Vatandaşlıktan Çıkma: Şartları, Belgeleri ve Sonuçları

Vatandaşlıktan çıkma, Türk vatandaşının kendi isteğiyle İçişleri Bakanlığından izin alarak Türk vatandaşlığını bırakmasıdır (5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.25). Vatandaşlıktan çıkma izni; kişi ergin ve ayırt etme gücüne sahipse, yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanmışsa veya kazanacağına ilişkin inandırıcı belirtiler varsa, suç ya da askerlik hizmeti nedeniyle aranmıyorsa ve hakkında mali veya cezai tahdit yoksa verilebilir. Vatandaşlık, başvuru anında değil Türk vatandaşlığından çıkma belgesinin imza karşılığı teslim edildiği anda sona erer (m.27/1). Vatandaşlıktan çıkma, Cumhurbaşkanı kararıyla yapılan kaybettirmeden (m.29) ayrı bir işlemdir: birinde kişi talep eder, ötekinde devlet vatandaşlığı kaldırır.

1. Vatandaşlıktan Çıkma Nedir?

Vatandaşlıktan çıkma, Türk vatandaşlığının kişinin kendi başvurusu ve Bakanlığın izniyle sona ermesidir. Kanundaki “Bakanlık” İçişleri Bakanlığıdır (5901 sayılı Kanun m.3/1-a). Kanun, yetkili makam kararıyla Türk vatandaşlığının kaybını üç yola ayırır: çıkma, kaybettirme ve vatandaşlığa alınmanın iptali (m.24). Bu üç yol ile seçme hakkıyla vatandaşlıktan ayrılma (m.34) birbirinden farklı kişilere, farklı sebeplerle ve farklı mercilerce uygulanır.

Vatandaşlıktan çıkma kişinin iradesine bağlıdır. Türk hukuku, bir kişinin aynı anda birden çok vatandaşlığa sahip olmasını “çok vatandaşlık” olarak tanımlar (m.3/1-b); bu nedenle başka bir ülkenin vatandaşlığını kazanan kişi, Türk vatandaşlığını bırakmak zorunda olup olmadığını önce o ülkenin kurallarına göre değerlendirir. Vatandaşlıktan çıkma başvurusu ise yalnız çıkmak için izin isteyen kişi tarafından yapılır (m.25/1).

1.1. Vatandaşlıktan Çıkma ile Diğer Kayıp Yollarının Farkı

Vatandaşlıktan çıkma, kaybettirme, iptal ve seçme hakkıyla kayıp; kimin başlattığı, kimin karar verdiği, eşe ve çocuğa etkisi ve vatandaşlığın yeniden kazanılması bakımından ayrılır:

Yol	Kim başlatır, sebep ne?	Karar mercii	Eş ve çocuğa etkisi	Yeniden kazanma
Vatan­daş­lık­tan çıkma (m.25-27)	Kişi kendisi izin ister	Bakanlık	Eşe tesir etmez; çocuk ancak talep ve diğer ebeveynin muva­fa­ka­tiyle (m.27/2)	İkamet şartı aranmadan Bakanlık kararıyla (m.13/1-a)
Kaybettirme (m.29-30)	Kanunda sayılan eylemler resmî makamlarca tespit edilir	Cum­hur­baş­kanı	Şahsidir, eş ve çocuğa tesir etmez (m.30/2)	Cum­hur­baş­kanı kararıyla, üç yıl ikamet şartıyla (m.14/1)
Vatan­daş­lığa alınmanın iptali (m.31)	Kazanma, yalan beyan veya önemli hususların gizlenmesi sonucunda olmuşsa	Kazanma kararını veren makam	—	—
Seçme hakkıyla kayıp (m.34)	m.34’te sayılan kişiler, ergin olma­la­rın­dan itibaren üç yıl içinde	—	—	Bakanlık kararıyla, üç yıl ikamet şartıyla (m.14/1)

Tablodaki en belirgin fark vatandaşlığın geri alınmasındadır. Vatandaşlıktan çıkan kişi Türkiye’de ikamet etmeden vatandaşlığa dönebilirken (m.13/1-a), vatandaşlığı kaybettirilen kişi için üç yıl ikamet şartı ve Cumhurbaşkanı kararı aranır (m.14/1).

