Şirket Türleri Nelerdir? Ticaret Şirketlerinde Sorumluluk

Kısa Cevap

Türk hukukunda ticaret şirketi türleri TTK m.124’te sayılıdır: kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirket. Kanun bunları ikiye ayırır. Kollektif ve komandit şahıs şirketi, anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit ise sermaye şirketidir. Ayrımın hukuki sonucu, ortağın şirket borcundan ne ölçüde sorumlu tutulacağıdır: şahıs şirketlerinde ortak sınırsız ve müteselsil, sermaye şirketlerinde ise kural olarak sermaye taahhüdüyle sınırlı sorumludur.

Bu Durumda mısınız?

• Bir şirket kurmayı düşünüyorsunuz ve ortakların şirket borcundan ne ölçüde sorumlu olacağını öğrenmek istiyorsunuz.
• Ticari bir uyuşmazlıkta karşı tarafın hangi şirket türünde ortak olduğunu ve bu nedenle şahsen takip edilip edilemeyeceğini değerlendiriyorsunuz.
• “Şahıs şirketi” ile “sermaye şirketi” ifadelerinin hukuki farkını merak ediyorsunuz.
• Bir kollektif veya komandit şirkette ortaksınız ve şirket borcundan kendi malvarlığınızla sorumlu tutulma riskiyle karşılaştınız.
• Alacaklısı olduğunuz bir şirketten tahsilat yapamıyorsunuz; doğrudan ortaklara başvurup başvuramayacağınızı öğrenmek istiyorsunuz.

Sonuç, somut şirket türüne ve olayın özelliklerine göre değişir; durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Ticaret Şirketi Türleri Nelerdir? TTK m.124

Türk Ticaret Kanunu, ticaret şirketi sayılabilecek türleri sınırlı sayıda (numerus clausus) belirler:

MADDE 124 - (1) Ticaret şirketleri; kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerden ibarettir.

(2) Bu Kanunda, kollektif ile komandit şirket şahıs; anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketi sayılır.

(TTK m.124)

Bu madde, bu makalenin iskeletidir. İki şey söyler: (i) ticaret şirketi olarak kurulabilecek türler beştir. Taraflar sözleşme özgürlüğüyle bu listenin dışına çıkıp yeni bir ticaret şirketi tipi icat edemez; (ii) kanun bu beş türü kendi içinde şahıs şirketi (kollektif, komandit) ve sermaye şirketi (anonim, limited, sermayesi paylara bölünmüş komandit) olarak ikiye ayırır. Kooperatif, m.124/1’de ticaret şirketleri arasında sayılmakla birlikte m.124/2’deki bu ikilinin dışında bırakılmıştır. Aşağıda ayrı ele alınır.

Şahıs Şirketi – Sermaye Şirketi Ayrımı: Neden Önemli?

Bu ayrım akademik bir sınıflandırma değildir; avukat açısından pratik sonucu ortağın sorumluluk rejimidir. Şahıs şirketlerinde ortağın kimliği ve kişisel malvarlığı önemlidir. Ortak, şirket borcundan kendi malvarlığıyla da sorumlu olabilir. Sermaye şirketlerinde ise kural, ortağın sorumluluğunun koyduğu sermayeyle sınırlı olması, şirket borcundan alacaklıya karşı kişisel bir sorumluluğunun bulunmamasıdır. Aşağıdaki bölümlerde her tür, kendi tanım maddesi ve sorumluluk hükmüyle ayrı ayrı ele alınmıştır.

Kollektif Şirket: Tanım ve Sorumluluk

MADDE 211 - (1) Kollektif şirket ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla, gerçek kişiler arasında kurulan ve ortaklarından hiçbirinin sorumluluğu şirket alacaklılarına karşı sınırlanmamış olan şirkettir.

(TTK m.211)

Tanımın kendisi sorumluluk rejimini içerir: hiçbir ortağın sorumluluğu sınırlanmamıştır. Bu kuralın kapsamı ve derecesi iki ayrı maddede somutlaşır:

MADDE 236 - (1) Ortaklar, şirketin borç ve taahhütlerinden dolayı müteselsilen ve bütün malvarlığı ile sorumludur.

(2) Şirkete yeni giren kişi, girme tarihinden evvel doğmuş olsa bile, şirketin borçlarından ve taahhütlerinden diğer ortaklarla birlikte müteselsilen ve bütün malvarlığı ile sorumludur.

(3) Birinci ve ikinci fıkralara aykırı olarak sözleşmeye konan şartlar, üçüncü kişiler hakkında geçerli olmaz.

