İddet Müddeti (Bekleme Süresi) ve Kaldırılması

Kısa Cevap

İddet müddeti, kanundaki adıyla kadın için bekleme süresi, evliliği sona eren kadının yeniden evlenebilmesi için geçmesi gereken üç yüz günlük süredir (TMK m.132). Süre, kadının doğum yapmasıyla da sona erer. İki hâlde mahkeme kararıyla kaldırılır: kadının önceki evliliğinden gebe olmadığının anlaşılması veya eski eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemesi. En çok merak edilen soruya gelince: süreye uyulmadan evlenilirse evlilik geçersiz olmaz — kanun bunu açıkça söyler (TMK m.154).

Bu Durumda mısınız?

• Boşandınız ve yeniden evlenmek istiyorsunuz, ancak nüfus müdürlüğü bekleme süresi olduğunu söyledi.
• Gebe olmadığınızı biliyorsunuz ve süreyi kaldırtmak istiyorsunuz.
• Eski eşinizle yeniden evlenmek istiyorsunuz ve yine beklemeniz gerekip gerekmediğini soruyorsunuz.
• Süre dolmadan evlendiniz ve evliliğinizin geçerli olup olmadığından endişeleniyorsunuz.
• Mahkeme sizden hastane raporu istedi ve bunu vermek istemiyorsunuz.
• Eşiniz vefat etti ve sürenin ne zaman başladığını bilmiyorsunuz.

Özellikle ispat konusunda uygulama ile insan hakları içtihadı arasında güncel bir gerilim bulunduğundan, somut durumunuzu bir avukatla değerlendirin.

Bekleme Süresi Nedir?

Kural tek bir maddede toplanmıştır:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.132

Evlilik sona ermişse, kadın, evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün geçmedikçe evlenemez.

Doğurmakla süre biter.

Kadının önceki evliliğinden gebe olmadığının anlaşılması veya evliliği sona eren eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemeleri hâllerinde mahkeme bu süreyi kaldırır.

Maddenin arkasındaki mantık, soybağı karışıklığını önlemektir. Türk Medeni Kanunu, evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babasını koca sayar (TMK m.285). Bekleme süresi de aynı üç yüz güne bağlanmıştır: amaç, arka arkaya iki evlilik hâlinde çocuğun hangi evlilikten olduğu konusunda belirsizlik doğmasını engellemektir.

Süre Ne Zaman Başlar?

Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği başlangıcı açıkça belirler: kadın için üç yüz günlük bekleme süresi, boşanma veya evliliğin iptali kararının kesinleştiği tarihten, kocası ölen kadında ise kocasının ölüm tarihinden itibaren hüküm ifade eder. Aynı yönetmelik bir istisna da getirir: yabancı kadının millî hukukunda bekleme süresi öngörülmüyorsa evlendirme memurluklarınca bu süre göz önüne alınmaz.

Süre ayrıca doğumla kendiliğinden sona erer (TMK m.132/2) — bu hâlde ayrıca mahkemeye başvurmaya gerek yoktur.

Süreye Uyulmadan Evlenilirse Ne Olur?

Evlilik geçerliliğini korur. Kanun bunu ayrı bir maddede, açıkça ve olumsuz biçimde düzenlemiştir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.154

Kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi, evlenmenin butlanını gerektirmez.

Bu sonuç üç ayrı yerden doğrulanır. Bekleme süresi, mutlak butlan sebepleri arasında sayılmamıştır; o liste dört bentten ibarettir: evlenme sırasında evli bulunma, sürekli sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk, evlenmeye engel akıl hastalığı ve evlenmeye engel hısımlık (TMK m.145). İptal (nispi butlan) sebepleri arasında da yoktur; oradaki kalemler geçici ayırt etme gücü yoksunluğu, yanılma, aldatma ve korkutmadır (TMK m.148-151). Ve son olarak m.154 bunu zaten açıkça dışlar.

Aynı kalıbın kardeşi de vardır: evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış bir evliliğin, kanunun diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle butlanına karar verilemez (TMK m.155). Kanun bilinçli bir ayrım yapar — başvuru aşamasının engelleri ile kurulmuş evliliğin butlan sebepleri ayrı kategorilerdir.

Peki Yaptırım Nerede?

Yaptırım evlilik kurulmadan önce, başvuru aşamasında devreye girer:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.137

Evlendirme memuru, evlenme başvurusunu ve buna eklenmesi gereken belgeleri inceler. Başvuruda bir noksanlık görürse bunu tamamlar veya tamamlattırır. Başvurunun usulüne uygun olarak yapılmadığı veya evleneceklerden birinin evlenmeye ehil olmadığı ya da evlenmeye yasal bir engel bulunduğu anlaşılırsa, evlenme başvurusu reddolunur ve durum evleneceklere yazıyla hemen bildirilir.