2. Vatandaşlıktan Çıkma Şartları

Vatandaşlıktan çıkma izni veya çıkma belgesi, 5901 sayılı Kanun m.25/1’de sayılan dört şartın hepsini taşıyan kişiye Bakanlıkça verilebilir:

• Ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak (m.25/1-a). Türk Medeni Kanunu’na göre erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar ve evlenme de kişiyi ergin kılar (Türk Medeni Kanunu m.11). On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir (TMK m.12). Ayırt etme gücü, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzeri bir sebeple akla uygun davranma yeteneğinden yoksun olmamaktır (TMK m.13).
• Yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanmış olmak veya kazanacağına ilişkin inandırıcı belirtiler bulunmak (m.25/1-b). Başka bir devletin vatandaşlığı olmadan, yalnız Türk vatandaşlığını bırakmak amacıyla yapılan başvuru bu şartı karşılamaz.
• Herhangi bir suç veya askerlik hizmeti nedeniyle aranan kişilerden olmamak (m.25/1-c). Askerlik hizmeti nedeniyle aranan kişi, aranmaya devam ettiği sürece vatandaşlıktan çıkma şartını taşımaz.
• Hakkında herhangi bir mali ve cezai tahdit bulunmamak (m.25/1-ç).

Vatandaşlıktan çıkma şartları Bakanlık incelemesinde tespit edilir. Yönetmelik, aranan şartları taşıdığı anlaşılan kişilere Bakanlık kararıyla Türk vatandaşlığından çıkma izni verileceğini, şartları taşımayanların talebinin ise reddedileceğini düzenler (Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m.43/3).

3. Vatandaşlıktan Çıkma Başvurusu Nereye Yapılır?

Vatandaşlıktan çıkma başvurusu yurt içinde yerleşim yerinin bulunduğu valiliğe, yurt dışında ise dış temsilciliğe yapılır. Vatandaşlıktan çıkma başvurusu bizzat ya da bu hakkın kullanılmasına ilişkin özel vekâletnameyle yapılabilir; posta yoluyla yapılan başvurular kabul edilmez (Yönetmelik m.64/1). Başvuru tarihi olarak form dilekçenin başvuru makamında evrak kaydına alındığı tarih esas alınır (Yönetmelik m.64/6).

3.1. Vatandaşlıktan Çıkma İçin Gerekli Belgeler

Vatandaşlıktan çıkma dosyası başvuru makamınca şu belgelerle düzenlenir ve karar için Bakanlığa gönderilir (Yönetmelik m.42/1):

• Form dilekçe: vatandaşlıktan çıkma isteğini belirten dilekçedir.
• Nüfus kayıt örneği: başvuru makamı tarafından sistemden alınır; kişinin ayrıca getirmesi gerekmez.
• Yabancı vatandaşlığa ilişkin belge: kişi yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanmışsa buna ilişkin belge; henüz kazanmamışsa o devletin vatandaşlığına kabul edileceğine ilişkin teminat belgesinin onaylanmış örneği.

Yabancı makamdan alınan belgenin dış temsilcilikçe onaylanmış örneğinde veya başvurunun Bakanlığa gönderildiği yazıda belgenin kime ait olduğu, niteliği, geçerlilik süresi ve düzenleyen makam belirtilmişse ayrıca tercüme aranmaz (Yönetmelik m.42/2). Reşit olmayan çocuk anne veya babayla birlikte işlem görecekse diğer eşin muvafakat belgesi, muvafakat verilmezse hâkim kararı istenir (Yönetmelik m.42/4).

3.2. Vatandaşlıktan Çıkma Başvurusunda Bakanlık İncelemesi

Vatandaşlıktan çıkma dosyası Bakanlıkta incelenir ve varsa eksik belgeler tamamlatılır (Yönetmelik m.43/1). Başvuru sahibi hakkında Emniyet Genel Müdürlüğünden, Kaçakçılık İstihbarat Harekât ve Bilgi Toplama Daire Başkanlığından ve Millî Savunma Bakanlığından arşiv araştırması istenir (Yönetmelik m.43/2). Kanunun m.25-27 ve Yönetmeliğin m.42-51 hükümleri, Bakanlığın vatandaşlıktan çıkma talebini karara bağlaması için bir süre öngörmez.

4. Vatandaşlıktan Çıkma İzin Belgesi ve Çıkma Belgesi

Vatandaşlıktan çıkma talebi uygun görülen kişiye verilen belge, kişinin yabancı vatandaşlığı kazanıp kazanmadığına göre değişir. Yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanmak üzere çıkma izni isteyenlere Türk vatandaşlığından çıkma izin belgesi; verilen izin sonucunda veya önceden yabancı bir devlet vatandaşlığını kazandığını belgeleyenlere Türk vatandaşlığından çıkma belgesi verilir (5901 sayılı Kanun m.26/1).