(TTK m.236)

İkinci fıkra, uygulamada sık gözden kaçan bir noktadır: şirkete sonradan giren bir ortak, kendi girişinden ÖNCE doğmuş borçlardan da diğer ortaklarla birlikte müteselsilen sorumludur — “ben o borç doğduğunda ortak değildim” savunması bu kuralı bertaraf etmez. Üçüncü fıkra ise bu sorumluluğun emredici olduğunu, ortaklar arası sözleşmeyle üçüncü kişiler aleyhine hafifletilemeyeceğini gösterir.

Ancak sınırsız sorumluluk, alacaklının doğrudan ortağa gitmesi anlamına gelmez. Borcun kime karşı ilk sırada ileri sürüleceği ayrı bir kuraldır:

MADDE 237 - (1) Şirketin borç ve taahhütlerinden dolayı birinci derecede şirket sorumludur. Ancak, şirkete karşı yapılan icra takibi semeresiz kalmış veya şirket herhangi bir sebeple sona ermiş ise, yalnız ortak veya ortakla birlikte şirket aleyhine dava açılabilir ve takip yapılabilir.

(TTK m.237/1)

Yani kollektif şirkette sorumluluk iki katmanlıdır: birinci derecede şirket (tüzel kişilik borçludur), ikinci derecede ortak (şirkete karşı takip sonuçsuz kalır veya şirket sona ererse devreye girer). Ortağın sınırsız sorumlu olması ile ortağın “birinci muhatap” olması farklı şeylerdir. Bu ikisini karıştırmak yaygın bir hatadır.

Komandit Şirket: Komandite ve Komanditer Ayrımı

Komandit şirket, kollektif şirketten farklı olarak ortaklar arasında sorumluluk yönünden bölünme içerir:

MADDE 304 - (1) Ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla kurulan, şirket alacaklılarına karşı ortaklardan bir veya birkaçının sorumluluğu sınırlandırılmamış ve diğer ortak veya ortakların sorumluluğu belirli bir sermaye ile sınırlandırılmış olan şirket komandit şirkettir.

(2) Sorumluluğu sınırlı olmayan ortaklara komandite, sorumluluğu sınırlı olanlara komanditer denir.

(3) Komandite ortakların gerçek kişi olmaları gerekir. Tüzel kişiler ancak komanditer ortak olabilirler.

(TTK m.304)

Komandit şirket, tek bir çatı altında hem şahıs-şirketi mantığını (komandite ortak [sınırsız sorumluluk) hem sermaye-şirketi mantığını (komanditer ortak] sınırlı sorumluluk) barındırır; bu yüzden kanun onu şahıs şirketleri kategorisine yerleştirir (TTK m.124/2). Belirleyici olan, sınırsız sorumlu en az bir ortağın (komandite) varlığıdır. Üçüncü fıkradaki kısıt da önemlidir: bir tüzel kişi (örneğin bir anonim şirket) komandit şirkette ancak komanditer ortak olabilir, komandite ortak olamaz.

Anonim Şirket: Sermaye Şirketinin Tipik Örneği

MADDE 329 - (1) Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu bulunan şirkettir.

(2) Pay sahipleri, sadece taahhüt etmiş oldukları sermaye payları ile ve şirkete karşı sorumludur.

(TTK m.329)

Sermaye şirketi mantığının en saf hâli budur: borçtan sorumlu olan yalnız şirketin kendisidir (“yalnız malvarlığıyla”); pay sahibinin sorumluluğu şirkete karşıdır (taahhüt ettiği sermayeyi ödemek), alacaklıya karşı değildir. Bu kural, anonim şirket yöneticilerinin TTK m.553 kapsamındaki kişisel sorumluluğundan ayrı bir meseledir. Yöneticinin sorumluluğu ortağın sorumluluğundan bağımsız, ayrı şartlara tabi bir kurumdur.

Limited Şirket: Sınırlı Sorumluluk ve İstisnaları

MADDE 573 - (1) Limited şirket, bir veya daha çok gerçek veya tüzel kişi tarafından bir ticaret unvanı altında kurulur; esas sermayesi belirli olup, bu sermaye esas sermaye paylarının toplamından oluşur.

(2) Ortaklar, şirket borçlarından sorumlu olmayıp, sadece taahhüt ettikleri esas sermaye paylarını ödemekle ve şirket sözleşmesinde öngörülen ek ödeme ve yan edim yükümlülüklerini yerine getirmekle yükümlüdürler.

(TTK m.573)

Şirketin kendisinin sorumluluğu ayrı maddede, anonim şirketle aynı ilkeyle düzenlenir:

MADDE 602 - (1) Şirket, borç ve yükümlülükleri dolayısıyla sadece malvarlığıyla sorumludur.

