İçindekiler 12
Kısa Cevap
El atmanın önlenmesi davası, malikin mülkiyet hakkına yönelen haksız müdahalenin durdurulması için açtığı davadır. Uygulamada “müdahalenin meni” olarak da anılır. Dayanağı Türk Medeni Kanunu m.683’tür ve müdahalenin haksız olması şarttır.
Bu Durumda mısınız?
- Komşunuz bahçe duvarını sizin parselinize taşırarak inşa etti.
- Arsanız üzerinden izinsiz geçiş yapılıyor veya malzeme depolanıyor.
- Paydaşlardan biri taşınmazın tamamını kullanıyor ve size kullandırmıyor.
- Kiracınız sözleşme sona erdiği hâlde taşınmazın bir bölümünü işgal etmeyi sürdürüyor.
- Taşınmazınıza ait alana başkası tarafından yapı yapıldı.
Davanın Dayanağı
Mülkiyet hakkının içeriğini düzenleyen madde, hakkın korunma araçlarını da aynı yerde sayar.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.683 — Mülkiyet hakkının içeriği
“Bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde, o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir. Malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi, her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir.”
Maddenin ikinci cümlesi iki ayrı dava kurar:
- İstihkak davası — malı haksız olarak elinde bulunduran kişiden geri alınması.
- El atmanın önlenmesi davası — süregelen haksız müdahalenin durdurulması.
Yargıtay bu ikinci davanın işlevini şöyle tanımlar:
“Görüleceği üzere, mülkiyet hakkının sağladığı yetkilerin malik tarafından gereği gibi kullanılmasını önleyen ve üçüncü kişilerden gelen etkilere karşı korunma aracı olarak haksız el atmanın önlenmesi davası hakkı tanınmıştır.”
(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2113, K. 2019/965, T. 26.09.2019 — BOZULMASINA)
Müdahale Doğrudan Olmak Zorunda Değil
Uygulamada husumetin yanlış yöneltilmesi davayı düşürür. Yargıtay müdahalenin dolaylı da olabileceğini açıkça belirtir:
“Haksız el atma, doğrudan mülkiyet hakkına el atma şeklinde olabileceği gibi bir vasıta veya başka bir kişi kullanmak suretiyle de gerçekleşebilir.”
(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2113, K. 2019/965, T. 26.09.2019 — BOZULMASINA)
Bu nedenle müdahaleyi fiilen sürdüren kiracı, çalışan veya üçüncü kişi ile bunu sağlayan malik arasındaki ilişki dava açılmadan önce netleştirilmelidir.
”Haksızlık” Şartı: Davanın Kilit Noktası
Her rahatsız edici kullanım dava konusu olmaz. Kanun sadece haksız el atmayı yasaklar.
“Burada önemle vurgulanmalıdır ki, kanun hükmünde haksız el atmadan söz edilmiş olması karşısında, bütün bu müdahalelerin haksız olması gerekmektedir.”
(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2113, K. 2019/965, T. 26.09.2019 — BOZULMASINA)
Müdahale bir hakka dayanıyorsa haksızlık yoktur. Pratikte davayı düşüren tipik dayanaklar şunlardır:
| Dayanak | Sonuç |
|---|---|
| Kira sözleşmesi | Müdahale haksız değildir |
| İntifa veya oturma hakkı | Müdahale haksız değildir |
| Geçit hakkı (tesis edilmiş) | Müdahale haksız değildir |
| Paydaşlar arası kullanım anlaşması | Anlaşma kapsamında haksız değildir |
| Hiçbir hakka dayanmayan fiilî kullanım | Haksız — dava konusu |
Geçit hakkının nasıl kurulduğu için: geçit hakkı davası. İntifa hakkı için: intifa hakkı nedir.
Benzer Davalarla Farkı
| Dava | Ne zaman | Amaç |
|---|---|---|
| El atmanın önlenmesi | Müdahale sürüyor | Müdahalenin durdurulması |
| İstihkak | Mal haksız elde tutuluyor | Malın iadesi |
| Ecrimisil | Geçmişte haksız kullanım oldu | Kullanım bedeli |
| Tapu iptali ve tescil | Tapu kaydı hatalı | Kaydın düzeltilmesi |
| Ortaklığın giderilmesi | Paydaşlık sürdürülemiyor | Paylaşma / satış |
Ecrimisil, el atmanın önlenmesi ile birlikte istenebilir: biri geleceğe, diğeri geçmişe bakar. Ayrıntı için: ecrimisil ve haksız işgal tazminatı. Paydaşlık sorunları için: ortaklığın giderilmesi davası ve paylı ve elbirliği mülkiyeti.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görev. Özel bir düzenleme bulunmadığından genel kural işler:
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.2 — Asliye hukuk mahkemelerinin görevi
Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarla, şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir.
Yani taşınmazın değeri görevi değiştirmez; el atmanın önlenmesi davası, müdahalenin konusu bir metrekarelik şerit de olsa asliye hukuk mahkemesinde görülür.
