Tüzel Kişi Nedir, Ne Demek? Türleri, Örnekleri ve Ehliyeti

Tüzel kişi, insan olmadığı hâlde kanunun kişilik tanıdığı ve kendi adına hak edinip borç altına girebilen kişi topluluğu ya da mal topluluğudur. Kanuna göre örgütlenmiş kişi toplulukları ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal toplulukları, kendileriyle ilgili özel hükümler uyarınca tüzel kişilik kazanır (Türk Medeni Kanunu m.47/1). Şirketler, dernekler, vakıflar, belediyeler ve köyler tüzel kişi örnekleridir.

Bu yazı; bir şirketin, derneğin ya da kamu kurumunun tüzel kişi olup olmadığını, tüzel kişinin gerçek kişiden hangi noktalarda ayrıldığını ve tüzel kişi adına yapılan işlemden kimin sorumlu olduğunu öğrenmek isteyen okur için hazırlandı.

1. Tüzel Kişi: Öne Çıkanlar

• Tüzel kişi, kanunun kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur; amacı hukuka veya ahlâka aykırı olan topluluk tüzel kişilik kazanamaz (TMK m.47).
• Tüzel kişi; cins, yaş, hısımlık gibi yaradılış gereği insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir (TMK m.48).
• Tüzel kişiliğin kazanıldığı an türe göre değişir: dernek kuruluş bildirimini mülki amire verdiği anda, vakıf ile anonim ve limited şirket sicile tescil ile tüzel kişi olur (TMK m.59/1, m.102/1; TTK m.355/1, m.588/1).
• Kolektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketler tüzel kişidir; ticari işletmeyi kendi adına işleten gerçek kişi tacirin işletmesi ise ayrı bir kişi değildir (TTK m.124/1, m.125/1, m.12/1).
• Kamu tüzel kişiliği kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur (Anayasa m.123/3).
• Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz; suç dolayısıyla kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımlar saklıdır (TCK m.20/2).
• Tüzel kişinin organları, kusurlarından dolayı ayrıca kişisel olarak sorumludur (TMK m.50).

2. Tüzel Kişi Nedir, Ne Demek?

Tüzel kişi, kanunun kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Tüzel kişi kendi adına hak sahibi olur, borç altına girer ve bunu kendisini oluşturan insanlardan ayrı bir kişi olarak yapar. Kanun iki tür topluluğa kişilik tanır: başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal toplulukları. Her ikisi de tüzel kişiliği kendileriyle ilgili özel hükümler uyarınca kazanır (TMK m.47/1).

Tüzel kişi tanımındaki “özel hükümler uyarınca” kaydı pratikte önemlidir. Tüzel kişilik doğrudan Medeni Kanun’un genel maddesinden doğmaz; dernek için dernek hükümleri, vakıf için vakıf hükümleri, şirket için Türk Ticaret Kanunu hükümleri uygulanır. Bu yüzden “tüzel kişi ne zaman doğar” sorusunun cevabı dernekte, vakıfta ve şirkette farklıdır (aşağıda “Tüzel Kişilik Hangi Anda Kazanılır?” başlığı).

Tüzel kişi olmanın bir de geçerlilik şartı vardır: amacı hukuka veya ahlâka aykırı olan kişi ve mal toplulukları tüzel kişilik kazanamaz (TMK m.47/2). Aynı yasak dernekler ve vakıflar için kendi hükümlerinde ayrıca tekrarlanır (TMK m.56/2, m.101).

Tüzel kişi kavramı şirketle sınırlı değildir. Dernekler ve vakıflar da tüzel kişidir; şirket, tüzel kişi türlerinden yalnız biridir.

3. Tüzel Kişi ile Gerçek Kişi Arasındaki Fark

Tüzel kişi ile gerçek kişi arasındaki temel fark, gerçek kişinin insan, tüzel kişinin ise kanunun kişilik tanıdığı bir topluluk ya da mal varlığı olmasıdır. Gerçek kişinin kişiliği sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer (TMK m.28/1). Tüzel kişi ise kişiliğini türüne ilişkin özel hükmün öngördüğü anda kazanır ve iradesini kendisi değil, organları aracılığıyla açıklar (TMK m.47/1, m.50).

