Açık Cezaevi Nedir? Kimler Gider, Geçiş Şartları ve İzinler

Açık cezaevi, dış güvenlik görevlisi ve firara karşı engel bulunmayan, hükümlünün çalıştırılmasına ve meslek edinmesine öncelik veren ceza infaz kurumudur. Kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az hapis cezası alanlar cezalarını kural olarak doğrudan açık cezaevinde çeker; kapalı cezaevindeki hükümlünün açık cezaevine geçmesi ise cezanın bir bölümünün infazına, iyi hâle ve koşullu salıverilme tarihine kalan süreye bağlıdır. 31 Temmuz 2023 ve öncesinde işlenen suçlarda daha erken geçiş imkânı veren geçici bir kural uygulanır.

Bu yazı, kendisi veya bir yakını hapis cezası almış ve cezanın açık cezaevinde mi çekileceğini, kapalıdan açığa ne zaman geçileceğini ya da açık cezaevinde izin, telefon ve çalışma kurallarını öğrenmek isteyen okur için hazırlandı. Her bilgi ilgili kanun veya yönetmelik maddesiyle birlikte verilir; suç tarihi, kesinleşme tarihi ve cezaların toplanması hesabı sonucu değiştirebildiği için somut dosyada müddetname üzerinden ayrıca kontrol yapılmalıdır.

1. Açık Cezaevi: Öne Çıkanlar

• Açık cezaevinde dış güvenlik görevlisi ve firara karşı engel yoktur; rejim çalışma ve meslek edindirme üzerine kuruludur (5275 sayılı Kanun m.14/1).
• Kasıtlı suçlardan toplam üç yıl, taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az hapis cezası alanlar kural olarak doğrudan açık cezaevine gider (m.14/2).
• Kapalıdan açığa geçişte genel kural, koşullu salıverilme tarihine yedi yıl veya daha az kalmasıdır; bazı suçlarda bu süre beş, üç, iki veya bir yıla iner (Ayrılma Yönetmeliği m.6).
• Açık cezaevinde üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar özel izin verilebilir ve izinde geçen süre cezadan sayılır (m.95/1, m.93/1).
• Açık cezaevinde ücretli telefonlarla görüşme serbesttir, cep telefonu ise yasaktır (m.66/2, m.66/4).
• Ayrılma talebinin reddine karşı on beş gün içinde infaz hâkimliğine şikâyet yolu açıktır (4675 sayılı Kanun m.5).

2. Açık Cezaevi Nedir? Kapalı Cezaevinden Farkı

Açık cezaevi, hükümlülerin iyileştirilmesinde, çalıştırılmasında ve meslek edindirilmesinde önceliğin verildiği, firara karşı engeli ve dış güvenlik görevlisi bulunmayan, güvenliğin kurum görevlilerinin gözetim ve denetimiyle sağlandığı ceza infaz kurumudur (Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.14/1). Açık cezaevindeki kişi hâlâ hükümlüdür; değişen, cezanın çekildiği kurumun türü ve ona bağlı haklardır.

Kanun ihtiyaca göre kadınlar ve gençler için ayrı açık ceza infaz kurumları kurulabileceğini de öngörür (m.14/1-a, b). Uygulamadaki farklar aşağıdaki maddelerden doğar:

Konu	Kapalı cezaevi	Açık cezaevi	Dayanak
Dış güven­lik	Var	Firara karşı engel ve dış güven­lik görev­lisi yok	m.14/1
Telefon	İda­re­nin kont­ro­lün­deki ücretli tele­fonla; görüşme din­le­nir ve kay­de­di­lir	Ücretli tele­fon­larla ser­bestçe görüşme	m.66/1, m.66/2
Cep tele­fonu	Yasak	Yasak	m.66/4
Özel izin	Yalnız açığa ayrıl­maya hak kazan­mış olana	Üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar	m.95/1
Kurum dışında çalışma	İç ve dış güven­lik görev­li­le­ri­nin ted­bir­leri altında	Kurum görev­li­le­ri­nin göze­ti­minde; istekli olan kamu iş alan­la­rında da	m.30/2, m.30/5
Ziyaret	Haftada bir kez	Haftada bir kez	m.83/1

Açık cezaevi rejimi karşılığında uyum bekler: firar eden, kınamadan başka bir disiplin cezası kesinleşen ya da çalışma koşullarına uyum sağlayamadığı saptanan hükümlü kapalı cezaevine geri gönderilir (m.14/5). Kapalıya iade sebepleri ve firarın sonuçları aşağıda ayrı başlıkta açıklanmıştır.

