Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve Kanunun Ölçütü

Hakaret sayılmayan kelimelerin kanunda bir listesi yoktur; hakaret sayılan kelimelerin de yoktur. Türk Ceza Kanunu hakaret suçunu kelimelerle değil iki hareketle tanımlar: bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmek ya da sövmek (TCK m.125/1). Bir söz bu iki hareketten birini oluşturmuyorsa hakaret suçu oluşmaz. Bu yazı, söylediği ya da kendisine söylenen bir sözün hakaret suçu sayılıp sayılmayacağını öğrenmek isteyen kişi için hazırlanmıştır ve kanunun bu soruyu hangi ölçütlerle cevapladığını, söz türlerine göre ve ceza verilmeyen hâllerle birlikte açıklar.

1. Hakaret Sayılmayan Kelimeler: Öne Çıkanlar

• Hakaret sayılmayan kelimelerin kanunda bir listesi yoktur; hakaret suçu yalnız somut fiil veya olgu isnadı ya da sövme hareketiyle işlenir (TCK m.125/1).
• Mağdurun yokluğunda söylenen söz, en az üç kişiyle ihtilat edilmemişse hakaret olarak cezalandırılamaz (TCK m.125/1).
• İsnat edilen ve suç oluşturan fiil ispat edilirse kişiye ceza verilmez (TCK m.127/1).
• Dilekçe ve savunmada, gerçek ve somut vakıalara dayanan ve uyuşmazlıkla bağlantılı isnat ve değerlendirmelere ceza verilmez (TCK m.128/1).
• Kasten yaralama suçuna tepki olarak söylenen hakaret sözüne ceza verilmez; haksız fiile tepki ve karşılıklı hakarette ceza indirilebilir veya hiç verilmeyebilir (TCK m.129).
• Hakaret suçu, kamu görevlisine görevinden dolayı işlenen hâl dışında şikâyete bağlıdır ve şikâyet süresi altı aydır (TCK m.131/1, m.73/1).

2. Hakaret Sayılmayan Kelimeler Listesi Neden Yok?

Hakaret sayılmayan kelimeler listesi yoktur, çünkü kanun hakaret suçunu sözün kendisine göre değil sözün yaptığı işe göre tanımlar. Suç, bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına iki yoldan biriyle saldırmaktır: rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmek ya da sövmek (TCK m.125/1). Hakaret suçunu düzenleyen maddelerin hiçbirinde bir kelime listesi, yasaklı ya da serbest sözler çizelgesi bulunmaz (TCK m.125-131).

Bu yüzden aynı kelime iki olayda farklı sonuç doğurabilir. Kanunun baktığı sorular sözün kime yöneldiği, hangi hareketi oluşturduğu, kimin önünde ya da hangi yolla söylendiği ve hangi olayın içinde söylendiğidir. İnternette dolaşan “hakaret sayılmayan kelimeler” listeleri kanunun kendisi değildir; her söz kendi olayı içinde bu ölçütlere göre değerlendirilir. Suçun cezası ve dava süreci için: hakaret suçu cezası.

Maddelerin tam metni Mevzuat Bilgi Sistemi’nde Türk Ceza Kanunu içinde yayımlanır.

3. Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve TCK 125’in İki Hareketi

Hakaret sayılmayan kelimeleri ayırmanın ilk adımı, sözün TCK 125’teki iki hareketten birine girip girmediğini sormaktır. Kanunun saydığı hareketler şunlardır (TCK m.125/1):

1. Somut fiil veya olgu isnadı: Kişiye belirli bir davranış ya da olay yüklemektir. “Kasadan para aldı” gibi, doğru ya da yanlış olduğu sınanabilecek bir olgu içerir. İsnadın ayrıca kişinin onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte olması gerekir.
2. Sövme: Kişiye somut bir olay yüklemeden, doğrudan onur, şeref ve saygınlığına saldıran sözdür. Kanun sövmeyi ayrıca tanımlamaz; sözün bu saldırı niteliğini taşıyıp taşımadığı somut olayda değerlendirilir.

Bu iki hareketten birini oluşturmayan söz, ne kadar kaba ya da kırıcı olursa olsun TCK m.125/1’in tanımına girmez. Kanun kişiyi üzen her sözü değil, onur, şeref ve saygınlığa saldıran isnat ya da sövmeyi cezalandırır.