Gerçek kişi ile tüzel kişi arasındaki farklar kanun maddeleriyle şöyle karşılaştırılabilir:

Ölçüt	Gerçek kişi	Tüzel kişi
Kişiliğin başlangıcı	Çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu an (TMK m.28/1)	Türüne ilişkin özel hükmün öngördüğü an: bildirim, sicile tescil ya da kanun veya Cum­hur­baş­kan­lığı kararnamesi (TMK m.47/1)
Kişiliğin sona ermesi	Ölüm (TMK m.28/1)	Sona erme; kişilik tasfiye amacıyla sınırlı olarak tasfiye sırasında devam eder (TMK m.52)
Hak ehliyeti	Her insanın hak ehliyeti vardır (TMK m.8)	İnsana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklar ve borçlar (TMK m.48)
Fiil ehliyeti	Ayırt etme gücüne sahip, kısıtlı olmayan ergin kişi (TMK m.10)	Kanuna ve kuruluş belgesine göre gerekli organlara sahip olmak (TMK m.49)
Ceza sorumluluğu	Ceza sorumluluğu şahsidir (TCK m.20/1)	Ceza yaptırımı uygulanamaz; güvenlik tedbiri nite­li­ğin­deki yaptırımlar saklıdır (TCK m.20/2)
Ticaret unvanı (tacir ise)	Adı ve soyadı (TTK m.41)	Anonim, limited ve kooperatif şirket unvanını serbestçe seçer; tür ibaresi zorunludur (TTK m.43)

Tablodaki en sık karıştırılan satır kişiliğin başlangıcıdır. Tüzel kişinin varlığının her durumda “tescil ile” başladığı söylenemez: dernekte belirleyici an tescil değil, kuruluş bildiriminin mülki amire verildiği andır (TMK m.59/1). Hak ehliyeti ve fiil ehliyetinin gerçek kişideki ayrıntısı için hak ehliyeti ve fiil ehliyeti yazılarımıza bakabilirsiniz.

4. Tüzel Kişi Türleri Nelerdir?

Tüzel kişi türleri iki ölçüte göre ayrılır. Yapı bakımından tüzel kişiler kişi toplulukları ve mal toplulukları olarak ikiye ayrılır (TMK m.47/1). Tabi oldukları hukuk bakımından ise özel hukuk tüzel kişileri ve kamu tüzel kişileri ayrımı yapılır; Medeni Kanun kamu tüzel kişileri hakkındaki kanun hükümlerini saklı tutarak bu ayrımı kendisi kurar (TMK m.55).

4.1. Tüzel Kişi Türleri: Kişi Toplulukları ve Mal Toplulukları

Tüzel kişi türlerinden kişi topluluğu, insanların bir amaç etrafında örgütlenmesiyle oluşur. Dernek bunun tipik örneğidir: gerçek veya tüzel en az yedi kişinin, kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesiyle oluşan, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğudur (TMK m.56/1). Ticaret şirketleri de kişi topluluğu esasına dayanır.

Tüzel kişi türlerinden mal topluluğunda ise merkezde insanlar değil, bir amaca bağlanmış malvarlığı vardır. Vakıf, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan, tüzel kişiliğe sahip mal topluluğudur (TMK m.101/1).

4.2. Tüzel Kişi Türleri: Özel Hukuk ve Kamu Hukuku Tüzel Kişileri

Tüzel kişi türlerinin ikinci ayrımı, tüzel kişinin hangi hukuk kurallarına bağlı olduğuna bakar. Şirketler, dernekler, vakıflar ve kooperatifler özel hukuk tüzel kişisidir. Devlet, il özel idaresi, belediye ve köy ise kamu tüzel kişileridir; Türk Ticaret Kanunu bunları “diğer kamu tüzel kişileri” ile birlikte anar (TTK m.16/2).

Bu ayrımın somut sonucu, hangi kanunun uygulanacağıdır. Kamu tüzel kişileri ile ticaret şirketleri hakkındaki kanun hükümleri saklıdır (TMK m.55); yani bir belediyenin ya da anonim şirketin durumunda önce kendi özel kanununa bakılır.

