İşyeri Devri ve İşçi Alacaklarından Sorumluluk

Kısa Cevap

İşyeri veya bir bölümü devredildiğinde, devir tarihinde mevcut iş sözleşmeleri bütün hak ve borçlarıyla devralana geçer; işçilerin muvafakati aranmaz. Devralan, kıdemi işçinin devreden yanındaki işe başlama tarihinden hesaplar. Devirden önce doğmuş ve devir tarihinde muaccel olan borçlardan iki işveren birlikte sorumludur; ancak devreden işverenin sorumluluğu devir tarihinden itibaren iki yılla sınırlıdır.

Bu Durumda mısınız?

• Bir işletme veya üretim hattı satın alıyorsunuz ve devraldığınız işçilerin geçmiş alacaklarından sorumlu olup olmayacağınızı bilmiyorsunuz.
• İşyerinizin bir bölümünü devrettiniz ve sorumluluğunuzun ne zaman biteceğini öğrenmek istiyorsunuz.
• Devir sonrası bazı işçilerle yola devam etmek istemiyorsunuz ve fesih yapıp yapamayacağınızı değerlendiriyorsunuz.
• İhale ile bir hizmet işini üstlendiniz ve önceki yüklenicinin işçilerine karşı konumunuzu netleştirmeniz gerekiyor.
• Şirket birleşmesi planlıyorsunuz ve iş hukuku sonuçlarını öngörmek istiyorsunuz.

Devrin hukuki niteliği (işyeri devri mi, hisse devri mi, birleşme mi) sorumluluk rejimini kökten değiştirir. İşlem yapılmadan önce bir avukatla değerlendirme yapılması yerinde olur.

İşyeri Devri Nedir? Ölçüt: Ekonomik Birliğin Kimliği

Devrin varlığı, işlemin adına değil fiilen aktarılan bütüne bakılarak belirlenir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ölçütü şöyle koyar:

“İşyeri devrinin temel ölçütü ekonomik birliğin kimliğinin korunması olup, Avrupa Adalet Divanı kararlarına göre, maddî ve maddî olmayan unsurların devredilip devredilmediği ve devir anındaki değeri, işgücünün devri, müşteri çevresinin devri, işyerinde devirden önce ve sonra yürütülen faaliyetlerin benzerlik derecesi, işyerinde faaliyete ara verilmişse bunun süresi, işyeri devrinin kriterleri arasında kabul edilmektedir.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2016/368, K. 2020/232, T. 26.02.2020 — onanmasına)

Bu ölçüt özellikle alt işveren değişikliklerinde belirleyicidir. İhale süresi biten yüklenicinin yerine geçen yeni yüklenici ile önceki arasında işyeri devri bulunup bulunmadığı, bu kriterlerle araştırılır. Aynı kararda Kurul, işyeri devri bulunmadığı hâlde yeni alt işverenin işçilik alacaklarından sorumluluğunun mümkün olmadığını belirtmiştir.

Dayandığı Kanun Maddesi

4857 sayılı İş Kanunu m.6, devrin sonuçlarını dört kademede düzenler:

“İşyeri veya işyerinin bir bölümü hukukî bir işleme dayalı olarak başka birine devredildiğinde, devir tarihinde işyerinde veya bir bölümünde mevcut olan iş sözleşmeleri bütün hak ve borçları ile birlikte devralana geçer.”

“Devralan işveren, işçinin hizmet süresinin esas alındığı haklarda, işçinin devreden işveren yanında işe başladığı tarihe göre işlem yapmakla yükümlüdür.”

Birinci fıkranın pratik anlamı şudur: sözleşmeler kendiliğinden geçer. Devralanın işçilerle yeni sözleşme yapmasına gerek yoktur; yapılsa bile bu, kıdemi sıfırlamaz.

Birlikte Sorumluluk ve İki Yıllık Sınır

Devralan için en kritik hüküm budur. 4857 sayılı İş Kanunu m.6:

“Yukarıdaki hükümlere göre devir halinde, devirden önce doğmuş olan ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan devreden ve devralan işveren birlikte sorumludurlar. Ancak bu yükümlülüklerden devreden işverenin sorumluluğu devir tarihinden itibaren iki yıl ile sınırlıdır.”

