Evli Kadın Bekarlık Soyadını Kullanabilir mi?

Kısa Cevap

Kadının evlenmekle kocasının soyadını almasını öngören TMK m.187 iptal edildi. Anayasa Mahkemesi kuralı eşitlik ilkesine aykırı buldu; iptal 28.01.2024’te yürürlüğe girdi. Maddenin her iki cümlesi de iptal edildiği için bugün maddede bir kural bulunmamaktadır.

Bu Durumda mısınız?

• Evlendikten sonra yalnızca kendi soyadınızı kullanmak istiyorsunuz.
• Nüfus müdürlüğüne başvurdunuz ve talebiniz reddedildi ya da tereddütle karşılandı.
• Kimlik, diploma ve mesleki kayıtlarınız eski soyadınızla olduğu için değişiklik sizin için pratik bir sorun.
• Haberlerde “kadının soyadı kararı”nı duydunuz ama bunun sizin dosyanıza ne yaptığını bilmiyorsunuz.
• Boşandınız ve soyadı meselesini evlilik içindeki kuralla karıştırıyorsunuz.

Somut olayınız için hukuki danışma alın.

İptal Edilen Kural Neydi?

Anayasa Mahkemesi kararında, itiraz konusu hüküm şu şekilde aktarılmıştır:

“Madde 187- Kadın, evlenmekle kocasının soyadını alır; ancak evlendirme memuruna veya daha sonra nüfus idaresine yapacağı yazılı başvuruyla kocasının soyadı önünde önceki soyadını da kullanabilir. Daha önce iki soyadı kullanan kadın, bu haktan sadece bir soyadı için yararlanabilir.”

(Anayasa Mahkemesi, E. 2022/155, K. 2023/38, T. 22.02.2023 — “I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ” bölümünde aktarılan mülga metin; Mahkemenin gerekçesi değildir)

Kural iki cümleden oluşuyordu. Birinci cümle kocanın soyadının alınmasını zorunlu kılıyor, ikinci cümle daha önce iki soyadı taşıyan kadını tek soyadıyla sınırlıyordu.

Bugün Madde Metni Ne Diyor?

Maddenin güncel resmî metni bir kural değil, yalnızca iptal kaydı taşımaktadır:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.187 — Kadının soyadı

Madde 187- (İptal cümleler: Anayasa Mahkemesi’nin 22/2/2023 Tarihli ve E.: 2022/155, K.: 2023/38 sayılı Kararı ile.)

Yani madde boşaltılmıştır. Birinci cümle Anayasa’ya aykırı bulunarak iptal edilmiş, ikinci cümle ise birinciyle bağlantısı nedeniyle 6216 sayılı Kanun m.43/(4) uyarınca iptal edilmiştir.

Anayasa Mahkemesi Neden İptal Etti?

Mahkeme, kuralın savunulmasında ileri sürülen iki gerekçeyi de yeterli görmedi.

Nüfus kayıtlarının düzeni gerekçesi reddedildi:

“Nüfus kayıtlarındaki karışıklığın önlenmesi ve soy bağının sağlıklı bir şekilde tespit edilmesinde kamu yararı bulunmaktadır. Bununla birlikte bireylerin Türkiye Cumhuriyeti kimlik numaralarının bulunması ve nüfus hizmetlerinin bilişim teknolojilerinden faydalanılmak suretiyle sunulduğu gözetildiğinde söz konusu kamu yararının sağlanmasının yegâne yolunun kadının evlendikten sonra kendi soyadını ancak eşinin soyadının önünde kullanması olduğu söylenemez. Bu nedenle nüfus kayıtlarının düzeninin sağlanması amacının kuralla öngörülen farklı muamelenin makul nedeni olarak kabul edilmesi mümkün değildir.”

