardır (aşağıda karşılaştırılıyor).

Hangi Kullanımlar “Kullanma” Sayılır?

Marka sahibi, markayı tescil edildiği biçimin birebir aynısıyla kullanmak zorunda değildir. Kanun üç hâli açıkça kullanma sayar:

6769 sayılı SMK m.9 (ikinci ve üçüncü fıkralar)

(2) Aşağıda belirtilen durumlar da birinci fıkra anlamında markayı kullanma kabul edilir:

a) Markanın ayırt edici karakteri değiştirilmeden farklı unsurlarla kullanılması.

b) Markanın sadece ihracat amacıyla mal veya ambalajlarında kullanılması.

(3) Markanın, marka sahibinin izni ile kullanılması da marka sahibi tarafından kullanım olarak kabul edilir.

Bu üç hüküm savunmanın omurgasını oluşturur:

• m.9/2-a — logonun yenilenmesi, rengin veya yazı tipinin değişmesi tek başına kullanmama sayılmaz; ölçüt ayırt edici karakterin korunmasıdır.
• m.9/2-b — ürün Türkiye’de satılmıyor, yalnızca Türkiye’den ihraç ediliyorsa dahi kullanma vardır.
• m.9/3 — kullanan lisans alan, distribütör ya da grup şirketiyse, bu kullanım marka sahibinin kullanımı sayılır.

İspat Yükü Marka Sahibindedir

Kullanmama iddiasında ispat yükü, genel kuralın aksine iddia edeni değil marka sahibini bağlar. Bunun sebebi ispat imkânının fiilen yalnızca marka sahibinde olmasıdır: bir kimsenin “kullanmadım” olumsuzluğunu ispat etmesi beklenemez.

“Kullanmama sebebiyle hükümsüzlük davalarında markanın kullanıldığı veya kullanmamanın haklı sebeplere dayalı olduğunun ispat külfeti marka sahibinin üzerinde yani davalıdadır. Zira markanın kullanıldığını ancak marka sahibi ispat edebilir.”

(İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, E. 2021/1505, K. 2021/1536, T. 09.12.2021)

Aynı kararda delil serbestisinin geçerli olduğu, tarih taşıyan katalog ve broşürler, tanıtım reklamları, yayım tarihi ispatlanabilen internet kayıtları ile faturaların kullanım delili olabileceği belirtilmiştir. Uygulamada fatura en güçlü delildir; çünkü hem tarihi hem de ticari hacmi birlikte gösterir.

Üç Aylık Kural: Son Anda Yapılan Kullanım

Beş yıl geçtikten sonra kullanmaya başlamak markayı kurtarabilir, ama bunun bir sınırı vardır ve bu sınır uygulamada en çok gözden kaçan hükümdür.

6769 sayılı SMK m.26 (dördüncü fıkra)

(4) Markanın, beş yıllık sürenin dolması ile iptal talebinin Kuruma sunulduğu tarih arasında tescil edildiği mal veya hizmetler bakımından ciddi biçimde kullanılmış olması hâlinde, birinci fıkranın (a) bendine ilişkin iptal talepleri reddedilir. İptal talebinde bulunulacağı düşünülerek kullanım gerçekleşmişse talebin Kuruma sunulmasından önceki üç ay içinde gerçekleşen kullanım dikkate alınmaz.

Hüküm iki yönlü çalışır:

• Marka sahibi lehine: beş yıl dolmuş olsa bile, talep Kuruma sunulmadan önce ciddi kullanım başlamışsa iptal talebi reddedilir. Gecikmiş kullanım kural olarak markayı kurtarır.
• Talep sahibi lehine: kullanım, iptal talebinden haberdar olunup son üç ayda yapılmışsa dikkate alınmaz. Bu nedenle iptal talebini önceden haber veren bir ihtarname göndermek, karşı tarafa üç aylık pencereyi kapatma fırsatı vermek yerine çoğu zaman aleyhe sonuç doğurur.