3. Açık Cezaevine Kimler Doğrudan Gider?

Açık cezaevine doğrudan gidenler, kapalı cezaevine hiç girmeden cezasını açık kurumda çeken hükümlülerdir. Kanun dört grubu sayar (m.14/2):

• Kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az hapis cezası alanlar. Terör suçları, örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak ile örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan mahkûm olanlar, ikinci defa mükerrir olanlar ve koşullu salıverilme kararı geri alındığı için cezası aynen infaz edilenler bu gruptan yararlanamaz (m.14/2-a).
• Taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az hapis cezası alanlar (m.14/2-b).
• Adli para cezası infaz sürecinde hapse çevrilenler (m.14/2-c).
• İcra ve İflas Kanunu gereğince tazyik hapsine tabi tutulanlar (m.14/2-d).

Üç yıllık sınır tek bir cezaya değil, kasıtlı suçlardan alınan toplam hapis cezasına bakar. Tekerrür de bu grubun sınırını çizer: ikinci defa mükerrir olan hükümlü, cezası üç yılın altında kalsa bile doğrudan açık cezaevine gönderilmez.

3.1. Açık Cezaevine Teslim Olma: On Günlük Süre

Açık cezaevine doğrudan gidecek hükümlünün hangi kuruma gideceğine Cumhuriyet başsavcılığı karar verir. Ağır ceza merkezinin yargı çevresinde açık kurum varsa hükümlü oraya, yoksa Adalet Bakanlığınca belirlenen listedeki açık kurumlardan birine gönderilir (Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği m.9/1-2).

Çağrı üzerine gelen hükümlüye, gönderileceği açık kuruma on gün içinde teslim olması, aksi hâlde yakalanarak açık kuruma alınacağı tutanakla tebliğ ve ihtar edilir. Çağrıya uymayan ya da belirtilen kuruma teslim olmayan hükümlü hakkında yakalama emri çıkarılır ve yakalandığında kolluk tarafından açık kuruma teslim edilir (Ayrılma Yönetmeliği m.9/3). Yangın, doğal afet veya hastalık gibi bir engel yüzünden on gün içinde teslim olamadığı anlaşılan hükümlü, Cumhuriyet başsavcılığının kararıyla açık kuruma gönderilir (m.9/5).

4. Kapalı Cezaevinden Açık Cezaevine Geçiş Şartları: Kaç Yıl Kala?

Kapalı cezaevinden açık cezaevine geçiş için üç şart birlikte aranır: cezanın belirli bir bölümünü kapalıda çekmek, iyi hâlli olmak ve koşullu salıverilme tarihine suç grubuna göre belirlenen süreden az kalmış olmak. Genel kuralda toplam cezası on yıldan az olan hükümlü bir ayını, on yıl ve üzeri olan onda birini kapalıda çekmiş ve koşullu salıverilme tarihine yedi yıl veya daha az süre kalmış olmalıdır (Ayrılma Yönetmeliği m.6/1-a).

Yedi yıllık genel süre bazı suçlarda daralır. Yönetmelik bu grupları şöyle sayar:

Hükümlü grubu	Koşullu salıverilme tarihine kalması gereken süre	Dayanak
Genel kural (on yıldan az cezada bir ay, on yıl ve üzeri cezada onda bir kapalıda çekilmiş olmalı)	Yedi yıl veya daha az	Ayrılma Yönetmeliği m.6/1-a
Müebbet hapis	Beş yıl veya daha az	m.6/1-b
Yüksek güvenlikli kurumda toplam cezanın üçte birini iyi hâlli geçirenler	Üç yıl veya daha az	m.6/1-c
TCK m.142, 148, 149, 188 ve 190 (nitelikli hırsızlık, yağma, nitelikli yağma, uyuşturucu ticareti, uyuşturucu kullanımını kolay­laş­tırma)	Beş yıldan az	m.6/2-a
TCK m.102 ve 103 (cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı) ile eşe karşı işlenen m.82/1-d, 86/3-a ve 96/2-b	Üç yıldan az	m.6/2-b
Topluma Kazandırma Kanunu, mülga 4422 sayılı Kanun m.14 ve TCK m.221’den yarar­la­nan­lar	İki yıldan az	m.6/2-c
Örgütten ayrıldığı idare ve gözlem kurulu kararıyla tespit edilen terör ve örgütlü suç hükümlüleri	Bir yıldan az	m.6/2-ç