(Anayasa Mahkemesi, E. 2022/155, K. 2023/38, T. 22.02.2023 — iptal)

Aile bağlarının korunması gerekçesi de reddedildi. Mahkeme, ortak soyadının tek yolunun kocanın soyadı olmadığını, eşlerin içlerinden birinin soyadını ya da başka bir adı ortak soyadı olarak belirlemesinin de mümkün olduğunu belirtti:

“Buna göre aile bağlarının korunup güçlendirilmesi amacının da kuralla öngörülen farklı muamelenin makul nedeni olarak kabul edilmesi mümkün değildir. Kadının evlenmeden önceki soyadını evlendikten sonra ancak eşinin soyadının önünde kullanabileceğinin öngörülmesinin başka bir nedeni ise tespit edilememiştir.”

(Anayasa Mahkemesi, E. 2022/155, K. 2023/38, T. 22.02.2023 — iptal)

Sonuç:

“Bu itibarla evlenmeden önceki soyadının evlendikten sonra da tek başına kullanılması bağlamında kadın ve erkek arasında kuralla öngörülen farklı muamelenin nesnel ve makul bir temele dayanmaması sebebiyle eşitlik ilkesini ihlal ettiği sonucuna ulaşılmıştır.”

(Anayasa Mahkemesi, E. 2022/155, K. 2023/38, T. 22.02.2023 — iptal)

Karar oy çokluğuyla alınmıştır; altı üye karşıoy kullanmıştır.

İptal Ne Zaman Yürürlüğe Girdi?

Anayasa Mahkemesi iptal kararları kural olarak Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihte hüküm doğurur; ancak Mahkeme yürürlük tarihini erteleyebilir. Bu kararda erteleme yapılmıştır:

“4721 sayılı Kanun’un 187. maddesinin birinci ve ikinci cümlelerinin iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince anılan cümlelerin iptallerine ilişkin hükümlerin kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.”

(Anayasa Mahkemesi, E. 2022/155, K. 2023/38, T. 22.02.2023 — iptal)

Bu dokuz aylık sürenin sonunda iptal 28.01.2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Karar tarihi (22.02.2023) ile yürürlük tarihi (28.01.2024) farklıdır; ikisini karıştırmamak gerekir.

Yönetmelik Hâlâ Eski Kuralı Taşıyor

Uygulamadaki tereddüdün kaynağı burasıdır. Kanun hükmü iptal edilmiş olmasına rağmen, uygulama yönetmeliği aynı kuralı hâlâ içermektedir:

Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24 — Evlenen kadının soyadı

MADDE 24 - (1) Evlenen kadın, kocasının soyadını alır. Kocasının soyadı ile birlikte önceki soyadını da kullanmak isteyen kadın, bu isteğini evlenme sırasında yazılı olarak evlendirme memurundan, evlenmeden sonra ise yazılı olarak veya e-başvuru ile nüfus müdürlüğünden talep edebilir.

Yönetmeliklerin kanuna tabi olduğu ise Anayasa’da açıkça yazılıdır:

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.124 — Yönetmelikler

Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabilirler.

Bir yönetmelik hükmü, dayandığı kanun hükmü ortadan kalktıktan sonra da metinde durabilir. Pratik sonuç şudur: idari başvuruda ret alma ihtimali gerçektir ve bu durumda yargı yoluna başvurmak gerekebilir.

Nüfus Kaydı Düzeltme: Hangi Mahkeme Görevli?

Nüfus kaydına ilişkin taleplerde hangi yargı kolunun görevli olduğu tartışma konusu olmuş, Uyuşmazlık Mahkemesi konuyu karara bağlamıştır:

“Nüfus kaydına ilişkin bazı işlemler adli, bazı işlemler de idari kararlarla yapılmaktadır. Adli yargının görev alanına giren davaların ise maddi hata dışındaki nüfus kayıtlarının düzeltilmesi davaları olduğu açıkça belirlenmiştir.”

(Uyuşmazlık Mahkemesi, E. 2023/621, K. 2024/566, T. 02.12.2024 — adli yargının görevli olduğuna, oy birliği)

Karar, evlilik sonucu kocanın hanesine taşınan nüfus kaydının iptali istemine ilişkindir ve adli yargının görevli olduğuna hükmetmiştir.