5. Tüzel Kişi Örnekleri: Hangi Kuruluşlar Tüzel Kişidir?

Tüzel kişi örnekleri, kanunun açıkça kişilik tanıdığı kuruluşlardır. Aşağıdaki tablo, tüzel kişiliğin hangi hükümden kaynaklandığını gösterir:

Kuruluş	Tüzel kişi mi?	Dayanak
Anonim şirket	Evet	TTK m.124/1, m.125/1
Limited şirket	Evet	TTK m.124/1, m.125/1
Kolektif ve komandit şirket	Evet	TTK m.124/1, m.125/1
Kooperatif	Evet	TTK m.124/1, m.125/1
Dernek	Evet	TMK m.56/1
Vakıf	Evet	TMK m.101/1
İl, belediye ve köy (mahalli idareler)	Evet, kamu tüzel kişisi	Anayasa m.127/1
Ticari işletmeyi kendi adına işleten gerçek kişi	Hayır, gerçek kişi tacirdir	TTK m.12/1, m.41
Adi ortaklık (adi şirket)	Hayır, sözleşme ilişkisidir	TBK m.620/1; TTK m.124/1, m.12/3

5.1. Tüzel Kişi midir? Şirket, Anonim Şirket ve Limited Şirket (Ltd. Şti.)

Tüzel kişi sorusunun şirketler bakımından cevabı kanunda doğrudan yazılıdır: ticaret şirketleri tüzel kişiliği haizdir (TTK m.125/1). Ticaret şirketleri kolektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerden ibarettir (TTK m.124/1). Bu yüzden “limited şirket tüzel kişi midir”, “ltd. şti. tüzel kişi midir” ve “anonim şirket tüzel kişi midir” sorularının cevabı evettir. Şirket türlerinin kuruluş ve sorumluluk farkları için şirket türleri, anonim şirket ve limited şirket yazılarımıza bakabilirsiniz.

5.2. Tüzel Kişi midir? Şahıs Firması ve Şahıs Şirketi Ayrımı

Tüzel kişi olup olmama sorusunda en çok karıştırılan iki ifade “şahıs firması” ile “şahıs şirketi”dir ve cevapları terstir.

• Şahıs firması: Günlük dilde tek bir kişinin kendi adına yürüttüğü işletmeyi anlatır. Kanun, ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişiye tacir der (TTK m.12/1); bu kişinin ticaret unvanı adı ve soyadından oluşur (TTK m.41). Hak ve borçların sahibi işletme değil, işletmeyi işleten gerçek kişidir. Bu nedenle şahıs firması tüzel kişi değildir.
• Şahıs şirketi: Kanunda teknik bir terimdir. Türk Ticaret Kanunu kolektif ve komandit şirketi şahıs şirketi, anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketi sermaye şirketi sayar (TTK m.124/2). Kolektif ve komandit şirket ticaret şirketi olduğu için tüzel kişiliği vardır (TTK m.125/1).

5.3. Tüzel Kişi midir? Adi Ortaklık

Tüzel kişi olmayan en bilinen ortaklık biçimi adi ortaklıktır. Adi ortaklık, iki ya da daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca erişmek üzere birleştirmeyi üstlendikleri sözleşmedir (TBK m.620/1). Türk Ticaret Kanunu adi şirketi ticaret şirketleri arasında saymaz (TTK m.124/1) ve adi şirketi “hukuken var sayılmayan” şirketlerle birlikte anar; böyle bir şirket adına ortak sıfatıyla işlem yapan kişi iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur (TTK m.12/3). Ayrıntı için adi ortaklık yazımıza bakabilirsiniz.

6. Tüzel Kişi Türü Olarak Kamu Tüzel Kişiliği Nedir, Nasıl Kurulur?

Kamu tüzel kişiliği, kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulan tüzel kişiliktir (Anayasa m.123/3). Kamu tüzel kişiliğinin nasıl kurulduğu sorusunun cevabı bu hükümdedir: kuruluş işlemi bir kanun ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesidir. Bu yol, derneklerdeki bildirimden ve şirketlerdeki sicile tescilden farklıdır.

Kamu tüzel kişiliği olan kurumların bir kısmını Anayasa kendisi sayar. Mahalli idareler; il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzelkişileridir (Anayasa m.127/1). “Köy tüzel kişiliği” ve “belediye tüzel kişiliği” ifadeleri bu hükmün karşılığıdır. Türk Ticaret Kanunu da Devlet, il özel idaresi, belediye ve köyü diğer kamu tüzel kişileriyle birlikte anar (TTK m.16/2).

Belirli bir kurumun (bir bakanlığın, genel müdürlüğün ya da kamu kurumunun) kamu tüzel kişiliği olup olmadığı, o kurumun kuruluş kanunundan veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinden anlaşılır; çünkü kamu tüzel kişiliği bu iki işlemle kurulur (Anayasa m.123/3).