3.1. Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve Eleştiri Hakkı

Hakaret sayılmayan kelimeler sorusunun ikinci ekseni düşünceyi açıklama hakkıdır. Herkes düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla açıklama ve yayma hakkına sahiptir; bu hürriyet başkalarının şöhret veya haklarının korunması amacıyla sınırlanabilir (Anayasa m.26). Hakkını kullanan kimseye ceza verilmez (TCK m.26/1).

Eleştiri ile hakaret arasındaki sınır bu iki hükmün kesiştiği yerdedir: söz bir düşünceyi, değerlendirmeyi veya şikâyeti açıklamakla kalıyorsa hakkın kullanılmasıdır; kişinin onur, şeref ve saygınlığına saldıran bir isnada ya da sövmeye dönüşüyorsa TCK m.125/1’in alanına girer.

4. Hakaret Sayılmayan Kelimeler: Söz Türüne Göre Kanuni Değerlendirme

Hakaret sayılmayan kelimeler en çok tek tek aranır: “terbiyesiz hakaret mi”, “gerizekalı hakaret mi”, “lan demek hakaret mi”. Kanun bu kelimelerin hiçbirini adıyla anmaz ve hiçbiri için hazır bir sonuç vermez. Kanunun yapabildiği, sözü türüne göre doğru soruya bağlamaktır. Aşağıdaki tabloda sol sütundaki örnekler kanuni bir sınıflandırma değil, bu türe giren sık aranan sözlerdir:

Söz türü	Sık aranan örnek­ler	Kanun­daki kar­şı­lığı	Belir­le­yici soru
Kişiye belirli bir dav­ra­nış yük­le­yen söz	hırsız, dolan­dı­rıcı, yalancı, hain demek	Somut fiil veya olgu isnadı (TCK m.125/1)	Söz belirli bir olay yük­lü­yor mu; yük­le­diği fiil suçsa ispat edilmiş mi? (TCK m.127)
Kişi­liği veya zekâyı nite­le­yen sıfat	ter­bi­ye­siz, geri­ze­kalı, salak, karak­ter­siz, cahil, mal	Olay yük­le­me­diği için isnat değil­dir; sövme ekse­ninde değer­len­di­ri­lir	Söz kişinin onur, şeref ve say­gın­lı­ğına saldırı nite­liği taşıyor mu?
Hitap, azar veya uzak­laş­tırma sözü	lan, ulan, defol git, adam değil­sin	Sövme ekse­ninde değer­len­di­ri­lir	Aynı soru; sözün söy­len­diği olay ve karşı tarafın dav­ra­nışı (TCK m.129)
Beddua ve dilek	Allah belanı versin, bela okumak	Olay yük­le­mez; sövme ekse­ninde değer­len­di­ri­lir	Aynı soru
Soru biçi­minde kurulan söz	mal mısın, geri­ze­kalı mısın	Kanun soru biçi­mine ayrı bir sonuç bağ­la­maz	Aynı ölçüt uygu­la­nır
İnanç, düşünce veya din nede­niyle söy­le­nen söz	yobaz ve benzeri nite­le­me­ler	Suç olu­şursa alt sınır bir yıldır (TCK m.125/3-b, c)	Söz kişinin inanç, düşünce veya kutsal değer­le­rin­den dolayı mı söy­lendi?
Kamu görev­li­sine göre­vin­den dolayı söy­le­nen söz	görevi nede­niyle polise veya başka bir kamu görev­li­sine söy­le­nen sözler	Suç olu­şursa alt sınır bir yıldır ve şikâyet aranmaz (TCK m.125/3-a, m.131/1)	Söz görev­den dolayı mı söy­lendi?

Tablodaki ilk sütun sözün türünü, son sütun kanunun o türde sorduğu soruyu gösterir. Bir kelimenin hangi satıra gireceği bile çoğu zaman olaya bağlıdır: “hırsız” sözü belirli bir hırsızlık olayını yüklüyorsa isnattır, olay yüklemeden bir sıfat olarak söylenmişse sövme ekseninde değerlendirilebilir.