Yönetmelik bu iki durumu uygulamada şöyle ayırır:

• Yabancı vatandaşlığı henüz kazanmamış kişi için Bakanlık Türk vatandaşlığından çıkma izin belgesi ile Türk vatandaşlığından çıkma belgesini birlikte düzenleyip başvuru makamına gönderir (Yönetmelik m.44/1). Kişiye önce çıkma izin belgesi teslim edilir; çıkma belgesi, yabancı vatandaşlığın kazanıldığı belgeleninceye kadar dosyada saklanır ve belge ibraz edilince teslim edilir (Yönetmelik m.45/2).
• Yabancı vatandaşlığı kazandığını belgeleyen kişi için yalnız Türk vatandaşlığından çıkma belgesi düzenlenir ve kişiye teslim edilir (Yönetmelik m.44/2, m.45/1).

4.1. Vatandaşlıktan Çıkma İzin Belgesinin Geçerlilik Süresi

Vatandaşlıktan çıkma izin belgesi karar tarihinden itibaren iki yıl geçerlidir. Belgeyi alan kişi bu süre içinde, yurt içinde ikamet ettiği yerin valiliğine, yurt dışında dış temsilciliğe yabancı devlet vatandaşlığını kazandığına dair bilgi ve belgeleri vermek zorundadır; süre içinde yabancı vatandaşlık kazanılamazsa vatandaşlıktan çıkma izin belgesi geçersiz hâle gelir (5901 sayılı Kanun m.26/2). Yönetmelik aynı iki yıllık süreyi çıkma belgesi için de öngörür ve iki yıl içinde teslim edilemeyen belgelerin iptal için Bakanlığa iade edileceğini düzenler (Yönetmelik m.46/1-2).

Belgeler teslim edilmeden önce başvuru makamı kişinin nüfus kaydını kontrol eder. Evlenme, boşanma, evlat edinme veya kayıt düzeltme gibi olaylarla nüfus kaydı değişmişse belgeler teslim edilmez ve düzeltme için Bakanlığa iade edilir; kişi ölmüşse veya vatandaşlıktan çıkma talebinden vazgeçmişse belgeler iptal edilmek üzere iade edilir (Yönetmelik m.51/1). Kişinin Kanunda aranan şartlardan birini sonradan kaybettiği tespit edilirse de belgeler teslim edilmez (Yönetmelik m.46/3).

5. Vatandaşlıktan Çıkma Ne Zaman Gerçekleşir?

Vatandaşlıktan çıkma, çıkma belgesinin ilgiliye imza karşılığı teslimiyle gerçekleşir. Türk vatandaşlığını kaybeden kişinin nüfus aile kütüğündeki kaydı kapatılır ve kişi kayıp tarihinden itibaren yabancı muamelesine tabi tutulur (5901 sayılı Kanun m.27/1). Bu nedenle vatandaşlıktan çıkma izninin verilmesi veya çıkma izin belgesinin alınması tek başına vatandaşlığı sona erdirmez; kişi, Türk vatandaşlığından çıkma belgesini teslim alıncaya kadar Türk vatandaşıdır (Yönetmelik m.47/1).

Türk vatandaşlığından çıkma belgesini teslim eden makam, kişinin ve onunla birlikte işlem gören çocuğun aile kütüğündeki kaydının kapatılması için form düzenler ve kaydın bulunduğu nüfus müdürlüğüne gönderir (Yönetmelik m.48/1). Nüfus müdürlüğü bu forma dayanarak kaybı aile kütüğüne işler ve kaydı kapatır (Yönetmelik m.49/1).

6. Vatandaşlıktan Çıkmanın Sonuçları ve Dezavantajları

Vatandaşlıktan çıkmanın temel sonucu, kişinin kayıp tarihinden itibaren yabancı muamelesine tabi olmasıdır (5901 sayılı Kanun m.27/1). Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlıktan çıkanlar ve üçüncü dereceye kadar altsoyları için Kanun bu sonucu önemli ölçüde yumuşatır: bu kişiler, maddede sayılan istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanmaya devam eder; millî güvenliğe ve kamu düzenine ilişkin hükümler saklıdır (m.28/1).