Evlendirme Yönetmeliği de bekleme süresini “Evlenme engelleri” başlığı altında açıkça sayar. Yani memur, süre dolmadan yapılan başvuruyu reddetmek zorundadır; ama bir şekilde evlilik kurulmuşsa artık geri dönülmez.

Bekleme Süresinin Kaldırılması

Süreyi beklemek istemeyen kadın için kanun iki çıkış yolu tanır (TMK m.132/3): gebe olmadığının anlaşılması veya eski eşiyle yeniden evlenmek istemesi.

Hangi Mahkeme, Hangi Usul?

Bu bir çekişmesiz yargı işidir ve kanun bunu isim vererek sayar:

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.382 (aile hukukundaki çekişmesiz yargı işleri, 4. bent)

Yeniden evlenmede bekleme süresinin hâkim tarafından kaldırılması.

Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme kural olarak sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.383); ancak aile hukukuna ilişkin işlerde aile mahkemesi görevlidir. Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu işlere, aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesi bakar. Yetki bakımından özel bir kural bulunmadığından genel kural uygulanır: talepte bulunan kişinin oturduğu yer mahkemesi (HMK m.384).

Karar bakımından iki nokta önemlidir. Bölge adliye mahkemelerinin çekişmesiz yargı işlerinde verdiği kararlar hakkında temyiz yoluna başvurulamaz (HMK m.362). Buna karşılık çekişmesiz yargı kararları kural olarak maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmez (HMK m.388); yani koşullar sonradan değişirse yeniden başvurmanın önü kapalı değildir. Bu iki kavramı karıştırmamak gerekir: karar olağan kanun yoluyla değiştirilemez, ama yeni bir durumda yeni bir talep mümkündür.

Şartlar Yoksa Mahkeme Reddetmek Zorundadır

İki şart alternatiftir — birinin gerçekleşmesi yeterlidir. Ancak hiçbiri yoksa mahkemenin takdir alanı yoktur. Yargıtay, şartların gerçekleşmediği hâlde talebi kabul eden bir kararı kanun yararına bozmuştur:

“…davacı kadının gebe olduğu ve … boşandığı eşinden başka biri ile evlenmek istediğini beyan ettiği, bu nedenle Türk Medeni Kanunu’nun 132 nci maddesi koşullarının somut olayda davacı kadın yararına gerçekleşmediği sabittir. O halde mahkemece davanın reddine karar verilmesi gerekirken, davanın kabulüne karar verilmesi usul ve kanuna aykırı bulunmuştur.”

(Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2021/8858, K. 2021/8931, T. 30.11.2021 — bozma)

Bu kararda kadın gebeydi ve eski eşinden başkasıyla evlenmek istiyordu; yani iki kapıdan da geçemiyordu. İşin çekişmesiz yargı işi olması, şartların araştırılmayacağı anlamına gelmez.

Eski Eşle Yeniden Evlenmede Takdir Yoktur

İkinci hâlde (eski eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemesi) durum daha basittir. Anayasa Mahkemesi, 2025 tarihli kararında bu dalı incelerken şu tespiti yapmıştır:

“…kadın için öngörülen bekleme süresinin evliliğin sona erdiği eşle yeniden evlenmek istenmesi hâlinde sadece mahkemeye başvuru yapılarak bu durumun tespitiyle kaldırılacağı, mahkemenin bu hususta takdir yetkisinin de bulunmadığı…”

(Anayasa Mahkemesi, E. 2024/233, K. 2025/181, T. 10.09.2025 — itirazın reddi, oy çokluğu)

Yani eski eşinizle yeniden evlenecekseniz mahkeme, durumu tespit ettikten sonra süreyi kaldırmak durumundadır.

Gebe Olmadığın Nasıl İspat Edilir? Güncel Tartışma

“Gebe olmama” koluna dayanan taleplerde mahkemeler hastane raporu isteyebilmektedir. Aşağıda aktarılan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararına konu olan olayda aile mahkemesi böyle bir rapor istemiş, verilmemesi hâlinde talebi reddedeceğini bildirmiştir. Bu nokta güncel bir insan hakları tartışmasının konusudur ve dürüstçe aktarılması gerekir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Türkiye aleyhine açılan bir başvuruda, boşanmış bir kadının tıbbi muayeneden geçmeksizin bekleme süresinden muafiyet talebinin iç hukukta reddedilmesini incelemiştir. Kararın başlığında uyuşmazlık şöyle özetlenir:

“Refusal on the part of domestic courts to exempt applicant from statutory 300-day waiting period for divorced woman wishing to remarry without having to undergo medical examination to prove she was not pregnant”

(AİHM, Nurcan Bayraktar / Türkiye, Başvuru No. 27094/20, T. 27.06.2023 — kesinleşmiş)

Mahkeme oybirliğiyle iki ihlal tespit etmiştir:

“Holds that there has been a violation of Article 8 of the Convention; Holds that there has been a violation of Article 14 of the Convention in conjunction with Article 12…”

(AİHM, Nurcan Bayraktar / Türkiye, Başvuru No. 27094/20, T. 27.06.2023)

Yani özel hayata saygı hakkı (m.8) ile evlenme hakkıyla bağlantılı ayrımcılık yasağı (m.14 + m.12) ihlal edilmiş sayılmıştır. Kararın başlığında gerekçe olarak, biyolojik babalığın belirlenmesi amacının modern toplumda geçerliliğini yitirdiği ve kadının gebe olup olmadığı sorusunun özel hayatın mahremiyetiyle yakından bağlantılı olduğu vurgulanır.