Kamu tüzel kişileri bakımından Medeni Kanun’un genel hükümleri doğrudan uygulanmaz: kamu tüzel kişileri hakkındaki kanun hükümleri saklıdır (TMK m.55).

7. Tüzel Kişilik Hangi Anda Kazanılır?

Tüzel kişilik, tüzel kişinin türüne göre farklı bir anda kazanılır; çünkü kişilik, her topluluk için kendi özel hükümleri uyarınca doğar (TMK m.47/1). Başlıca tüzel kişi türlerinde kişiliğin başladığı an şöyledir:

Tüzel kişi	Tüzel kişiliğin kazanıldığı an	Dayanak
Dernek	Kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki amirine verdiği an	TMK m.59/1
Vakıf	Yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil	TMK m.102/1
Anonim şirket	Ticaret siciline tescil	TTK m.355/1
Limited şirket	Ticaret siciline tescil	TTK m.588/1
Kamu tüzel kişisi	Kuruluş kanunu veya Cum­hur­baş­kan­lığı kararnamesi	Anayasa m.123/3

Tüzel kişilik kazanılmadan önce yapılan işlemler ayrıca düzenlenmiştir. Anonim ve limited şirkette tescilden önce şirket adına işlem yapanlar bu işlemlerden şahsen ve müteselsilen sorumludur (TTK m.355/2, m.588/3). Bu kişiler ancak işlemin ileride kurulacak şirket adına yapıldığı açıkça bildirilmiş ve şirket, tescili izleyen üç aylık süre içinde bu taahhütleri kabul etmişse sorumluluktan kurtulur; bu durumda yalnız şirket sorumlu olur (TTK m.355/2, m.588/4). Müteselsil sorumluluğun alacaklıya ne sağladığı için müteselsil sorumluluk yazımıza bakabilirsiniz.

8. Tüzel Kişinin Hak Ehliyeti

Tüzel kişinin hak ehliyeti, insana özgü niteliklere bağlı haklar dışında kalan bütün hak ve borçları kapsar. Tüzel kişiler; cins, yaş, hısımlık gibi yaradılış gereği insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir (TMK m.48). Türk Ticaret Kanunu ticaret şirketleri için aynı çerçeveyi tekrarlar ve kanuni istisnaları saklı tutar (TTK m.125/2).

Kanun burada sınırı olumsuz biçimde çizer: kural, tüzel kişinin her hakka ve borca ehil olmasıdır; istisna, insan olmaya bağlı haklardır. Bu yüzden tüzel kişi alacaklı veya borçlu olabilir; ama hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı bir hakkın sahibi olamaz. Tüzel kişinin hak ehliyeti kişiliğini kazandığı anda başlar; bu an türüne göre değişir (yukarıdaki tablo).

9. Tüzel Kişinin Fiil Ehliyeti ve Organları

Tüzel kişi, fiil ehliyetini kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla kazanır (TMK m.49). Hangi organların gerekli olduğunu tüzel kişinin türüne ilişkin kanun ve kuruluş belgesi belirler. Tüzel kişinin iradesi organları aracılığıyla açıklanır; organlar hukuki işlemleri ve diğer bütün fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokar (TMK m.50).

Bu hükmün pratik sonucu şudur: organın tüzel kişi adına yaptığı işlem doğrudan tüzel kişiyi borç altına sokar. Organları bulunmayan tüzel kişi ise hak sahibi olmaya devam eder ama kendi iradesini açıklayamaz. Bu durum için Medeni Kanun bir çözüm öngörür: bir tüzel kişi gerekli organlardan yoksun kalmış ve yönetimi başka yoldan sağlanamamışsa vesayet makamı yönetim kayyımı atar (TMK m.427/4). İki şart birlikte aranır; organ eksikliği tek başına yetmez, yönetimin başka yoldan sağlanamamış olması da gerekir. Şirketlerdeki uygulaması için şirkete kayyum atanması yazımıza bakabilirsiniz.

10. Tüzel Kişi Organlarının Kişisel Sorumluluğu

Tüzel kişi adına işlem yapan organ, kusurundan dolayı ayrıca kişisel olarak sorumludur (TMK m.50). Tüzel kişi organlarının sorumluluğunu düzenleyen aynı madde iki ayrı kural içerir: birincisi organın işleminin tüzel kişiyi borç altına sokması, ikincisi organın kendi kusurundan doğan kişisel sorumluluğudur.