(TTK m.602)

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, limited şirkette sınırlı sorumluluk ilkesini ve ortağın konumunu şöyle özetler:

Sermaye şirketlerinden biri olarak tanımlanan limited şirkete ilişkin hususlar, TTK’nın 573 ve devamındaki maddelerde düzenlenmiştir. Limited şirket, TTK’nın 602. maddesi uyarınca işlem ve fiilleri neticesinde doğan borçlardan dolayı sadece malvarlığıyla sınırlı olarak sorumlu olup bu husus, sınırlı sorumluluk ilkesi olarak adlandırılmaktadır. Bunun yanında limited şirket ortağı ise TTK’nın 573/2. maddesi gereği şirketin borçlarından sorumlu olmayıp sadece taahhüt ettiği esas sermaye payı oranında şirkete karşı sorumludur. Başka bir anlatımla ortağın, taahhüt ettiği sermayeyi koyma borcuyla sınırlı olan sorumluluğu şirkete karşı olup, şirket borçlarından dolayı alacaklılara karşı herhangi bir sorumluluğu bulunmamaktadır.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/53, K. 2021/611, T. 25.05.2021 — bozma)

Ancak bu kuralın istisnasız olduğu düşünülmemelidir. Aynı kararda Hukuk Genel Kurulu, esas sözleşmede öngörülen ek ödeme/yan edim yükümlülüklerinin yanı sıra ikinci bir istisnayı da vurgular:

Limited şirket borçlarından şirket ortağının sorumsuzluğuna dair kuralın bir diğer istisnası ise; limited şirketin kamu borçlarına ilişkin olarak kaleme alınan 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un (6183 sayılı Kanun/AATUHK) 35. maddesidir.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/53, K. 2021/611, T. 25.05.2021 — bozma)

Yani limited şirket ortağı, şirket alacaklılarına karşı sorumsuzdur, ama bu kural (a) esas sözleşmede kararlaştırılmış ek ödeme/yan edim yükümlülükleri ve (b) 6183 sayılı Kanun kapsamındaki kamu borçları (vergi, SGK primi vb.) bakımından istisnalıdır. Kamu borcu istisnasının kapsamı ve şartları ayrı bir konudur (bkz. şirketin vergi borcundan ortak ve müdürün sorumluluğu. Limited şirkette ortaklıktan çıkma/çıkarılma sürecinin sorumluluğa etkisi için ise limited şirket ve ortaklıktan çıkma ve çıkarılma yazılarına bakılabilir).

Kamu Alacağı: Sınırlı Sorumluluğun En Sert İstisnası (AATUHK m.35)

Limited şirket ortağının sorumluluğu şirkete karşı taahhüt ettiği sermaye payıyla sınırlıdır; şirketin özel hukuk borçlarından ortak kişisel malvarlığıyla sorumlu tutulamaz. Bu kuralın en sert istisnası kamu alacakları bakımından, ayrı bir kanunda düzenlenmiştir:

6183 sayılı AATUHK m.35 — Limited şirketlerin amme borçları

Limited şirket ortakları, şirketten tamamen veya kısmen tahsil edilemeyen veya tahsil edilemeyeceği anlaşılan amme alacağından sermaye hisseleri oranında doğrudan doğruya sorumlu olurlar ve bu Kanun hükümleri gereğince takibe tabi tutulurlar.

Hükmün üç ayırt edici unsuru vardır. Birincisi, sorumluluk doğrudan doğruyadır — ayrıca bir sorumluluk davası açılması gerekmez, ortak hakkında doğrudan takip yapılabilir. İkincisi, sorumluluk sermaye hissesi oranındadır; müteselsil ve sınırsız değildir. Üçüncüsü, şart olarak alacağın şirketten tahsil edilememesi ya da tahsil edilemeyeceğinin anlaşılması aranır.

Maddenin sonraki fıkraları payını devreden ortağı da kapsam içinde tutar: pay devrinde devir öncesine ait kamu alacaklarından devreden ve devralan müteselsilen sorumludur. Bu nedenle limited şirket payı devralınırken şirketin vergi ve prim borçlarının incelenmesi, devir sözleşmesinin kendisinden önce gelen bir adımdır. (Ayrıntı için Limited Şirket Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.)

Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket

TTK m.124/2’nin sermaye şirketleri arasında saydığı üçüncü ve en az bilinen tür, karma bir sorumluluk yapısı taşır:

MADDE 564 - (1) Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket, sermayesi paylara bölünen ve ortaklarından bir veya birkaçı şirket alacaklılarına karşı bir kollektif şirket ortağı, diğerleri bir anonim şirket pay sahibi gibi sorumlu olan şirkettir. Sermaye, paylara bölünmeksizin sermayesi sadece birden çok komanditerin sermayeye katılma oranlarını göstermek amacıyla kısımlara ayrılmış bulunuyorsa komandit şirket hükümleri uygulanır.