Yetki. Buradaki kural, genel yetki kurallarından ayrılır ve pratikte en çok gözden kaçan noktadır:
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.12/1 — Taşınmazın aynından doğan davalarda yetki
Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalar ile taşınmazın zilyetliğine yahut alıkoyma hakkına ilişkin davalarda, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.
Maddedeki “kesin yetkilidir” ibaresi üç sonucu birlikte doğurur:
- Davalının yerleşim yeri veya tarafların anlaşması yetkiyi değiştirmez; yetki sözleşmesi yapılamaz.
- Yetkisizlik, davalı ileri sürmese bile mahkemece kendiliğinden gözetilir.
- Yanlış yer mahkemesinde açılan dava esastan incelenmez; taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi esas alınmalıdır.
Zamanaşımı — dürüst sınır. Kanun, el atmanın önlenmesi talebi için ayrı bir zamanaşımı süresi öngörmez ve TMK m.683 de böyle bir süre içermez; talep, süregelen müdahaleye karşı ileri sürülür. Bu yazıda, talebin zamanaşımına tabi olmadığı yönünde bir Yargıtay içtihadına dayanılmamıştır. Buna karşılık geçmiş kullanım için istenen ecrimisil kendi süre kurallarına tabidir; bkz. ecrimisil ve haksız işgal tazminatı.
İdarenin El Atması Ayrı Bir Konudur
Müdahaleyi yapan bir kamu idaresi ise bu dava türü uygulanmaz. Kamulaştırmasız el atma kendi rejimine tabidir ve fiilî el atma ile hukuki el atma ayrımı yargı kolunu dahi değiştirir. Ayrıntı için: kamulaştırmasız el atma.
Kararı Kazandınız: İcra Nasıl İşler?
El atmanın önlenmesi ilamı bir para alacağı hükmü değildir; bir işin yapılmasına (ya da yapılmamasına) ilişkindir. Bu nedenle icrası, ilamlı takibin genel hükümlerine değil İcra ve İflas Kanunu’nun özel maddesine tabidir.
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.30 — Bir işin yapılmasına veya yapılmamasına dair olan ilamlar
“Bir işin yapılmasına mütedair ilam icra dairesine verilince icra memuru 24 üncü maddede yazılı şekilde bir icra emri tebliği suretiyle borçluya ilamda gösterilen müddet içinde ve eğer müddet tayin edilmemişse işin mahiyetine göre başlama ve bitirme zamanlarını tayin ederek işi yapmağı emreder.”
Borçlu süresinde işe başlamaz veya bitirmezse ve iş başkası tarafından yapılabilecek nitelikteyse, masrafı ehlivukufa takdir ettirilerek iş yaptırılır; masraf ayrıca hükme gerek kalmadan borçludan tahsil edilir.
Yargıtay, hükmün daha kurulurken bu madde gözetilerek kurulması gerektiğini belirtmiştir:
“Bu durumda, Mahkemece yapılması gereken, Özel Dairece isabetli şekilde değinildiği üzere İİK’nun 30 uncu maddesi de gözönünde bulundurulmak suretiyle davacıya mülkiyet hakkının teslimi yani elatmanın önlenmesine karar verilmesi olmalıdır.”
(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2021/467, K. 2023/1063, T. 08.11.2023 — BOZULMASINA)
Pratik sonucu şudur: mahkemeden yalnız “müdahalenin men’i” istemekle yetinmeyin. Müdahale bir yapı, duvar, dolgu ya da dikimden kaynaklanıyorsa eski hâle getirme (kal) talebini dilekçeye ayrıca yazın. Aksi hâlde elinizdeki ilam, icra aşamasında neyin sökülüp neyin bırakılacağı tartışmasına açık kalır.
Adım Adım Ne Yapmalısınız?
- Tapu kaydını ve sınırları belirleyin. Kadastro paftası ve tapu kaydı olmadan müdahalenin sınırı tartışmalı kalır.
- Müdahalenin kim tarafından yapıldığını tespit edin. Malik mi, kiracı mı, üçüncü kişi mi? Husumet buna göre kurulur.
- Karşı tarafın bir hakka dayanıp dayanmadığını araştırın. Sözleşme, irtifak veya kullanım anlaşması varsa dava reddedilir.
- Delil tespiti yaptırmayı değerlendirin. Müdahalenin mevcut hâli kayda geçirilmezse yargılama sırasında değişebilir.
- Ecrimisili aynı davada isteyin. Ayrı dava açmak süre ve masraf kaybıdır.
- Eski hâle getirme talebini ayrıca yazın. İlamın icrası İİK m.30’a tabidir; kal talebi yoksa infaz tartışmalı olur.
Sık Yapılan Hatalar
- Husumeti yalnızca komşu malike yöneltmek. Müdahaleyi fiilen sürdüren kişi başkasıysa hüküm infaz edilemez.
- Kullanım anlaşmasını göz ardı etmek. Paydaşlar arasında fiilî taksim varsa el atma haksız sayılmayabilir.
- Ecrimisili unutmak. Geçmiş dönemin bedeli ayrı bir taleptir ve kendiliğinden hükmedilmez.