Bunun pratik anlamı ne, ne değil? Anayasa’nın 90. maddesinin son fıkrası uyarınca, temel hak ve özgürlüklere ilişkin usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalarla kanunlar aynı konuda farklı hükümler içerirse antlaşma hükümleri esas alınır. Bununla birlikte bu karar, TMK m.132’yi kendiliğinden yürürlükten kaldırmaz; kararın konusu, ispat usulünün somut uygulanış biçimidir. Türk mevzuatının veya uygulamasının bu karardan sonra değiştiğine dair bir kayda bu çalışmada ulaşılamamıştır. Dolayısıyla ortada canlı bir uyum tartışması vardır. Muayene talebiyle karşılaşırsanız izlenecek yolu avukatınızla değerlendirmeniz gerekir.

Anayasa Mahkemesi Ne Dedi?

Anayasa Mahkemesi 2025’te TMK m.132’yi norm denetiminde incelemiş, ancak incelemeyi daraltmıştır: esas inceleme yalnız “evliliği sona eren eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemeleri hâli” yönünden yapılmış, bu daraltma dört üyenin karşı oyu ve oy çokluğuyla kararlaştırılmıştır. Kapsam dâhilinde hüküm Anayasa’ya aykırı bulunmamış, itiraz reddedilmiştir (AYM, E. 2024/233, K. 2025/181, T. 10.09.2025).

Karşı oy kullanan dört üye, yalnız kadına yüklenen bir külfetin eşitlik yönünden sorunlu olduğu görüşünü savunmuştur. Bu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin yukarıdaki bulgusuyla aynı eksende, fakat farklı sonuca varan bir değerlendirmedir.

AYM’nin incelemesi “gebe olmama” kolunu kapsamamıştır. Yani tıbbi ispat şartının anayasaya uygunluğu, norm denetimi düzeyinde ayrıca karara bağlanmış değildir.

Sık Yapılan Hatalar

• “Süreye uymazsam evliliğim geçersiz olur” sanmak. Olmaz — kanun bunu açıkça dışlar (TMK m.154). Yaptırım başvuru aşamasındadır, kurulmuş evlilikte değil.
• Doğum yaptıktan sonra da beklemek. Süre doğurmakla biter (TMK m.132/2); ayrıca mahkemeye gitmeye gerek yoktur.
• Sulh hukuk mahkemesine başvurmak. İş çekişmesiz yargı işidir ama görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi yoksa asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
• Eski eşle yeniden evlenmede de “belki reddeder” diye endişelenmek. Bu hâlde mahkemenin takdir yetkisi yoktur (AYM, 2025).
• Şartlar yokken kabul bekleme. İki şarttan hiçbiri gerçekleşmemişse mahkeme reddetmek zorundadır (Yargıtay 2. HD, 2021).
• Sürenin başlangıcını boşanma duruşması sanmak. Süre kararın kesinleştiği tarihten işler; ölüm hâlinde ölüm tarihinden.
• Yabancı eşte otomatik uygulama varsaymak. Yabancı kadının millî hukukunda bekleme süresi yoksa memurluklarca bu süre gözetilmez.

Özet

• Bekleme süresi üç yüz gündür ve boşanma kararının kesinleşmesinden ya da ölümden itibaren işler (TMK m.132).
• Süre doğumla kendiliğinden sona erer.
• Süreye uyulmadan yapılan evlilik geçerlidir — butlan sebebi değildir (TMK m.154); engel, başvuru aşamasındadır (TMK m.137).
• Kaldırma iki hâlde mümkündür: gebe olmama veya eski eşle yeniden evlenme (TMK m.132/3).
• İş çekişmesiz yargı işidir (HMK m.382) ve aile mahkemesinde görülür; karar temyize kapalıdır (HMK m.362) ama maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz (HMK m.388).
• Şartlardan hiçbiri yoksa mahkeme reddetmek zorundadır (Yargıtay 2. HD); eski eşle evlenmede ise takdir yetkisi yoktur (AYM, 2025).
• Tıbbi muayene şartı konusunda AİHM 2023’te Türkiye aleyhine ihlal kararı vermiştir; uygulamanın değiştiğine dair bir kayda ulaşılamamıştır. Canlı bir tartışmadır.

İlgili yazılar: Boşanma Davası Nasıl Açılır? · Babalık Davası ve Soybağının Reddi · Anlaşmalı Boşanma · Nafaka Nedir?