Hukuki El Atma Nedir? İmar Kısıtlaması ve Başvuru Yolu

Hukuki el atma, bir taşınmazın uygulama imar planında yol, yeşil alan, okul veya resmî kurum alanı gibi umumi hizmetlere ayrılması nedeniyle, malikin taşınmaz üzerindeki tasarrufunun mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde hukuken kısıtlanmasıdır (2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu ek m.1). Hukuki el atmada idare taşınmaza fiziken dokunmaz; kısıtlamayı imar planı doğurur. Kanun idareye, planın yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıl içinde taşınmazı kamulaştırma ya da kısıtlılığı kaldıracak plan değişikliği yapma yükümlülüğü yükler (ek m.1). Bu yükümlülük yerine getirilmezse malikin izleyeceği yolu düzenleyen ek 1. madde hükümleri iptal edildiği için hukuki el atmada görevli mahkeme, talebin plan iptaline mi, idareye başvurunun reddine mi, yoksa bedele mi yöneldiğine göre ayrıca belirlenir.

1. Hukuki El Atma Nedir?

Hukuki el atma, mülkiyet hakkının imar planı yoluyla kısıtlanmasıdır. Anayasa’ya göre mülkiyet hakkı ancak kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabilir (Anayasa m.35); taşınmazın kamulaştırılması ise gerçek karşılığının peşin ödenmesi şartına bağlıdır (Anayasa m.46). Hukuki el atmada taşınmaz kamulaştırılmamış, bedel ödenmemiş, ama uygulama imar planı taşınmazı umumi hizmet alanına ayırdığı için malik taşınmazı imar hakkına uygun kullanamaz hale gelmiştir.

Hukuki el atmanın kanundaki tanımı 2942 sayılı Kanun’un ek 1. maddesindedir: uygulama imar planlarında umumi hizmetlere ve resmî kurumlara ayrılmak suretiyle mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde tasarrufu hukuken kısıtlanan taşınmazlar (2942 ek m.1). Bu tanımın unsurları aşağıda ayrı ayrı açıklanmıştır.

2. Hukuki El Atma Hangi Durumlarda Oluşur?

Hukuki el atma, kanundaki üç unsur birlikte gerçekleştiğinde oluşur (2942 ek m.1):

1. Uygulama imar planı: Kısıtlamanın kaynağı bir uygulama imar planıdır.
2. Umumi hizmete veya resmî kuruma ayrılma: Taşınmaz bu planda umumi hizmetlere ve resmî kurumlara ayrılmıştır; yol, park, yeşil alan, otopark, okul veya resmî kurum alanı bunun tipik örnekleridir.
3. Mülkiyet hakkının özüne dokunan kısıtlama: Plan kararı, malikin taşınmaz üzerindeki tasarrufunu mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde hukuken kısıtlar.

Hukuki el atmada beş yıllık süre bu unsurlardan biri değildir; idarenin yükümlülüğünün süresidir. İdare, uygulama imar planının yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıl içinde imar programı veya imar uygulaması yapar ve taşınmazı bütçe imkânları dâhilinde kamulaştırır ya da kısıtlılığı kaldıracak plan değişikliği yapar (2942 ek m.1). Hukuki el atmada imar programlarında umumi hizmetlere ayrılan yerler kamulaştırılıncaya veya umumi hizmetlerle ilgili projeler gerçekleştirilinceye kadar, bu yerlerle ilgili olarak diğer kanunlarla verilen haklar devam eder (3194 sayılı İmar Kanunu m.10).

3. Hukuki El Atma ile Fiili El Atma Farkı

Hukuki el atma ile fiili el atma, kısıtlamanın kaynağı ve uygulanacak hüküm bakımından ayrılır:

	Fiili el atma	Hukuki el atma
Kısıt­la­ma­nın kaynağı	İdarenin taşınmaza fiilen el koyması, tesis yapması veya taşınmazı bir kamu hizmetine ayırması	Uygulama imar planında umumi hizmet veya resmî kurum alanına ayrılma
Taşınmazın fiilî durumu	İdarenin kul­la­nı­mında	Malikin elinde, ama imar hakkı kısıtlı
Kanundaki düzenleme	1956–1983 arası için geçici 6. madde; uzlaşma dava şartı (2942 geçici m.6)	Ek 1. madde; idarenin beş yıllık yükümlülüğü (2942 ek m.1)
Bedelin ödenmesi	1983–2021 arası davalarda bütçe payı ve taksit (geçici m.19)	1983–2021 arası davalarda bütçe payı ve taksit (geçici m.19)