(TTK m.564)

Kanunun bu türü sermaye şirketi saymasının nedeni, sermayenin anonim şirkette olduğu gibi paylara bölünmüş olmasıdır; buna karşın en az bir ortağın (kollektif şirket ortağı gibi) sınırsız sorumlu olması gerekir. Uygulamada nadiren kurulan bir tür olmakla birlikte, TTK m.124/2’nin sermaye/şahıs ikilisinin saf bir “tür” ayrımından çok bir sorumluluk rejimi sınıflandırması olduğunu en net gösteren örnektir.

Kooperatif: Şahıs–Sermaye İkiliğinin Dışında Bir Tür

Kooperatif, TTK m.124/1’de ticaret şirketleri arasında sayılır ama m.124/2’deki şahıs/sermaye ikilisine dahil edilmemiştir; ayrı bir kanunla, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’yla düzenlenir:

Tüzel kişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ait ihtiyaçlarını işgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve tüzel kişiler tarafından kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklara kooperatif denir.

(1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.1)

Sorumluluk rejimi bakımından kooperatif, kural olarak sermaye şirketlerine yakındır:

Madde 28 – Anasözleşmede aksine hüküm olmadıkça kooperatif, alacaklılarına karşı yalnız mamelekiyle sorumludur.

(1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.28)

“Mameleki” ile kastedilen kooperatifin kendi malvarlığıdır — anonim/limited şirketteki “yalnız malvarlığıyla sorumludur” kuralının bir benzeridir. Ancak bu kural düzenleyici niteliktedir: kanun, anasözleşmeyle ortaklara ek olarak sınırlı veya sınırsız şahsi sorumluluk yüklenmesine izin verir (KoopK m.29-30). Bu yönüyle kooperatif, TTK’nın şahıs/sermaye şirketi ikilisine tam oturmayan, kendi kanununda ayrıca düzenlenmiş bağımsız bir tür olarak ele alınmalıdır.

Adi Ortaklık Ticaret Şirketi Değildir

TTK m.124’teki beşli listede adi ortaklık yer almaz — çünkü adi ortaklık bir ticaret şirketi değildir:

Bir ortaklık, kanunla düzenlenmiş ortaklıkların ayırt edici niteliklerini taşımıyorsa, bu bölüm hükümlerine tabi adi ortaklık sayılır.

(TBK m.620/2)

Adi ortaklık, TTK’da değil Türk Borçlar Kanunu’nun 620-645. maddelerinde düzenlenen, tüzel kişiliği olmayan bir sözleşme ilişkisidir; ortaklar borçlardan kişisel malvarlıklarıyla, sınırsız ve müteselsil sorumludur. Bu kurumun ayrıntılı işleyişi, unsurları ve sona erme şartları için bkz. adi ortaklık nedir.

Tüzel Kişilik Farkı: Neden Önemli?

TTK m.124’teki beş ticaret şirketi türünün ortak bir özelliği, adi ortaklıktan onları ayıran temel çizgi, tüzel kişiliktir:

MADDE 125 - (1) Ticaret şirketleri tüzel kişiliği haizdir.

(2) Ticaret şirketleri, Türk Medenî Kanununun 48 inci maddesi çerçevesinde bütün haklardan yararlanabilir ve borçları üstlenebilirler. Bu husustaki kanuni istisnalar saklıdır.

(TTK m.125)

Kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerin tamamı (şahıs şirketi olsun sermaye şirketi olsun) tüzel kişiliğe sahiptir; dava açabilir, dava edilebilir, kendi adına borçlanabilir ve alacaklı olabilir. Adi ortaklığın ise tüzel kişiliği yoktur; dava ve takip ehliyeti ortaklara aittir, ortaklığın kendisine değil. Tüzel kişiliğin varlığı, sorumluluk rejiminden ayrı bir sorudur: kollektif şirketin tüzel kişiliği vardır ama ortakları yine de sınırsız sorumludur (TTK m.236-237); tüzel kişilik, “kim dava edilir” sorusunu, sorumluluk rejimi ise “borçtan kim, ne ölçüde sorumlu” sorusunu cevaplar. İkisi karıştırılmamalıdır.