Birden fazla ceza toplanarak infaz ediliyorsa açığa ayrılmada esas alınacak suç, koşullu salıverilme tarihine en az sürenin arandığı suçtur (m.6/3). Örneğin hırsızlık ve uyuşturucu ticareti cezaları toplanmışsa beş yıldan az kalma şartı uygulanır. Açığa ayrılma süresini dolduran hükümlü hakkında, altı aylık deneme süresinin tamamlanması beklenmeden ayrılma kararı alınabilir (m.6/4). Koşullu salıverilme tarihinin kendisi koşullu salıverme oranlarına göre hesaplanır ve müddetnamede yazar.

4.1. Açık Cezaevine Geçişte İyi Hâl ve İnfaz Hâkimi Onayı

Açık cezaevine geçiş kararı, iyi hâl değerlendirmesi sonucunda verilir (m.14/3). İdare ve gözlem kurulu hükümlüyü kurallara uyup uymadığı, haklarını iyi niyetle kullanıp kullanmadığı, yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği, toplumla bütünleşmeye hazır olup olmadığı ve yeniden suç işleme riski bakımından en geç altı ayda bir değerlendirir (m.89/1). Değerlendirmede katıldığı eğitim ve iyileştirme programları, aldığı sertifikalar, pişmanlığı, çalışma kurallarına uyumu ve disiplin cezaları dikkate alınır (m.89/2).

Süre şartının dolması tek başına yeterli değildir. Toplam on yıl ve daha fazla hapis cezası alanlar ile terör, örgüt, kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu imal ve ticareti hükümlüleri hakkında idare ve gözlem kurulunun açığa ayırma kararı, infaz hâkiminin onayından sonra uygulanır (m.14/4). Aynı grupta kurula Cumhuriyet başsavcısı veya belirleyeceği bir Cumhuriyet savcısı başkanlık eder (m.89/3). Tutum ve davranışı olumsuz değerlendirilen hükümlü en geç bir yıl içinde yeniden değerlendirilir (m.89/6).

4.2. Açık Cezaevine Kimler Geçemez?

Açık cezaevine süre şartından bağımsız olarak geçemeyen hükümlüler Ayrılma Yönetmeliği m.8/1’de sayılır:

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm olanlar (müebbet hapis ise yukarıdaki beş yıllık kurala tabidir).
• Haklarında ikinci defa tekerrür hükümleri uygulananlar.
• İyi hâl kararı verilse bile, 5275 sayılı Kanun m.44’te sayılan eylemlerden toplam beş ve daha fazla hücreye koyma cezası alıp son hücreye koyma cezasının kaldırılmasından itibaren bir yıl geçmemiş olanlar.
• Terör ve örgütlü suç hükümlüleri; bunlardan yalnız Topluma Kazandırma Kanunu, mülga 4422 sayılı Kanun m.14 veya TCK m.221’deki etkin pişmanlıktan yararlananlar ile örgütten ayrıldığı kurulca tespit edilenler, yukarıdaki tablodaki iki ve bir yıllık sürelerle ayrılabilir (m.8/1-ç, m.6/2-c, ç).

Bazı cezalar ise niteliği gereği her zaman kapalıda çekilir: koşullu salıverilme kararı geri alınan cezanın tamamı, denetimli serbestlik ihlali sonucunda koşullu salıverilme tarihine kadar olan süre, kapalı kurumdan firar edenler ile açık kurumdan ikinci kez firar edenlerin belirli cezaları ve İcra ve İflas Kanunundaki tazyik hapsi dışında kalan tazyik, disiplin veya zorlama hapisleri (m.8/2). Başka bir suçtan tutuklananlar ile yaş, sağlık veya bedensel ve zihinsel durumu nedeniyle çalışma koşullarına uyum sağlayamayacağı kurulca saptananlar da bu durum sürdükçe ayrılamaz (m.8/3).