Fiili el atmada başvuru yolu ve süreler kamulaştırmasız el atma yazısında ayrıca açıklanmıştır. İmar planıyla kamu alanına ayrılan bir taşınmaza idare daha sonra fiilen el koyar veya üzerine tesis yaparsa, fiili el koymaya ilişkin hükümler de ayrıca incelenir (2942 geçici m.6, geçici m.19).

4. Hukuki El Atmada İdarenin Beş Yıllık Yükümlülüğü

Hukuki el atmada idarenin yükümlülüğü, uygulama imar planının yürürlüğe girmesiyle başlar. Planın yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıllık süre içinde imar programları veya imar uygulamaları yapılır ve kısıtlanan taşınmazlar bütçe imkânları dahilinde ilgili idarelerce kamulaştırılır ya da her halde mülkiyet hakkını kullanmaya engel olan kısıtlılığı kaldıracak şekilde imar planı değişikliği yapılır (2942 ek m.1).

Hukuki el atmada beş yıllık süre İmar Kanunu’nda da karşılığını bulur. Belediyeler imar planlarının yürürlüğe girmesinden en geç üç ay içinde planı uygulamak üzere beş yıllık imar programlarını hazırlar; bu programlar içindeki kamu hizmet tesislerine ayrılan yerleri ilgili kamu kuruluşları program süresi içinde kamulaştırır ve bunun için gereken ödenek yıllık bütçelerine konulur (3194 sayılı İmar Kanunu m.10). İmar programlarında umumi hizmetlere ayrılan yerler kamulaştırılıncaya veya projeler gerçekleştirilinceye kadar, bu yerlerle ilgili olarak diğer kanunlarla verilen haklar devam eder (3194 m.10).

Hukuki el atmada beş yıllık süre idarenin yükümlülük süresidir; malikin dava açma süresi değildir. Kanun bu sürenin sonunda idareye iki seçenek bırakır: taşınmazı kamulaştırmak ya da plan değişikliğiyle kısıtlılığı kaldırmak (2942 ek m.1).

4.1. Hukuki El Atmada Yeşil Alan Kamulaştırma Bedeli: Yol, Park veya Yeşil Alanda Kalan Arsa

Hukuki el atmada yeşil alan kamulaştırma bedeli, imar planında yeşil alana ayrılan arsa kamulaştırıldığında 2942 sayılı Kanun m.11’e göre belirlenir. Arsa kamulaştırılmadan önce ise idare, planın yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıl içinde taşınmazı bütçe imkânları dâhilinde kamulaştırmak ya da kısıtlılığı kaldıracak plan değişikliği yapmakla yükümlüdür (2942 ek m.1). Hukuki el atmanın en sık görülen örnekleri, uygulama imar planında yol, park, yeşil alan, otopark, okul veya resmî kurum alanına ayrılan özel mülkiyetteki arsalardır. Bu alanlar umumi hizmetlere ayrılmış yerlerdir ve ek 1. maddedeki beş yıllık yükümlülük bu taşınmazlar için işler (2942 ek m.1). Taşınmaz sonunda kamulaştırılırsa kamulaştırma bedeli, kamulaştırma gününden önceki özel amacı olmayan emsal satışlara göre belirlenir; kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı değer artışı dikkate alınmaz (2942 m.11).

5. Hukuki El Atmada Görevli Mahkeme Hangisidir?

Hukuki el atmada görevli mahkeme, malikin talebinin türüne göre ayrı belirlenir. Bunun nedeni, ek 1. maddenin malikin dava yolunu ve görevli yargıyı düzenleyen hükümlerinin iptal edilmiş olmasıdır: maddenin ilk cümlesinden sonraki cümleler ile ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkraları iptal edilmiştir ve madde metninde bu kısımların yerinde yalnız iptal şerhleri yer alır (2942 ek m.1). Bu nedenle kanun metni bugün, beş yıllık süre dolduğu halde kamulaştırma veya plan değişikliği yapılmazsa malikin hangi mahkemede bedel davası açacağını açıkça düzenlememektedir.