Kısmi İptal: Marka Bölünebilir

6769 sayılı SMK m.26 (beşinci fıkra)

(5) İptal hâlleri, markanın tescil edildiği bir kısım mal veya hizmete ilişkin bulunuyorsa, sadece o mal veya hizmet yönünden kısmi iptale karar verilir. Marka örneğini değiştirecek biçimde iptal kararı verilemez.

Uygulamadaki karşılığı şudur: geniş sınıf listesiyle tescil edilmiş ama yalnızca dar bir faaliyet alanında kullanılan markalar, kullanılmayan sınıflar bakımından iptal edilebilir. Kendi başvurunuz bu markanın kullanılmadığı bir sınıfta engelleniyorsa, hedefiniz markanın tümü değil o sınıf olmalıdır.

İkinci cümle ise sınırı çizer: iptal kararıyla markanın görseli/örneği değiştirilemez. Marka, mal ve hizmet listesi bakımından bölünebilir; işaretin kendisi bakımından bölünemez.

Kurum Önündeki Usul: Bir Ay ve Dosya Üzerinden Karar

6769 sayılı SMK m.26 (yedinci fıkra)

(7) İptal talepleri, iptali istenen markanın sahibine tebliğ edilir. Marka sahibi bir ay içinde talebe ilişkin delillerini ve cevaplarını Kuruma sunar. Söz konusu bir aylık süre içinde talep edilmesi hâlinde Kurum bir aya kadar ek süre verir. Kurum gerekli gördüğü takdirde ek bilgi ve belge sunulmasını isteyebilir. Kurum, iddia ve savunmalar ile sunulan deliller çerçevesinde dosya üzerinden kararını verir.

Bu fıkra, iptal usulünü mahkeme yargılamasından ayıran özellikleri taşır:

• Bir aylık cevap süresi — dava usulündeki iki haftalık/iki aylık sürelerden farklıdır; talep edilirse bir aya kadar ek süre verilir.
• Dosya üzerinden karar — duruşma yapılmaz. Delillerin ilk sunumda eksiksiz olması bu yüzden kritiktir.
• Tanık dinlenmez; kullanım, belgeyle ortaya konur.

Ayrıca m.26/6 uyarınca inceleme sırasında marka el değiştirirse “sicilde hak sahibi olarak görünen kişiye karşı işlemlere devam edilir”. Markayı devretmek incelemeyi durdurmaz.

Kurumun iptal talebi hakkında verdiği karar da nihai değildir: karara karşı önce Kurum nezdinde itiraz edilir, Kurulun nihai kararına karşı ise iki ay içinde YİDK kararının iptali davası açılabilir. Bu sürenin adli tatilde uzamadığına dikkat edin.

İptal ile Hükümsüzlük Farkı

İki kurum sık karıştırılır; yanlış yola başvurmak zaman ve hak kaybettirir.

Ölçüt	Hükümsüzlük (SMK m.25)	İptal (SMK m.26)
Sebebin doğduğu an	Tescil anında zaten var olan sakatlık	Tescilden sonra ortaya çıkan durum
Sebepler	m.5 mutlak, m.6 nispi ret nedenleri	Kullanmama, yaygın ad hâline gelme, yanıltıcılık, m.32’ye aykırılık
Karar veren	Mahkeme	Kurum (10.01.2024’ten itibaren)
Etki tarihi	Başvuru tarihinden itibaren; koruma hiç doğmamış sayılır (m.27/1)	Talebin Kuruma sunulduğu tarihten itibaren (m.27/2)

Etki farkı yalnızca teorik değildir. Hükümsüzlükte marka hiç doğmamış sayıldığı için geçmişe yönelik talepler güçlenirken, iptalde koruma talep tarihine kadar geçerliliğini korur:

6769 sayılı SMK m.27 (ikinci fıkra)

(2) 26 ncı madde gereğince markanın iptaline karar verilmesi hâlinde ise bu karar, iptal talebinin Kuruma sunulduğu tarihten itibaren etkilidir. Ancak talep üzerine, iptal hâllerinin daha önceki bir tarihte doğmuş olması hâlinde iptal kararının bu tarihten itibaren etkili olacağına karar verilebilir.