Bu hükmün üç ayrı sonucu vardır:

Soru	Cevap
Devralan, devirden önceki borçlardan sorumlu mu?	Evet, birlikte sorumluluk kapsamında
Devredenin sorumluluğu devam ediyor mu?	Evet, ancak devirden itibaren iki yıl
İki yıl sonra ne olur?	Devredene başvurulamaz; devralan sorumlu kalır — kıdem tazminatı hariç, aşağıya bakınız

Ticari açıdan bunun anlamı açıktır: iki yıllık süre devralanın aleyhine işler. Devreden işverenin sorumluluğu zamanla sona ererken, devralanın sorumluluğu için böyle bir sınır öngörülmemiştir. Bu nedenle işletme satın alımlarında işçilik alacaklarının incelenmesi ve sözleşmede iç ilişkiye yönelik rücu/garanti düzenlemesi yapılması önem taşır.

Dikkat edilmesi gereken bir sınır daha vardır: birlikte sorumluluk, devirden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlar içindir. Muaccel olmayan borçlar bakımından değerlendirme farklıdır.

Kıdem Tazminatı Bu Kuralın Dışındadır — İki Yıllık Sınır İşlemez

Yukarıdaki iki yıllık sınırın her işçilik alacağı için geçerli olduğunu varsaymak, devir dosyalarındaki en pahalı hatadır. Kıdem tazminatı, m.6’nın değil, 4857 sayılı Kanun m.120 yollamasıyla hâlen yürürlükte olan 1475 sayılı Kanun m.14/2’nin rejimine tabidir ve o fıkra devreden için bir süre öngörmemiştir:

“Belirtilmelidir ki, işyeri devri hâlinde kıdem tazminatı bakımından devreden işveren kendi dönemi ve devir tarihindeki son ücreti ile sınırlı olmak üzere sorumludur. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 120’nci maddesi hükmüne göre hâlen yürürlükte olan 1475 sayılı Kanun’un 14’üncü maddesinin ikinci fıkrasında, devreden işverenin sorumluluğu bakımından bir süre öngörülmediğinden, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 6’ncı maddesinde sözü edilen devreden işveren için öngörülen iki yıllık süre sınırlaması, kıdem tazminatı bakımından söz konusu olmaz.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2015/2383, K. 2018/1197, T. 13.06.2018 — bozma)

Buradaki denge önemlidir. Devredenin kıdem sorumluluğu zamanla sona ermez, ama iki yönden sınırlıdır: yalnızca kendi çalıştırdığı döneme ve devir tarihindeki ücret seviyesine kadar. Kanun bunu açıkça yazar:

“Ancak, işyerini devreden işverenlerin bu sorumlulukları işçiyi çalıştırdıkları sürelerle ve devir esnasındaki işçinin aldığı ücret seviyesiyle sınırlıdır.”

(1475 sayılı İş Kanunu m.14/2)

	Genel işçilik alacakları	Kıdem tazminatı
Dayanak	4857 sK m.6	1475 sK m.14/2 (4857 m.120 yollamasıyla)
Devredenin sorumluluğu	Devirden itibaren iki yıl	Süre sınırı yok
Sorumluluğun kapsamı	Devir tarihinde muaccel borçlar	Kendi dönemi + devir tarihindeki ücret seviyesi

Devralan bakımından sonuç değişmez: işçinin kıdemi, m.14/2 uyarınca işyerlerindeki hizmet sürelerinin toplamı üzerinden hesaplanır. Kıdem tazminatının şartları ve giydirilmiş ücret tabanı için kıdem tazminatının şartları ve zamanaşımı yazımıza bakabilirsiniz.

Birleşme, Katılma ve Tür Değiştirmede Uygulanmaz

Şirketler hukuku işlemleri bakımından açık bir istisna vardır. 4857 sayılı İş Kanunu m.6:

“Tüzel kişiliğin birleşme veya katılma ya da türünün değişmesiyle sona erme halinde birlikte sorumluluk hükümleri uygulanmaz.”

Bu hâllerde külli halefiyet söz konusudur: hak ve borçlar bütün olarak devralan tüzel kişiye geçer, dolayısıyla ayrı bir “birlikte sorumluluk” rejimine gerek görülmemiştir. Uygulamada bu ayrım sıkça atlanır ve birleşme işlemine işyeri devri sonuçları bağlanmaya çalışılır.

Benzer biçimde hisse devri de İş Kanunu m.6 anlamında bir işyeri devri değildir: hisse devrinde işveren sıfatı taşıyan tüzel kişilik değişmez, sözleşmenin tarafı aynı şirket olarak kalır. İşlem türlerinin karşılaştırması için bkz. hisse devir sözleşmesi.

Devir Fesih Sebebi Değildir

4857 sayılı İş Kanunu m.6:

“Devreden veya devralan işveren iş sözleşmesini sırf işyerinin veya işyerinin bir bölümünün devrinden dolayı feshedemez ve devir işçi yönünden fesih için haklı sebep oluşturmaz.”