Hukuki el atmada talebin türüne göre ayrım şöyledir:

• İmar planının iptali: Taşınmazı umumi hizmet alanına ayıran plan bir idari işlemdir ve hukuka aykırılığı idari yargıda iptal davasıyla ileri sürülür (İYUK m.2). Bu dava imar planının iptali davası yazısında açıklanmıştır.
• Kamulaştırma veya plan değişikliği talebinin reddi: Malikin idareye başvurusu reddedilir veya otuz gün içinde cevaplanmazsa, bu ret işlemine karşı idari yargıda dava açılabilir (İYUK m.2, m.10).
• Bedel veya tazminat talebi: Kanun bu talep için bugün açık bir görev hükmü içermez. 2942 sayılı Kanun’dan doğan ve adli yargıda çözülmesi gereken uyuşmazlıklar taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde görülür (2942 m.37); idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan zarar görenlerin tam yargı davaları ise idari yargıdadır (İYUK m.2). Hukuki el atma bedelinin hangi yargı koluna ait olduğu, bu iki hükmün arasında kalan ve dava tarihindeki mevzuata göre ayrıca incelenmesi gereken bir sorudur.

Hukuki el atmada kanun, bu tür davaların açıldığını ve hükmedilen bedellerin ödeneceğini ayrıca kabul eder: 4/11/1983 ile 28/7/2021 arasında hukuki el atılması sebebiyle açılan davalarda hükmedilen bedel ve tazminatların ödenmesi için idareler bütçelerinden pay ayırır (2942 geçici m.19). Bu hüküm ödeme düzenini kurar, görevli mahkemeyi belirlemez.

6. Hukuki El Atmada İdareye Başvuru

Hukuki el atmada malik, kısıtlanan taşınmazın kamulaştırılması veya kısıtlılığı kaldıracak plan değişikliğinin yapılması için idareye yazılı başvuruda bulunabilir. İlgililer, haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idari makamlara başvurabilir (İYUK m.10).

Hukuki el atma başvurusunda süreler şöyle işler (İYUK m.10):

• İdare otuz gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır; malik otuz günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde idari yargıda dava açabilir.
• Otuz gün içinde verilen cevap kesin değilse malik bunu ret sayarak dava açabilir ya da kesin cevabı bekleyebilir; bu durumda bekleme süresi başvuru tarihinden itibaren dört ayı geçemez.
• Dava açılmamışsa ve otuz günlük süre bittikten sonra idare cevap verirse, cevabın tebliğinden itibaren altmış gün içinde dava açılabilir.

Hukuki el atma başvurusunda planın onay tarihi, taşınmazın plandaki kullanım kararı, beş yıllık sürenin dolduğu tarih ve talebin ne olduğu, yani kamulaştırma mı plan değişikliği mi istendiği açıkça yazılmalıdır. Başvurunun hangi idareye yapılacağı, taşınmazın ayrıldığı kamu hizmetini yürütecek idareye göre belirlenir; beş yıllık imar programındaki alanlar ilgili kamu kuruluşlarına bildirilir (3194 m.10).

7. Hukuki El Atmada Dava Açma Süresi

Hukuki el atmada dava açma süresi, davanın hangi işleme yöneldiğine göre ayrı hesaplanır:

• İmar planına karşı iptal davası: İdare mahkemelerinde dava açma süresi altmış gündür (İYUK m.7/1). İmar planı gibi ilanı gereken düzenleyici işlemlerde süre ilan tarihini izleyen günden başlar; ilgililer planın kendilerine uygulanması üzerine düzenleyici işleme, uygulama işlemine ya da ikisine birden dava açabilir (m.7/4).
• İdareye başvurunun reddine karşı dava: Başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve dava açma süresi bu tarihten itibaren işler (İYUK m.10). Başvuru süreleri yukarıdaki idareye başvuru bölümünde açıklanmıştır.
• Bedel talebi: 2942 sayılı Kanun’un hak düşürücü süreyi düzenleyen 38. maddesi iptal edilmiştir ve madde metninde yalnız iptal şerhi yer alır (2942 m.38). Hukuki el atma bedeline ilişkin yargı yolu ise yukarıda açıklandığı gibi talebin türüne göre ayrıca belirlenir.