4.3. Açık Cezaevine Geçiş Dilekçesi ve Başvuru Süreci

Açık cezaevine geçiş kural olarak hükümlünün talebiyle başlar ve kararı kapalı kurumun idare ve gözlem kurulu verir (Ayrılma Yönetmeliği m.10/1). Süreç şu sırayla işler:

1. Hükümlü, bulunduğu kurumun idaresine açık kuruma ayrılma talebini dilekçeyle bildirir; dilekçede Bakanlık listesine göre tercih ettiği açık kurumları ve nakil giderlerini peşin ödemeyi kabul ettiğini belirtir (m.10/3-e).
2. İdare ve gözlem kurulu koşulların varlığını inceler. Koşullar varsa ayrılma kararı verir; yoksa gerekçeli ret kararı hükümlüye tebliğ edilir (m.10/1).
3. Ayrılma kararında hükümlünün toplam cezası, koşullu salıverilme tarihi ve açık kuruma ayrılma hakkını kazandığı tarih ayrı ayrı gösterilir (m.10/2).
4. Karar; ilam, hükümlü bilgi cetveli, süre belgesi, iyi hâl kararı, gözlem ve sınıflandırma formu ve hükümlünün dilekçesiyle birlikte Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir (m.10/3).
5. Cumhuriyet başsavcılığı şartların taşındığını belirlerse hükümlüyü yargı çevresindeki açık kuruma, orada açık kurum yoksa talebi ve kapasite dikkate alınarak Bakanlık listesindeki bir kuruma gönderir (m.10/4).

Hükümlünün talebi olmasa da açık kurumda barınmasında risk bulunmuyor ve şartları taşıyorsa, kurulun açığa ayırma kararı üzerine Cumhuriyet başsavcılığınca resen açık kuruma gönderilir (m.10/7). Şartlar oluştuğu hâlde iradesi dışındaki bir nedenle açık kuruma ayrılamayan iyi hâlli hükümlü, özel izin ve denetimli serbestlik haklarından yararlandırılabilir (m.10/6; 5275 sayılı Kanun m.105/A-2).

4.4. Açık Cezaevinden Başka Açık Cezaevine Nakil

Açık cezaevindeki hükümlü başka bir açık kuruma nakil isteyebilir. Bunun için gitmek istediği en az üç kurumu belirten dilekçe ve hükümlü bilgi cetveli Adalet Bakanlığına gönderilir ve hükümlü nakil giderlerini peşin ödemeyi kabul eder (Ayrılma Yönetmeliği m.11/1). Tahliyesine, koşullu salıverilmesine veya denetimli serbestliğe beş aydan az kalan hükümlünün nakil talebi reddedilir (m.11/3). İsteği üzerine nakledilen hükümlü; eğitim, güvenlik veya hastalık gibi zorunlu nedenler dışında yeni kurumunda en az bir yıl kalmak zorundadır (m.11/4).

5. Açık Cezaevinde Ne Kadar Kalınır? Denetimli Serbestliğe Geçiş

Açık cezaevinde kalış süresini, denetimli serbestliğe geçiş tarihi belirler. Açık cezaevinde bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az kalan iyi hâlli hükümlünün talebi hâlinde, cezanın koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmının denetimli serbestlik tedbiriyle dışarıda çekilmesine infaz hâkimi karar verebilir (5275 sayılı Kanun m.105/A-1). Bu imkân kanunda açık cezaevinde veya çocuk eğitimevinde bulunan hükümlüye tanınmıştır; kapalı cezaevindeki hükümlü, açığa ayrılma şartları oluştuğu hâlde iradesi dışındaki bir nedenle ayrılamamışsa yararlanabilir (m.105/A-2).

Uygulamada “girdi çıktı” diye anılan durum, kısa cezalarda kuruma girildikten kısa süre sonra denetimli serbestlikle çıkılmasıdır. 7550 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre hükümlü, beş günden az olmamak üzere koşullu salıverilme tarihine kadar kurumda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini kurumda geçirmeden bu usulden yararlanamaz (m.105/A-1). Bu şart, düzenlemenin yürürlüğe girdiği 4 Haziran 2025’ten önce işlenen suçlara uygulanmaz (geçici m.11). Açık cezaevinde ve kurumda geçecek toplam sürenin somut hesabı cezaevinde ne kadar yatılır yazısında ele alınmıştır.