4.1. Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve Belirli Bir Suç Yükleyen Sözler

Hakaret sayılmayan kelimeler arasında en sık karıştırılan grup, kişiye suç yükleyen sözlerdir. Bu sözlerde kanun özel bir kural getirir: isnat edilen ve suç oluşturan fiil ispat edilmişse kişiye ceza verilmez (TCK m.127/1). Bu suç nedeniyle hakaret edilen kişi hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı varsa isnat ispatlanmış sayılır. Bunun dışında ispat isteminin kabulü, isnat edilen fiilin doğru olup olmadığının anlaşılmasında kamu yararı bulunmasına veya şikâyetçinin ispata razı olmasına bağlıdır (TCK m.127/1).

Kural sınırsız değildir. İspat edilmiş bir fiilden söz edilerek kişiye hakaret edilmesi hâlinde cezaya hükmedilir (TCK m.127/2). Yani kesinleşmiş mahkûmiyeti olan birine o suçu hatırlatmak ile o suç üzerinden kişiye sövmek aynı sonucu doğurmaz.

Suç yükleyen söz yetkili makama yapılan bir ihbar ya da şikâyetle, işlenmediği bilinerek ve kişi hakkında soruşturma başlatılması amacıyla söylenmişse ayrı bir suç gündeme gelir: yetkili makamlara ihbar veya şikâyette bulunarak, işlemediğini bildiği hâlde soruşturma ve kovuşturma başlatılmasını sağlamak için bir kimseye hukuka aykırı bir fiil isnat eden kişi bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (TCK m.267/1). Bu suçun ayrıntısı için: iftira suçu.

5. Hakaret Sayılmayan Kelimeler Yerine Kanunun Ceza Vermediği Hâller

Hakaret sayılmayan kelimeler aramasının arkasındaki asıl soru çoğu zaman “bu sözden ceza alır mıyım”dır. Kanun bu soruya kelime listesiyle değil, belirli hâllerde ceza vermeyerek ya da cezayı indirerek cevap verir:

Hâl	Sonuç	Dayanak
Mağdurun yokluğunda, en az üç kişiyle ihtilat edilmeden söylenen söz	Hakaret olarak ceza­lan­dı­rı­la­maz	TCK m.125/1
İsnat edilen suç fiilinin ispat edilmesi	Ceza verilmez	TCK m.127/1
Başvuru, iddia ve savunma kapsamında, gerçek ve somut vakıaya dayanan ve uyuş­maz­lıkla bağlantılı isnat veya değer­len­dirme	Ceza verilmez	TCK m.128/1
Kasten yaralama suçuna tepki olarak işlenen hakaret	Ceza verilmez	TCK m.129/2
Haksız bir fiile tepki olarak işlenen hakaret	Ceza üçte birine kadar indi­ri­le­bi­lir veya ceza veril­me­ye­bi­lir	TCK m.129/1
Karşılıklı hakaret	Taraflardan her ikisi veya biri için ceza üçte birine kadar indi­ri­le­bi­lir veya ceza veril­me­ye­bi­lir	TCK m.129/3
Hakkın kul­la­nıl­ması	Ceza verilmez	TCK m.26/1
Süresinde şikâyet yapılmaması (kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret hariç)	Soruşturma ve kovuşturma yapılamaz	TCK m.131/1, m.73/1

Bu hâller sözün kendisini “hakaret değil” hâline getirmez; bazıları suçun oluşmasını, bazıları cezanın verilmesini, bazıları da yargılamanın yapılmasını engeller. Karşı tarafın önceki davranışı nedeniyle ceza indirimi hakaret dışındaki suçlarda da genel bir kurum olarak vardır: haksız tahrik indirimi.

5.1. Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve Dilekçedeki Sözler

Hakaret sayılmayan kelimeler bakımından dilekçe, şikâyet ve savunma ayrı bir korumaya sahiptir. Yargı mercileri veya idari makamlar nezdinde yapılan yazılı veya sözlü başvuru, iddia ve savunmalar kapsamında, kişilerle ilgili somut isnadlarda ya da olumsuz değerlendirmelerde bulunulması hâlinde ceza verilmez (TCK m.128/1).

Korumanın iki şartı birlikte aranır: isnat ve değerlendirmeler gerçek ve somut vakıalara dayanmalı ve uyuşmazlıkla bağlantılı olmalıdır (TCK m.128/1). Davayla ilgisi olmayan ya da hiçbir olguya dayanmayan sözler bu korumanın dışında kalır. Dilekçe yazarken en güvenli çizgi, iddiayı somut olaylara bağlamak ve dava konusuyla sınırlı kalmaktır. Şikâyet dilekçesinin yapısı için: şikâyet dilekçesi örneği.