- Sınır uyuşmazlığını el atma davasıyla çözmeye çalışmak. Sınırın kendisi tartışmalıysa önce kadastro ve tapu ekseni netleşmelidir.
- İdarenin müdahalesinde bu davayı açmak. Kamulaştırmasız el atma ayrı usule tabidir.
Özet
- El atmanın önlenmesi davası, mülkiyet hakkına yönelen haksız müdahalenin durdurulması için açılır (TMK m.683).
- Aynı madde istihkak davasını da düzenler; ikisi farklı durumlara hizmet eder.
- Müdahalenin haksız olması şarttır; kanundan veya sözleşmeden doğan bir hakka dayanan kullanım dava konusu olmaz.
- Haksız el atma dolaylı olarak, bir vasıta veya başka bir kişi eliyle de gerçekleşebilir; husumet buna göre kurulur.
- Ecrimisil ile birlikte talep edilebilir; idarenin el atması ise ayrı bir rejime tabidir.
- Görev asliye hukuk (HMK m.2), yetki ise taşınmazın bulunduğu yer ve kesindir (HMK m.12/1). Yetki sözleşmesiyle değiştirilemez, mahkemece resen gözetilir.
Sıkça Sorulan Sorular
El atmanın önlenmesi davası nedir?
Malikin, mülkiyet hakkına yönelen haksız müdahalenin durdurulması için açtığı davadır. Müdahalenin meni davası olarak da anılır. Dayanağı Türk Medeni Kanunu m.683'ün ikinci cümlesidir.
İstihkak davasından farkı nedir?
İstihkak davası, malı haksız olarak elinde bulunduran kişiden geri alınması için açılır. El atmanın önlenmesi ise zilyetlik tümüyle kaybedilmemişken süregelen müdahalenin durdurulmasını amaçlar. İkisi aynı maddede birlikte düzenlenir.
Her müdahale dava konusu olur mu?
Olmaz. Kanun "haksız" el atmadan söz eder. Müdahale kanundan veya sözleşmeden kaynaklanan ayni ya da şahsi bir hakka dayanıyorsa haksızlıktan söz edilemez ve dava reddedilir.
Komşum benim arsama taştı, hangi davayı açmalıyım?
Taşkın yapı hâlinde el atmanın önlenmesi davası açılabilir. Yapının niteliğine ve iyiniyet durumuna göre farklı hükümler devreye girebileceğinden, dava türü somut olaya göre belirlenmelidir.
Paydaşlardan biri diğerine bu davayı açabilir mi?
Açabilir. Paylı mülkiyette bir paydaşın diğerinin payına karşılık gelen kullanımı engellemesi hâlinde el atmanın önlenmesi istenebilir. Ancak paydaşlar arasında geçerli bir kullanım anlaşması varsa sonuç değişir.
Müdahaleyi kiracı yapıyorsa dava kime açılır?
Dava, müdahaleyi fiilen sürdüren kişiye yöneltilir. Yargıtay'a göre haksız el atma bir vasıta veya başka bir kişi kullanmak suretiyle de gerçekleşebileceğinden, husumetin doğru yöneltilmesi önemlidir.
Ecrimisil ile birlikte istenebilir mi?
İstenebilir. El atmanın önlenmesi müdahalenin durdurulmasına, ecrimisil ise geçmiş dönemdeki haksız kullanımın bedeline ilişkindir. İkisi aynı davada birlikte talep edilebilir.
Bu davada zamanaşımı var mı?
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.683 bu talep için ayrı bir zamanaşımı süresi öngörmez; talep süregelen müdahaleye karşı ileri sürülür. Buna karşılık geçmişe dönük ecrimisil talebi kendi süre kurallarına tabidir.
Görevli ve yetkili mahkeme hangisidir?
Görev bakımından 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.2 uyarınca asliye hukuk mahkemesi görevlidir ve taşınmazın değeri bunu değiştirmez. Yetki bakımından aynı Kanunun m.12/1 hükmü taşınmazın bulunduğu yer mahkemesini kesin yetkili kılar; taraflar yetki sözleşmesiyle bunu değiştiremez ve mahkeme yetkisizliği kendiliğinden gözetir.
Tapusuz taşınmazda bu dava açılabilir mi?
Mülkiyete dayalı el atmanın önlenmesi tapulu taşınmazlarda gündeme gelir. Tapusuz taşınmazlarda zilyetliğin korunmasına ilişkin ayrı hükümler ve dava türleri değerlendirilir.
İdare taşınmazıma el attıysa aynı davayı mı açarım?
Hayır. İdarenin kamulaştırmasız el atması ayrı bir rejime tabidir ve fiilî ya da hukuki el atma ayrımına göre farklı yargı kollarında çözülür.
Karar nasıl icra edilir?
El atmanın önlenmesi hükmü ilamlı icra yoluyla infaz edilir. Müdahalenin fiilen giderilmesi, yapı varsa yıkım gibi sonuçlar hükmün kapsamına göre belirlenir.
İlgili çalışma alanı: Gayrimenkul Hukuku
← Tüm makaleler