Bir yıllık süre bazı hükümlülerde uzar:

• 30 Mart 2020’ye kadar işlenen suçlarda bir yıllık süre üç yıl olarak uygulanır; kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, uyuşturucu ticareti (TCK m.188), özel hayata karşı suçlar ve terör suçları gibi maddede sayılan suçlar bu kuralın dışındadır (geçici m.6/1). Bu kural, iyi hâlli olmak koşuluyla kapalı cezaevinde bulunan hükümlülere de uygulanır (geçici m.6/3).
• Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlülerde süre iki yıl, ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen hükümlülerde üç yıldır (m.105/A-3).
• Adli para cezası ödenmediği için hapse çevrilen hükümlüler bu infaz usulünden yararlanamaz (m.105/A-4).

Açık cezaevi, denetimli serbestlik ve koşullu salıverilme infazın ardışık aşamalarıdır. Açığa ayrılma cezanın çekildiği kurumu değiştirir; denetimli serbestlik cezanın koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmının dışarıda, yükümlülükler altında çekilmesidir; koşullu salıverilme ise cezanın kanunda belirtilen oranı kurumda çekildikten sonra verilir (m.107/1-2). Cezanın hiç kuruma girilmeden sonraya bırakılması ayrı bir kurumdur (infazın ertelenmesi).

6. Açık Cezaevi ve 31 Temmuz 2023 Öncesi Suçlar

Açık cezaevine geçişte 31 Temmuz 2023 ve öncesinde işlenen suçlar için daha erken bir geçiş kuralı vardır. Bu tarihte ve öncesinde işlenmiş suçlar nedeniyle kapalı cezaevinde bulunan hükümlüler, toplam hapis cezası on yıldan az ise bir ayını, on yıl ve daha fazla ise üç ayını kapalıda geçirip normal kurallara göre açığa ayrılmalarına üç yıl veya daha az süre kaldığında açık cezaevine ayrılabilir (5275 sayılı Kanun geçici m.10/6).

Aynı fıkra ikinci bir imkân da tanır: bu hükümlüler ile aynı tarihten önceki suçlar nedeniyle zaten açık cezaevinde bulunanlar, talep ederlerse ve en az üç ay açık cezaevinde kalmışlarsa, denetimli serbestlikten üç yıl erken yararlandırılır (geçici m.10/6). Ölçüt suçun işlendiği tarihtir; hükmün kesinleştiği ya da hükümlünün kuruma girdiği tarih değildir.

Geçici m.10/6’nın istisna listesi geniştir. Kasten öldürmenin TCK m.82/1-d, e ve f bentleri, deprem nedeniyle yapıların yıkılması, çökmesi veya hasar alması sonucu meydana gelen öldürme suçları, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar (TCK m.102, 103 ve 104/2-3), TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısmın Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerinde tanımlanan suçlar, terör suçları ve örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar bu kuraldan yararlanamaz (geçici m.10/6). Aynı maddenin yedinci ve sekizinci fıkraları 24.12.2025 tarihli 7571 sayılı Kanunun 27. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır (geçici m.10/7-8).

İnfaz rejimine ilişkin hükümler kural olarak derhal uygulanır; hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili hükümler bunun dışındadır (TCK m.7/3). Açığa ayrılma şartları bu istisnalar arasında sayılmadığı için kural olarak yürürlükteki hâliyle uygulanır; ayrılma süresinin bağlandığı koşullu salıverilme tarihinin hesabı ise istisnaya girer. Geçici maddeler de suç tarihine göre kendi kapsamını belirler. Kanun metni, suçtan çok sonra kesinleşen cezalar gibi sınır durumlar için ayrıca bir ölçüt koymaz; suç tarihi 31 Temmuz 2023’e yakın dosyalarda güncel metin ile infaz savcılığının hesabı birlikte kontrol edilmelidir.