Sınırlı bir idari başvuru yolu da vardır ama kapsamı dardır:

5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu ek m.3 — Soyadı değişikliği

EK MADDE 3- (Ek: 19/10/2017-7039/25 md.) (1) Yazılı talepte bulunmak kaydıyla; a) Boşandığı eşinin soyadını kullanmasına izin verilen kadının evlenmeden önceki soyadını, b) Eşinin soyadı ile birlikte önceki soyadını taşıyan kadının sadece eşinin soyadını, kullanmak istemesi hâlinde, nüfus müdürlüğünce gerekli işlem yapılır.

Görüldüğü gibi bu hüküm yalnız iki hâli kapsar; evlilik devam ederken tek başına önceki soyadına dönmeyi doğrudan düzenlemez.

Boşanmadan Sonraki Soyadı Ayrı Bir Konudur

Sık karıştırılan iki konu şunlardır:

Durum	Kural	Dayanak
Evlilik devam ederken kullanılacak soyadı	Maddedeki kural iptal edildi	TMK m.187 (iptal)
Boşanmadan sonra kadının soyadı	Kural: evlenmeden önceki soyadına dönmek	TMK m.173
Ad veya soyadının haklı sebeple değiştirilmesi	Mahkeme kararıyla	İsim Değiştirme Davası

Boşanma hâlindeki soyadı düzeni için Anlaşmalı Boşanma yazımızdaki TMK m.173 bölümüne bakabilirsiniz.

Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. Talebinizi netleştirin. Evlilik devam ederken tek başına önceki soyadı mı, boşanma sonrası soyadı mı, yoksa haklı sebeple ad değişikliği mi istiyorsunuz? Üçünün hukuki yolu farklıdır.
2. Önce idari yolu deneyin. Nüfus müdürlüğüne yazılı başvuru yapın; talebiniz Nüfus Hizmetleri Kanunu ek m.3 kapsamındaysa idari yoldan sonuçlanabilir.
3. Ret kararını yazılı alın. Dava açacaksanız idari başvurunun akıbetini belgelemek işinizi kolaylaştırır.
4. Adli yargıda dava açın. Nüfus kaydının düzeltilmesi istemli davalarda görevli yargı kolu adli yargıdır.
5. Bağlı kayıtları planlayın. Soyadı değişikliği kimlik, pasaport, tapu, banka ve mesleki sicil kayıtlarına yansıtılmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Karar tarihini yürürlük tarihi sanmak. Karar 22.02.2023 tarihlidir; iptal 28.01.2024’te yürürlüğe girmiştir.
• Yalnız birinci cümlenin iptal edildiğini sanmak. İkinci cümle de iptal edilmiştir; madde bütünüyle boşalmıştır.
• Yönetmeliğe bakıp “kural duruyor” sonucuna varmak. Yönetmelik metni durur, ama Anayasa m.124 yönetmeliğin kanuna aykırı olamayacağını söyler.
• Boşanma sonrası soyadıyla karıştırmak. O konu TMK m.173’e tabidir ve iptalden etkilenmez.
• İdari başvuru yolunu kapsamından geniş sanmak. Nüfus Hizmetleri Kanunu ek m.3 yalnız iki hâli düzenler.

Özet

• TMK m.187’nin her iki cümlesi de iptal edildi (AYM, E. 2022/155, K. 2023/38, T. 22.02.2023).
• İptal 28.01.2024’te yürürlüğe girdi; karar tarihi ile yürürlük tarihi farklıdır.
• Gerekçe: farklı muamelenin nesnel ve makul bir temele dayanmaması, Anayasa m.10’a aykırılık.
• Maddenin güncel metni yalnızca iptal kaydı taşır; yerine yeni bir kural konulduğu maddede görünmemektedir.
• Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24/1 hâlâ eski kuralı içerir; Anayasa m.124 yönetmeliğin kanuna aykırı olamayacağını söyler.
• Nüfus kaydının düzeltilmesi davalarında görevli yargı kolu adli yargıdır (Uyuşmazlık Mahkemesi, E. 2023/621, K. 2024/566).