“Şirketin tüzel kişiliği ayrıdır, bu yüzden yönetici hiçbir durumda sorumlu olmaz” düşüncesi bu hüküm karşısında doğru değildir. Tüzel kişinin borçlanması, kusurlu davranan organın kişisel sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; kanun bu sorumluluğu “ayrıca” sözcüğüyle tüzel kişinin sorumluluğunun yanına koyar (TMK m.50). Anonim şirkette bu sorumluluğun özel düzeni Türk Ticaret Kanunu’ndadır: kurucular, yönetim kurulu üyeleri, yöneticiler ve tasfiye memurları, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ederlerse hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumludur (TTK m.553/1). Ayrıntı için şirket yöneticisinin sorumluluğu (TTK 553) yazımıza bakabilirsiniz.

11. Tüzel Kişi Suç İşleyebilir mi? Ceza Sorumluluğu

Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz. Tüzel kişinin ceza sorumluluğu konusunda kanunun kuralı açıktır: ceza sorumluluğu şahsidir ve kimse başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulamaz (TCK m.20/1). Buna karşılık suç dolayısıyla kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımlar saklıdır (TCK m.20/2).

Türk Ceza Kanunu bu tedbirleri özel hukuk tüzel kişileri için ayrıca düzenler:

• İznin iptali: Bir kamu kurumunun verdiği izne dayalı olarak faaliyette bulunan özel hukuk tüzel kişisinin organ veya temsilcilerinin iştirakiyle ve bu iznin verdiği yetkinin kötüye kullanılması suretiyle tüzel kişi yararına işlenen kasıtlı suçlardan mahkûmiyet hâlinde iznin iptaline karar verilir (TCK m.60/1).
• Müsadere: Müsadere hükümleri, yararına işlenen suçlarda özel hukuk tüzel kişileri hakkında da uygulanır (TCK m.60/2). Müsaderenin kapsamı için müsadere yazımıza bakabilirsiniz.

Bu tedbirler kanunun ayrıca belirttiği hâllerde uygulanır ve hâkim, tedbirin işlenen fiile göre daha ağır sonuç doğurabileceği durumlarda bunlara hükmetmeyebilir (TCK m.60/3, m.60/4). Suçu işleyen organ veya temsilcinin kendi ceza sorumluluğu ise şahsilik kuralı gereği ayrıca doğar (TCK m.20/1).

12. Tüzel Kişinin Yerleşim Yeri

Tüzel kişinin yerleşim yeri, kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça işlerinin yönetildiği yerdir (TMK m.51). Kuruluş belgesi bir yer gösteriyorsa o yer esas alınır; göstermiyorsa işlerin yönetildiği yere bakılır.

Tüzel kişinin yerleşim yeri, ona karşı açılacak davada yetkili mahkemeyi belirler. Genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir ve yerleşim yeri Medeni Kanun hükümlerine göre belirlenir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.6). Bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m.14/1). Özel hukuk tüzel kişisinin, ortaklık veya üyelik ilişkileriyle sınırlı olmak kaydıyla, ortağına veya üyesine karşı ya da ortağın veya üyenin bu sıfatla diğerlerine karşı açacağı davalarda ise tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.14/2).

13. Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi ve Tasfiye

Tüzel kişilik sona erdiğinde hemen ortadan kalkmaz. Sona eren tüzel kişinin kişiliği, ehliyeti tasfiye amacıyla sınırlı olmak üzere tasfiye sırasında da devam eder (TMK m.52). Bu kural alacaklıları korur: tüzel kişinin sona ermiş olması onu dava edilemez hâle getirmez. Anonim şirkette aynı sonuç Türk Ticaret Kanunu’nun kendi hükmünden doğar; tasfiye hâlindeki şirket tasfiye sonuna kadar tüzel kişiliğini korur, ticaret unvanını “tasfiye hâlinde” ibaresi eklenmiş olarak kullanır ve organlarının yetkileri tasfiye amacıyla sınırlıdır (TTK m.533/2).

Tüzel kişinin malvarlığının tasfiyesi, kanunda ve kuruluş belgesinde aksine hüküm bulunmadıkça terekenin resmî tasfiyesine ilişkin hükümlere göre yapılır (TMK m.53). Bu yollama bir varsayılandır; özel kanunun ya da kuruluş belgesinin kendi tasfiye düzeni varsa o uygulanır.