7. Açık Cezaevi İzinleri: Ev İzni Ne Zaman Başlar, Kaç Gündür?

Açık cezaevi izni, açık cezaevinde bulunanlara ve kapalı cezaevinde olup açığa ayrılmaya hak kazananlara verilebilen özel izindir. Kurum en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet başsavcılığının onayıyla üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar izin verilebilir; hastalık veya doğal afet gibi zorunlu hâllerde izinler birleştirilerek kullandırılabilir (5275 sayılı Kanun m.95/1). İzin bir öneri ve onay işlemidir; süre dolduğunda kendiliğinden doğan bir hak olarak yazılmamıştır.

Ev izni bu nedenle açığa ayrılma hakkının kazanıldığı tarihten itibaren gündeme gelir: hükümlü fiilen açık cezaevine nakledilmemiş olsa bile, ayrılmaya hak kazanmışsa özel izin talep edebilir (m.95/1). Şartlar oluştuğu hâlde iradesi dışında açığa ayrılamayan hükümlü de izinden yararlandırılabilir (Ayrılma Yönetmeliği m.10/6).

Açık cezaevi izninin cezaya etkisi yoktur: izinde geçen süreler hükümlülükte geçmiş sayılır (m.93/1). Kurumda kesintisiz en az altı ay geçirmiş ve koşullu salıverilmesine bir ay kalmış hükümlüye, iş bulabilmesi için çalışma günlerinde günde sekiz saate kadar iş arama izni de verilebilir (m.96/1).

İzin süresini aşmanın sonucu gecikmenin uzunluğuna göre değişir. İzinden dönmeyen veya iki günden fazla geç dönen hükümlü hakkında TCK m.292 ve devamındaki firar hükümleri uygulanır; iki gün veya daha az geç dönen hakkında disiplin işlemi yapılır (m.97/1-2). Salgın hastalık, doğal afet, savaş veya seferberlik nedeniyle dönemeyen ya da geç dönen hükümlüye ceza verilmez (m.97/1). İzinden dönmeyen, iki günden fazla geç dönen veya firar eden hükümlüye bir daha özel izin verilmez (m.97/3).

7.1. Açık Cezaevi İzinleri Uzatıldı mı? Covid-19 İzinlerinin Sonu

Açık cezaevi izinlerinin uzatılması sorusu, Covid-19 salgını döneminde 5275 sayılı Kanunun geçici 9. maddesiyle verilen izinlere ilişkindir. Bu izinler 31 Temmuz 2023 itibarıyla sona erdirilmiştir: o tarihte Covid-19 nedeniyle izinde bulunan hükümlüler, izin bitimini takip eden on beş gün içinde infaz işlemlerinin sürdüğü kuruma dönmek zorundadır (geçici m.10/1). İzinde bulunup denetimli serbestliğe beş yıl veya daha az süresi kalan hükümlüler hakkında ise talep aranmadan denetimli serbestlik kararı verilebilmiştir (geçici m.10/2). Bugün açık cezaevi izinleri m.95’teki genel kurala tabidir.

8. Açık Cezaevi Kuralları: Telefon Hakkı, Cep Telefonu ve Görüş

Açık cezaevi kuralları kapalı cezaevine göre daha geniş bir serbestlik tanır: ücretli telefonla görüşme serbesttir, özel izin kullanılabilir ve kurum dışında çalışılabilir; cep telefonu bulundurmak ise yasak kalır (5275 sayılı Kanun m.66, m.95, m.30).

Açık cezaevinde hükümlüler kurumdaki ücretli telefonlarla serbestçe görüşme yapabilir (5275 sayılı Kanun m.66/2). Kapalı cezaevinde ise görüşmeler idarenin kontrolündeki ücretli telefonlarla, yönetmelikte belirlenen esaslara göre yapılır ve idarece dinlenip kayıt altına alınır (m.66/1). Kanun açık cezaevindeki telefon görüşmeleri için bu dinleme ve kayıt kuralını öngörmez.

Açık cezaevinde cep telefonu serbest değildir. Hükümlüler açık ve kapalı cezaevlerinde araç telefonu, telsiz telefon, cep telefonu ve benzeri iletişim araçlarını bulunduramaz ve kullanamaz (m.66/4). Cep telefonunu kuruma sokmak, bulundurmak veya kullanmak on bir günden yirmi güne kadar hücreye koyma cezası gerektirir (m.44/3-g); kınamadan başka bir disiplin cezasının kesinleşmesi ise kapalıya iade sebebidir (m.14/5-b). Altsoy, üstsoy, eş veya kardeşin ölümü, ağır hastalığı ya da doğal afet hâlinde hükümlü kurumun telefon ve faks cihazından derhâl yararlandırılır (m.66/3).