İkinci cümle çoğu kaynakta atlanır: talep edilirse iptalin daha erken bir tarihten etkili olmasına karar verilebilir. Bu talebin açıkça ileri sürülmesi gerekir; kendiliğinden dikkate alınmaz.

Hangi yolun sizin durumunuza uyduğunu belirlemek için marka hükümsüzlük davasının şartları ve sonuçları ile bu sayfadaki iptal şartlarını birlikte değerlendirin. Tescilli markanıza yönelik bir ihlal varsa konu marka hakkına tecavüz hâlinde açılabilecek davalar başlığına taşınır.

Kararın Sonuçları

İptal kararı kesinleştiğinde etkisi taraflarla sınırlı kalmaz:

• Herkese karşı hüküm doğurur — m.27/5: “Markanın hükümsüzlüğüne veya iptaline ilişkin kesinleşmiş kararlar, herkese karşı hüküm doğurur.”
• Sicilden terkin ve ilan — m.27/7 uyarınca marka sicilden terkin edilir ve durum Bültende yayımlanır.
• Mahkeme kararlarının Kuruma gönderilmesi — geçici m.4/3 uyarınca mahkemenin geçiş dönemine ilişkin kararları kesinleşmesinden sonra Kuruma resen gönderilir; ayrıca başvuru gerekmez.

Sık Yapılan Hatalar

• 10.01.2024 sonrasında iptal için mahkemeye başvurmak. Yetki artık Kurumdadır (SMK m.26/1, m.192/1-a). Bu, hükümsüzlükle karıştırmanın en pahalı sonucudur.
• İptal talebini ihtarnameyle önceden haber vermek. Karşı tarafa m.26/4’teki üç aylık pencereyi değerlendirme fırsatı verir.
• Bütün sınıflar için iptal istemek. Marka bir kısım sınıfta kullanılıyorsa talep o sınıflar yönünden reddedilir; hedefi kullanılmayan sınıflara daraltmak daha isabetlidir (m.26/5).
• Delilleri ikinci aşamaya saklamak. Kurum dosya üzerinden karar verir (m.26/7); duruşma ve tanık yoktur.
• Markanın farklı biçimde kullanıldığını kullanmama sanmak. Ayırt edici karakter korunuyorsa farklı unsurlarla kullanım da kullanmadır (m.9/2-a).
• Lisans alanın kullanımını hesaba katmamak. m.9/3’e göre izinle yapılan kullanım marka sahibinin kullanımıdır.
• İptalin erken tarihten etkili olmasını talep etmeyi unutmak. m.27/2’nin ikinci cümlesi talebe bağlıdır.

Özet

• Tescilden itibaren beş yıl haklı sebep olmaksızın Türkiye’de ciddi biçimde kullanılmayan marka iptal edilebilir (SMK m.9/1).
• İptal talebinin mercii 10 Ocak 2024’te değişti: o tarihe kadar mahkeme (geçici m.4), o tarihten itibaren Türk Patent ve Marka Kurumu (m.26/1, m.192/1-a). Derdest davalar mahkemede biter.
• İspat yükü marka sahibindedir; kullanım fatura, katalog, reklam ve tarihli internet kayıtlarıyla ortaya konur.
• Gecikmiş kullanım markayı kurtarabilir; ancak talepten önceki üç ay içindeki kullanım dikkate alınmaz (m.26/4).
• İptal kısmi olabilir (m.26/5) ve kural olarak talep tarihinden ileriye etkilidir (m.27/2). Hükümsüzlükten temel farkı budur.