Tasfiyeden sonra malvarlığının kime kalacağını kanun ayrıca düzenler:

• Genel kural: Kanunda veya kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça ya da yetkili organ başka türlü karar vermedikçe malvarlığı en yakın amacı güden kamu kurum veya kuruluşuna geçer ve olanak ölçüsünde daha önce özgülendiği amaç için kullanılır (TMK m.54/1-2).
• Hukuka aykırı amaç: Hukuka veya ahlâka aykırı amaç güttüğü için kişiliği mahkeme kararıyla sona eren tüzel kişinin malvarlığı her hâlde ilgili kamu kuruluşuna geçer (TMK m.54/3). Bu hâlde kuruluş belgesindeki hüküm veya organın kararı sonucu değiştirmez.

Bu son kural, tüzel kişinin kuruluşundaki yasağın çıkıştaki karşılığıdır: amacı hukuka veya ahlâka aykırı olan topluluk tüzel kişilik kazanamaz (TMK m.47/2); bu amaçla faaliyet gösterdiği için kişiliği mahkeme kararıyla sona erenin malvarlığı ise kamu kuruluşuna geçer. Şirket tasfiyesinin aşamaları için şirket tasfiyesi yazımıza bakabilirsiniz.

14. Tüzel Kişi Hakkında Medeni Kanun ve Özel Kanun İlişkisi

Tüzel kişi hakkındaki Medeni Kanun hükümleri genel rejimdir; kamu tüzel kişileri ile ticaret şirketleri hakkındaki kanun hükümleri saklıdır (TMK m.55). Pratik sonucu iki adımdır:

1. Önce özel kanuna bakılır. Anonim veya limited şirkete ilişkin bir soruda ilk durak Türk Ticaret Kanunu, belediyeye ilişkin bir soruda kendi kuruluş kanunudur.
2. Genel hükümler sonra gelir. Özel kanunda hüküm bulunmayan konuda Medeni Kanun’un tüzel kişilere ilişkin genel hükümleri uygulanır.

Tasfiye bu ilişkinin somut örneğidir. Medeni Kanun tasfiyeyi “kanunda aksine hüküm bulunmadıkça” terekenin resmî tasfiyesine bağlar (TMK m.53); anonim şirket bakımından bu aksine hüküm, Türk Ticaret Kanunu’nun tasfiyeye ilişkin kendi düzenidir (TTK m.533). Maddenin saydığı iki grup kamu tüzel kişileri ve ticaret şirketleridir; dernek ve vakıflar bu cümlede sayılmaz, onlar Medeni Kanun’daki kendi hükümlerine tabidir.

15. Tüzel Kişi Tacir midir? Ticaret Unvanı

Her tüzel kişi tacir değildir. Tüzel kişinin tacir sayılıp sayılmayacağını Türk Ticaret Kanunu belirler: ticaret şirketleri, amacına varmak için ticari bir işletme işleten vakıflar ve dernekler ile kamu tüzel kişilerinin özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek veya ticari şekilde işletilmek üzere kurduğu kurum ve kuruluşlar tacir sayılır (TTK m.16/1). Buna karşılık Devlet, il özel idaresi, belediye ve köy ile diğer kamu tüzel kişileri, kamu yararına çalışan dernekler ve gelirinin yarısından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıflar, bir ticari işletme işletseler bile kendileri tacir sayılmaz (TTK m.16/2). Tacir sayılmanın sonuçları için tacir kimdir yazımıza bakabilirsiniz.

Tüzel kişi unvanı denildiğinde kastedilen çoğunlukla tacir olan tüzel kişinin ticaret unvanıdır. Her tacir, ticari işletmesine ilişkin işlemleri ticaret unvanıyla yapmak ve işletmesiyle ilgili senetlerle diğer belgeleri bu unvan altında imzalamak zorundadır (TTK m.39/1). Anonim, limited ve kooperatif şirketler işletme konusunu göstermek şartıyla unvanlarını serbestçe seçebilir; unvanlarında “anonim şirket”, “limited şirket” ve “kooperatif” kelimelerinin bulunması şarttır (TTK m.43). Gerçek kişi tacirin unvanı ise adı ve soyadından oluşur (TTK m.41). Madde metinlerinin tamamı Türk Medeni Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu sayfalarından okunabilir.