Şirket Türleri Karşılaştırma Tablosu

Tür	Kategori (TTK m.124/2)	Tanım	Ortağın sorumluluğu	Dayanak
Kollektif şirket	Şahıs şirketi	Ortaklarından hiçbirinin sorumluluğu sınırlanmamış	Sınırsız, müteselsil, bütün malvarlığıyla (ikinci derecede)	TTK m.211, m.236, m.237
Komandit şirket	Şahıs şirketi	Komandite ortak sınırsız, komanditer ortak sınırlı sorumlu	Komandite: sınırsız · Komanditer: sermaye ile sınırlı	TTK m.304
Anonim şirket	Sermaye şirketi	Sermayesi belirli, paylara bölünmüş	Yalnız taahhüt ettiği sermaye payıyla, şirkete karşı	TTK m.329
Limited şirket	Sermaye şirketi	Esas sermayesi belirli, esas sermaye paylarının toplamından oluşur	Yalnız taahhüt ettiği esas sermaye payıyla (istisnalarıyla)	TTK m.573, m.602
Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket	Sermaye şirketi	Bazı ortak kollektif ortağı gibi, bazısı anonim pay sahibi gibi sorumlu	Karma: bazı ortak sınırsız, bazısı sınırlı	TTK m.564
Kooperatif	m.124/2 ikilisinin dışında	Ortakların ekonomik menfaatini karşılıklı yardımla sağlayan, değişir ortaklı/sermayeli ortaklık	Kural: yalnız kooperatifin malvarlığı; anasözleşmeyle ek sorumluluk mümkün	KoopK m.1, m.28-30
Adi ortaklık	Ticaret şirketi değil	Emek/mal birleştiren, TTK m.124’teki türlerin niteliğini taşımayan sözleşme	Sınırsız, müteselsil, kişisel malvarlığıyla (birinci derecede)	TBK m.620, m.638

Uyuşmazlıkta Görevli Mahkeme

TTK’da düzenlenen hususlardan doğan davalar (kuruluş, sorumluluk, fesih, ortaklıktan çıkma/çıkarma dahil) mutlak ticari dava sayılır ve asliye ticaret mahkemesinde görülür. Tarafların tacir sıfatına bakılmaksızın. Görev kuralının kapsamı, mutlak/nispi ticari dava ayrımı ve arabuluculuk dava şartı için bkz. asliye ticaret mahkemesi hangi davalara bakar.

Sık Yapılan Hatalar

• Bir şirket türünün sorumluluk kuralını başka türe genellemek. Limited şirket ortağının sınırlı sorumluluğunu kollektif şirket ortağına ya da tersini uygulamak yaygın bir hatadır. Her tür kendi maddesine tabidir.
• “Sınırsız sorumluluk” ile “birinci derecede sorumluluk”u karıştırmak. Kollektif şirket ortağı sınırsız sorumludur (TTK m.236) ama borçtan birinci derecede yine de şirket sorumludur (TTK m.237). Alacaklı önce şirkete başvurmalıdır.
• Kooperatifi otomatik olarak “sermaye şirketi” veya “şahıs şirketi” saymak. TTK m.124/2’nin ikilisi kooperatifi kapsamaz; kooperatif kendi kanununa (KoopK) tabidir.
• Limited şirket ortağının sorumsuzluğunu mutlak sanmak. Esas sözleşmedeki ek ödeme/yan edim yükümlülükleri ve 6183 sayılı Kanun kapsamındaki kamu borçları bu kuralın istisnalarıdır.
• Adi ortaklığı bir “şirket türü” saymak. Adi ortaklık TTK m.124 listesinde yoktur, tüzel kişiliği yoktur ve TBK’ya tabidir. Ticaret şirketleriyle aynı kategoride değerlendirilemez.

Özet

• Ticaret şirketi türleri TTK m.124’te sınırlı sayıda düzenlenir: kollektif, komandit, anonim, limited, kooperatif.
• TTK m.124/2: kollektif ve komandit şahıs şirketi; anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit sermaye şirketi.
• Şahıs şirketlerinde ortak sınırsız ve müteselsil sorumludur (TTK m.236); borçtan birinci derecede şirket sorumludur (TTK m.237).
• Sermaye şirketlerinde ortağın sorumluluğu kural olarak taahhüt ettiği sermaye ile sınırlıdır (TTK m.329, m.573/2); istisnalarıyla (ek ödeme/yan edim, kamu borcu).
• Kooperatif, m.124/2’deki ikilinin dışında, kendi kanununa (KoopK) tabi ayrı bir türdür.
• Adi ortaklık ticaret şirketi değildir, TTK m.124 listesinde yoktur, tüzel kişiliği yoktur.
• Ticaret şirketlerinin tamamının tüzel kişiliği vardır (TTK m.125); bu, sorumluluk rejiminden ayrı bir sorudur.