Açık cezaevinde ziyaret kuralı kapalıdan farklı değildir. Hükümlü, belgelendirilmesi koşuluyla eşi, üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları, vasisi veya kayyımı ve kuruma kabulünde bildirdiği en fazla üç kişi tarafından haftada bir kez, yarım saatten az ve bir buçuk saatten fazla olmamak üzere çalışma saatleri içinde ziyaret edilebilir (m.83/1). Bu kişiler dışındakilerin ziyaretine Cumhuriyet başsavcılığı yazılı izin verebilir (m.83/2). Görüşler açık ve kapalı olmak üzere iki biçimde, Adalet Bakanlığı yönetmeliğine göre yapılır (m.83/3).

9. Açık Cezaevinde Çalışma, Ücret ve Sigorta

Açık cezaevi rejiminin merkezinde çalışma vardır: kurum tanımı, hükümlülerin çalıştırılmasına ve meslek edindirilmesine öncelik verir (5275 sayılı Kanun m.14/1). Açık cezaevindeki hükümlüler ve açığa ayrılmaya hak kazanmış hükümlüler kurum dışındaki iş alanlarında çalıştırılabilir; açık cezaevindekiler bu sırada kurum görevlilerinin gözetimindedir (m.30/1-2).

Açık cezaevinde çalışan hükümlüye ücret ödenir. Çalışan hükümlülere ürettiklerinden elde edilen gelirden çalışmaları karşılığı ücret ödenir ve sosyal haklardan yararlandırılırlar (m.32/1). Açık cezaevindeki istekli hükümlüler, kurum görevlilerinin denetiminde kamu kurum ve kuruluşlarının iş alanlarında, geceleri bu kuruluşlarda barındırılarak da çalıştırılabilir. Bu şekilde çalışılan süre, azami süre sınırına bakılmaksızın denetimli serbestlikle infaz edilecek süreye eklenir ve bu hükümlülerin gündeliği, işyurtlarında çalışan usta hükümlülere ödenen gündelikten az olamaz (m.30/5).

Kurum dışında çalıştırılan hükümlüler 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 5. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındadır ve primi, hükümlüyü çalıştıran kurum ve kuruluş öder (m.30/7).

Çalışma açık cezaevinde kalmanın fiilî koşuludur. Doğrudan açık cezaevine gönderilenler dışında, yaş, sağlık veya bedensel ve zihinsel durumu nedeniyle çalışma koşullarına uyum sağlayamayacağı tespit edilenler ile iş temin edildiği hâlde çalışmayan veya iş düzenine uymayanlar kapalı cezaevine iade edilir (Ayrılma Yönetmeliği m.12/1-ç, d). Kanun, çalışma koşullarına uyum sağlayamama sebebiyle iadeyi idare ve gözlem kurulunun kararına ve infaz hâkiminin onayına bağlar (5275 sayılı Kanun m.14/5-c).

10. Açık Cezaevinden Kapalı Cezaevine İade ve Firar

Açık cezaevinden kapalıya iade, kanunda sayılan uyumsuzluk hâllerinde idare ve gözlem kurulunun kararıyla yapılır (5275 sayılı Kanun m.14/5). İade sebepleri ve kararın mercii şöyledir:

• Firar edenler veya başka bir fiilden dolayı tutuklananlar: idare ve gözlem kurulu kararıyla (m.14/5-a).
• Kınamadan başka disiplin cezası kesinleşenler ile disiplin cezası kesinleşmemiş olsa da eylemi kurum düzeni veya kişi güvenliği bakımından tehlike oluşturanlar: idare ve gözlem kurulu kararıyla (m.14/5-b).
• Açık cezaevi şartlarına veya çalışma koşullarına uyum sağlayamayacağı saptananlar: idare ve gözlem kurulunun kararı ve infaz hâkiminin onayıyla (m.14/5-c).