Yasağın kapsamı sırf devre dayanan fesihlerdir. Kanun, işletmesel gerekçelere dayanan fesih haklarını ayrıca saklı tutar. 4857 sayılı İş Kanunu m.6:

“Devreden veya devralan işverenin ekonomik ve teknolojik sebeplerin yahut iş organizasyonu değişikliğinin gerekli kıldığı fesih hakları veya işçi ve işverenlerin haklı sebeplerden derhal fesih hakları saklıdır.”

Pratikte ayrım şudur: “devraldığımız için fazlalık oluştu” gerekçesi tek başına yeterli değildir; devir sonrası gerçekleşen somut bir iş organizasyonu değişikliği veya ekonomik/teknolojik gereklilik ortaya konulmalıdır. Devir sonrası toplu bir küçülme planlanıyorsa ayrıca toplu işçi çıkarma hükümleri devreye girebilir.

İflasta Uygulanmaz

4857 sayılı İş Kanunu m.6:

“Yukarıdaki hükümler, iflas dolayısıyla malvarlığının tasfiyesi sonucu işyerinin veya bir bölümünün başkasına devri halinde uygulanmaz.”

İflas masasından yapılan devirlerde m.6 rejimi işlemez. Bu istisna, mali güçlükteki işletmelerin devrinde hangi hukuki yolun izlendiğini önemli hâle getirir: konkordato sürecindeki bir devir ile iflas tasfiyesi sonucu yapılan devir aynı sonuçları doğurmaz.

İşletme Satın Alırken Nelere Bakılmalı?

Devir öncesi incelemede iş hukuku başlığı altında en az şunlar netleştirilmelidir:

• Kıdem yükü: her işçinin ilk işe giriş tarihi ve buna bağlı kıdem/ihbar karşılıkları.
• Muaccel alacaklar: devir tarihinde ödenmesi gereken ücret, fazla çalışma, yıllık izin karşılıkları.
• Derdest davalar ve arabuluculuk dosyaları.
• Alt işveren ilişkileri ve bunlardan doğabilecek birlikte sorumluluk.
• Sözleşmesel koruma: devreden ile devralan arasındaki iç ilişkide rücu ve garanti kayıtları. Bu kayıtlar işçiye karşı sorumluluğu ortadan kaldırmaz, yalnız taraflar arasında sonuç doğurur.

Son nokta önemlidir: m.6’daki birlikte sorumluluk işçiyi koruyan bir düzenlemedir; taraflar aralarında yaptıkları anlaşmayla bunu işçiye karşı bertaraf edemezler.

Sık Yapılan Hatalar

• Devir sonrası yeni sözleşme imzalatıp kıdemi sıfırlamak. Kıdem, devreden yanındaki işe başlama tarihinden hesaplanır.
• İki yıllık sınırı devralan lehine sanmak. Süre devredenin sorumluluğunu sınırlar; devralan için böyle bir sınır yoktur.
• Birleşmeye işyeri devri sonuçları bağlamak. Birleşme, katılma ve tür değiştirmede birlikte sorumluluk hükümleri uygulanmaz.
• Hisse devrini işyeri devri saymak. Hisse devrinde işveren tüzel kişilik değişmez.
• Sırf devre dayanarak fesih yapmak. Bu fesih yasaktır; işletmesel gerekçe ayrıca ortaya konulmalıdır.
• Alt işveren değişikliğini otomatik devir saymak. Ekonomik birliğin kimliğini koruyup korumadığı araştırılır.

Özet

• İşyeri devrinde iş sözleşmeleri bütün hak ve borçlarıyla devralana geçer; işçinin muvafakati aranmaz (İş K. m.6).
• Kıdem, devreden işveren yanındaki işe başlama tarihinden hesaplanır.
• Devirden önce doğmuş ve devir tarihinde muaccel borçlardan iki işveren birlikte sorumludur; devredenin sorumluluğu iki yılla sınırlıdır.
• Birleşme, katılma ve tür değiştirmede birlikte sorumluluk uygulanmaz; iflas tasfiyesi sonucu devirde ise m.6 hiç uygulanmaz.
• Devir tek başına fesih sebebi değildir; ekonomik, teknolojik veya iş organizasyonu gerekçeleri ile haklı fesih hakları saklıdır.
• Devrin varlığı “ekonomik birliğin kimliğinin korunması” ölçütüyle belirlenir (HGK, E. 2016/368, K. 2020/232).