Hukuki el atmada idari yargıda açılan davalarda yetkili mahkeme, taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir; imar ve kamulaştırma mevzuatının uygulanmasına ilişkin idari davalar bu kurala tabidir (İYUK m.34/1).

7.1. Hukuki El Atmada Uzlaşma Dava Şartı Var mı?

Hukuki el atmada 2942 sayılı Kanun’un geçici 6. maddesindeki uzlaşma dava şartı uygulanmaz. Geçici 6. madde yalnız 9/10/1956 ile 4/11/1983 arasında taşınmaza malikin rızası olmaksızın fiili olarak el konulması sebebiyle doğan talepleri kapsar ve uzlaşma usulünü bu talepler için dava şartı yapar (2942 geçici m.6). Hukuki el atmayı düzenleyen ek 1. maddenin bugünkü metni de uzlaşma veya idareye başvuruyu dava şartı olarak öngörmez (2942 ek m.1). Hukuki el atmada idareye başvuru bu nedenle bir dava şartı değil, İYUK m.10’daki başvuru hakkının kullanılmasıdır (İYUK m.10).

8. Hukuki El Atmada İmar Planına İtiraz

Hukuki el atmanın kaynağı olan imar planına, plan yürürlüğe girerken itiraz edilebilir. İmar planları belediye meclisince onaylanarak yürürlüğe girer ve onay tarihinden itibaren belediye başkanlığınca belirlenen ilan yerlerinde ve ilgili idarelerin internet sayfalarında bir ay süreyle ilan edilir; bu süre içinde planlara itiraz edilebilir ve belediye meclisi itirazları on beş gün içinde inceleyerek kesin karara bağlar (3194 sayılı İmar Kanunu m.8). Planın nerede askıya çıktığı muhtarlık panosunda duyurulur ve plan değişikliği hakkında değişikliğe konu alanda en az iki tabela ile otuz gün süreyle bilgilendirme yapılır (m.8).

Hukuki el atmada plana itiraz ile beş yıllık yükümlülüğe dayanan başvuru farklı amaçlara hizmet eder. İtiraz, taşınmazın kamu alanına ayrılmasının kendisine yöneliktir; beş yıllık yükümlülüğe dayanan başvuru ise ayrımı kabul edip idareden kamulaştırma veya kısıtlılığın kaldırılmasını ister (2942 ek m.1).

9. Hukuki El Atma Bedeli Nasıl Ödenir?

Hukuki el atma nedeniyle açılan davalarda hükmedilen bedel, idarelerin bu amaçla bütçelerinden ayırdığı paydan ödenir. 4/11/1983 ile 28/7/2021 arasında hukuki el atılması sebebiyle açılan davalarda hükmedilen bedel ve tazminatların ödenmesi için, ihtiyaç halinde, merkezi yönetim bütçesindeki idareler sermaye gideri ödeneklerinin yüzde üçünü, belediyeler ve il özel idareleri son kesinleşmiş bütçe gelirlerinin en az yüzde üçünü ayırır (2942 geçici m.19).

Hukuki el atma alacaklarının toplamı ayrılan ödeneği aşarsa, ödemeler sonraki yıllara yayılarak garameten ve taksitlerle yapılır; taksitlendirmede bütçe imkânları ile alacakların tutarları dikkate alınır (2942 geçici m.19). Bu düzen, maddenin yürürlüğe girdiği tarihte bedel ve tazminatı ödenmemiş olan bütün davalarda ve icra takiplerinde de uygulanır (geçici m.19).

Hukuki el atmada taşınmaz kamulaştırılırken bedel hesabı 2942 sayılı Kanun m.11’e göre yapılır: arsalarda emsal satışlar, arazilerde net gelir esas alınır ve projenin yaratacağı değer artışı dikkate alınmaz (2942 m.11). Kamulaştırma sürecinin genel işleyişi kamulaştırma nedir yazısında açıklanmıştır.

İlgili yazılar: Kamulaştırmasız El Atma · İmar Planının İptali Davası · Kamulaştırma Nedir? · Düzenleme Ortaklık Payı (DOP) · 18 Uygulaması