İade disiplin dışı bir nedenle de olur. Açık cezaevindeyken başka bir suçtan mahkûmiyet alıp cezaları toplanan hükümlünün koşullu salıverilme tarihine Yönetmelik m.6’daki sürelerden fazla süre kaldığı tespit edilirse, ya da şartları taşımadığı hâlde açığa ayrıldığı anlaşılırsa, kurum yönetim kurulu kararıyla kapalıya iade edilir (Ayrılma Yönetmeliği m.12/2). Açık cezaevindeyken kesinleşecek yeni bir dosya bu yüzden hem kurumu hem denetimli serbestlik tarihini değiştirebilir.

Açık cezaevinden firar ayrı bir suçtur. Ceza infaz kurumundan kaçan hükümlüye altı aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir; suç cebir veya tehditle işlenirse ceza bir yıldan üç yıla kadardır ve bu hükümler kurum dışında çalıştırılan hükümlülere de uygulanır (firar suçu, TCK m.292/1-2, 5). Açık cezaevinden ilk kez firar edip yakalanan ve hücreye koyma cezasıyla kapalıya iade edilen hükümlü, disiplin cezası kaldırıldıktan sonra diğer şartları taşıyor ve bir daha firar etmeyeceği değerlendiriliyorsa yeniden açığa ayrılabilir; ikinci kez firar edenin cezaları ise kapalıda çekilir (Ayrılma Yönetmeliği m.13/2, m.8/2-c). Firar dışındaki bir disiplin cezasıyla iade edilen hükümlü, disiplin cezasının kaldırılma tarihinden itibaren diğer şartları taşıyorsa yeniden açığa ayrılabilir (m.13/1).

11. Açık Cezaevi Ret Kararına Şikâyet ve İtiraz

Açık cezaevine ayrılma talebinin reddine karşı ilk yol infaz hâkimliğine şikâyettir. Ceza infaz kurumundaki işlem veya kararın öğrenildiği tarihten itibaren on beş gün, her hâlde işlemin yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde şikâyet yoluyla infaz hâkimliğine başvurulabilir (4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu m.5).

Açık cezaevi ret kararında iki ayrı başvuru yolu vardır ve süreleri farklı olaylardan başlar:

Başvuru	Neye karşı	Kim başvurur	Süre ve başlangıcı	Merci	Dayanak
Şikâyet	İdare ve gözlem kurulunun ret kararı veya kapalıya iade işlemi	Hükümlü, eşi, anası, babası, ayırt etme gücüne sahip çocuğu, kardeşi, müdafii, kanuni temsilcisi veya izleme kurulu	Öğrenmeden itibaren 15 gün; her hâlde işlemden itibaren 30 gün	İnfaz hâkimliği	4675 sayılı Kanun m.5
İtiraz	İnfaz hâkiminin şikâyet üzerine verdiği karar ve infaz hâkiminin onayına tabi işlemler	Şikâyetçi veya ilgili Cumhuriyet savcısı	Tebliğden itibaren 2 hafta	İnfaz hâkim­li­ği­nin yargı çev­re­sin­deki ağır ceza mahkemesi	4675 sayılı Kanun m.6

Şikâyet dilekçesi doğrudan infaz hâkimliğine verilebileceği gibi Cumhuriyet başsavcılığı veya kurum müdürlüğü aracılığıyla da verilebilir; kuruma verilen başvuru en geç üç gün içinde infaz hâkimliğine gönderilir (m.5). Şikâyet işlemin uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz; infaz hâkimi, giderilmesi güç sonuçlar doğacaksa ve işlem açıkça hukuka aykırıysa uygulamanın ertelenmesine veya durdurulmasına karar verebilir (m.5). İnfaz hâkimi duruşma yapmadan, dosya üzerinden bir hafta içinde karar verir; şikâyeti yerinde görürse işlemi iptal eder (m.6).

Süre geçtikten sonra yapılan şikâyet esasa girilmeden reddedilir (m.6). On beş günlük süre kararın öğrenildiği tarihten başlar; gerekçeli ret kararı hükümlüye tebliğ edildiği için tebliğ tarihinin not edilmesi ve dilekçenin bu süre içinde verilmesi gerekir (Ayrılma Yönetmeliği m.10/1; 4675 sayılı Kanun m.5). Şikâyet reddedilse bile hükümlünün iyi hâli, olumsuz değerlendirmeden sonra en geç bir yıl içinde yeniden değerlendirilir (5275 sayılı Kanun m.89/6).