6. Hakaret Sayılmayan Kelimeler: Sözünüzü Kanunla Sınamak

Hakaret sayılmayan kelimeler için hazır liste olmadığından, bir sözü kanunun kendi sorularıyla sınamak mümkündür. Aşağıdaki sıra, TCK m.125-131’in sorduğu soruları tek tek izler:

1. Söz belirli bir kişiye mi yöneldi? İsim anılmamış olsa bile sözün kime yöneldiği duraksamaya yer bırakmıyorsa mağdur belirlenmiş sayılır (TCK m.126/1).
2. Söz bir olay mı yüklüyor, yoksa doğrudan kişiye mi saldırıyor? Olay yüklüyorsa isnat, yüklemiyorsa sövme ekseninde değerlendirilir (TCK m.125/1).
3. Söz onur, şeref ve saygınlığa saldırı niteliği taşıyor mu? Kaba ya da kırıcı olması tek başına yetmez; kanun bu niteliği arar (TCK m.125/1).
4. Söz kime, nasıl ulaştı? Yüze karşı, mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle ya da gıyapta en az üç kişiyle ihtilat edilerek söylenmiş olmalıdır (TCK m.125/1-2).
5. Söz bir dilekçe, şikâyet ya da savunmanın içinde mi? Öyleyse TCK m.128/1’in iki şartı sınanır.
6. Söz karşı tarafın bir davranışına tepki mi? Öyleyse TCK m.129’daki indirim ve cezasızlık hâlleri sınanır.
7. Söz kamu görevlisine görevinden dolayı mı söylendi? Öyleyse alt sınır bir yıldır ve şikâyet aranmaz (TCK m.125/3-a, m.131/1).

Bu sıra bir sonuç tahmini değildir; sözün hangi hükme göre değerlendirileceğini gösterir. Somut olayda sözün bu eşikleri karşılayıp karşılamadığını mahkeme değerlendirir.

7. Hakaret Sayılan Kelimeler ve Cezası

Hakaret sayılan kelimelerin de kanunda bir listesi yoktur; bir söz TCK m.125/1’deki isnat ya da sövme hareketini oluşturuyorsa hakaret suçu oluşur. Temel ceza üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır (TCK m.125/1). Cezayı değiştiren başlıca hâller şunlardır:

• Söz mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle söylenmişse temel hâlle aynı cezaya hükmolunur (TCK m.125/2).
• Söz kamu görevlisine görevinden dolayı, kişinin inanç, düşünce ve kanaatleri nedeniyle ya da mensup olduğu dine göre kutsal sayılan değerlerden bahisle söylenmişse cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz (TCK m.125/3).
• Hakaret alenen işlenmişse ceza altıda biri oranında artırılır (TCK m.125/4).
• Ölmüş bir kişinin hatırasına en az üç kişiyle ihtilat ederek hakaret de üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektirir (TCK m.130/1).

Küfür niteliğindeki sözler için kanunda ayrı bir suç yoktur; bu sözler sövme hareketi kapsamında değerlendirilir ve ceza yukarıdaki hakaret suçu cezasıdır (TCK m.125/1).

7.1. Hakaret Sayılan Kelimeler ve Cumhurbaşkanı

Hakaret sayılan kelimeler Cumhurbaşkanına yöneltildiğinde ayrı bir suç tipi uygulanır. Cumhurbaşkanına hakaret eden kişi bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır; suç alenen işlenmişse ceza altıda biri oranında artırılır ve kovuşturma yapılması Adalet Bakanının iznine bağlıdır (TCK m.299). Ayrıntı için: Cumhurbaşkanına hakaret suçu. Atatürk’ün hatırasına yönelik sözler ise ayrı bir kanunda düzenlenir: Atatürk’e hakaret suçu.

8. Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve Sosyal Medya

Hakaret sayılmayan kelimeler sosyal medyada da aynı ölçütle belirlenir; mecra sözün türünü değiştirmez, ama üç sonucu etkiler. Söz mağduru muhatap alan yazılı bir iletiyle, örneğin doğrudan mesajla söylenmişse temel cezaya hükmolunur (TCK m.125/2). Hakaret alenen işlenmişse ceza altıda biri oranında artırılır (TCK m.125/4); herkese açık bir paylaşımda bu artırım aleniyet şartına göre değerlendirilir. Kişinin adı yazılmamış olsa da sözün ona yöneldiği duraksamaya yer bırakmıyorsa mağdur belirlenmiş sayılır (TCK m.126/1).

Sosyal medyadaki hakaret şikâyeti, delil ve süreç için: sosyal medyada hakaret suçu. Spor müsabakasında söylenen sözler için ayrıca: sporda hakaret içeren tezahürat.

9. Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve İş Yeri

Hakaret sayılmayan kelimeler iş yerinde söylendiğinde ceza davasının dışında ikinci bir değerlendirme yapılır. İş Kanunu, iş sözleşmesinin derhal feshini TCK m.125’e bağlamaz; kendi ölçütünü kullanır:

• İşçinin işveren yahut aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak sözler sarf etmesi veya davranışlarda bulunması, yahut işveren hakkında şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ihbar ve isnatlarda bulunması, işverene derhal fesih hakkı verir (İş Kanunu m.25/II-b).
• İşçinin işverene, aile üyelerinden birine ya da başka bir işçiye sataşması da işverene derhal fesih hakkı verir (İş Kanunu m.25/II-d).
• İşverenin işçinin veya aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak şekilde sözler söylemesi veya davranışlarda bulunması, işçiye derhal fesih hakkı verir (İş Kanunu m.24/II-b).

Bu nedenle bir söz ceza yönünden hakaret suçu oluşturmasa bile iş sözleşmesi bakımından ayrıca değerlendirilir. Kanunun tam metni Mevzuat Bilgi Sistemi’nde İş Kanunu içinde yayımlanır. Fesih süreci için: haklı nedenle fesih.

10. Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve Evlilik

Hakaret sayılmayan kelimeler eşler arasında söylendiğinde de ceza davasından ayrı bir yol vardır. Eşlerden her biri, diğeri tarafından kendisine ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunulması sebebiyle boşanma davası açabilir (TMK m.162). Dava hakkı, boşanma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde sebebin doğumunun üzerinden beş yıl geçmekle düşer; affeden tarafın dava hakkı yoktur (TMK m.162).

TMK m.162 “ağır derecede onur kırıcı davranış” ölçütünü kullanır ve bunu hakaret suçunun şartlarına bağlamaz. Boşanma yönü için: onur kırıcı davranış nedeniyle boşanma.

11. Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve Manevi Tazminat

Hakaret sayılmayan kelimeler için ceza yolu kapansa da tazminat yolu kendiliğinden kapanmaz. Kişilik hakkının zedelenmesinden zarar gören, uğradığı manevi zarara karşılık manevi tazminat adı altında bir miktar para ödenmesini isteyebilir; hâkim ayrıca saldırıyı kınayan bir karar verebilir ve bu kararın yayımlanmasına hükmedebilir (TBK m.58).

Hukuk hâkimi, ceza hâkiminin verdiği beraat kararıyla ve kusurun değerlendirilmesine ilişkin kararıyla bağlı değildir (TBK m.74). Bu yüzden ceza davasında beraat edilmesi tazminat davasının sonucunu kendiliğinden belirlemez. Bir istisna şikâyetten vazgeçmedir: kamu davası şikâyetten vazgeçme nedeniyle düşmüş ve vazgeçen kişi şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa artık hukuk mahkemesinde dava açamaz (TCK m.73/7). Ayrıntı için: şikâyetten vazgeçme ve maddi ve manevi tazminat davası.

12. Hakaret Sayılmayan Kelimeler ve Şikâyet Süresi

Hakaret sayılmayan kelimeler tartışmasının pratik sınırı şikâyet süresidir. Hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulması, kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hâl hariç, mağdurun şikâyetine bağlıdır (TCK m.131/1).

Şikâyet süresi, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden başlayarak altı aydır (TCK m.73/1-2). Hakaret suçu bakımından bu süre, her ne suretle olursa olsun fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez (TCK m.73/2). Mağdur şikâyet etmeden önce ölürse ya da suç ölmüş kişinin hatırasına karşı işlenmişse, ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eşi veya kardeşleri şikâyette bulunabilir (TCK m.131/2).