Vatandaşlıktan çıkmanın dezavantajları, m.28’in koruduğu kişiler bakımından da devam eden sınırlamalardır:

• Seçme ve seçilme hakkı yoktur; muafen araç veya ev eşyası ithal etme hakkı da yoktur (m.28/2).
• Kadrolu kamu görevi yapılamaz. Bu kişiler bir kadroya dayalı ve kamu hukuku rejimine tabi asli ve sürekli kamu hizmeti görevlerinde bulunamaz; ancak kamu kurum ve kuruluşlarında işçi, geçici veya sözleşmeli personel olarak çalıştırılabilir (m.28/3).
• Askerlik yükümlülüğü sona erer. Askerlik hizmetini yapma yükümlülüğü yoktur (m.28/2).
• Sosyal güvenlik hakları korunur. Sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış haklar saklıdır; bu hakların kullanımında ilgili kanunlardaki hükümler uygulanır (m.28/2).

Vatandaşlıktan çıkanlara tanınan bu koruma yalnız doğumla Türk vatandaşı olanlar içindir (m.28/1). Evlenme veya başvuru gibi yollarla Türk vatandaşlığını sonradan kazanıp çıkma izniyle vatandaşlıktan çıkan kişi m.28 kapsamında değildir ve kayıp tarihinden itibaren diğer yabancılar gibi işlem görür (m.27/1).

6.1. Vatandaşlıktan Çıkma ve Mavi Kart

Vatandaşlıktan çıkma izniyle Türk vatandaşlığını kaybeden ve m.28 kapsamına giren kişilere, talepleri hâlinde bu haklardan faydalanabileceklerini gösteren Mavi Kart düzenlenir (5901 sayılı Kanun m.28/6). Kart otomatik verilmez, talep üzerine düzenlenir; hakların kullanılmasında Mavi Kartın ibrazı yeterlidir (m.28/7). Altsoyun bu haklardan yararlanabilmesi için üstsoyu ile soy bağını belgelendirmesi şarttır (m.28/5). Kartın kapsamı, sağladığı haklar ve başvuru usulü mavi kart nedir, kimlere verilir yazısında ayrıca anlatılmıştır.

7. Vatandaşlıktan Çıkmada Eş ve Çocukların Durumu

Vatandaşlıktan çıkma, kural olarak yalnız başvuru sahibinin vatandaşlığını sona erdirir. Eşlerden birinin çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybetmesi diğer eşin vatandaşlığına tesir etmez (5901 sayılı Kanun m.27/2).

Çocuklar bakımından vatandaşlıktan çıkma kendiliğinden sonuç doğurmaz. Türk vatandaşlığını kaybeden ana ya da babanın talebi bulunur ve diğer ebeveyn muvafakat ederse çocuklar da onunla birlikte vatandaşlığı kaybeder; muvafakat verilmezse hâkim kararına göre işlem yapılır (m.27/2). Vatandaşlığın kaybı çocuğu vatansız bırakacaksa bu hüküm uygulanmaz (m.27/3).

Yönetmelik, vatandaşlıktan çıkmada çocuğun durumunu ailenin yapısına göre ayrıca düzenler (Yönetmelik m.50):

• Anne ve baba vatandaşlığı birlikte kaybederse çocuk da kaybeder (m.50/2).
• Anne veya babadan biri ölmüşse çocuk, vatandaşlığı kaybeden ebeveyne bağlı olarak kaybeder (m.50/4).
• Anne veya babadan biri yabancıysa çocuk, vatandaşlığı kaybeden ebeveyne bağlı olarak kaybeder (m.50/5).
• Evlilik birliği dışında doğan çocuk, vatandaşlığı kaybeden annesine bağlı olarak kaybeder (m.50/6).

Muvafakat noter huzurunda verilir; başvuru makamında işlemi yapan memur huzurunda da verilebilir (Yönetmelik m.68/1).

8. Vatandaşlıktan Çıkarılma (Kaybettirme) Nedir, Kararı Kim Verir?

Vatandaşlıktan çıkarılma, kanundaki adıyla Türk vatandaşlığını kaybettirme, kişinin isteğine bağlı olmayan ve Cumhurbaşkanı kararıyla yapılan bir kayıp yoludur. Resmî makamlarca aşağıdaki eylemlerde bulunduğu tespit edilen kişilerin Türk vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir (5901 sayılı Kanun m.29/1):

• Türkiye’nin menfaatlerine uymayan bir yabancı devlet hizmetinde bulunup, bu görevi bırakması yurt dışında dış temsilciliklerce, yurt içinde mülki idare amirlerince bildirildiği hâlde, üç aydan az olmamak üzere verilen süre içinde kendi isteğiyle görevi bırakmamak (m.29/1-a).
• Türkiye ile savaş hâlinde bulunan bir devletin her türlü hizmetinde Cumhurbaşkanının izni olmaksızın kendi isteğiyle çalışmaya devam etmek (m.29/1-b).
• İzin almaksızın yabancı bir devlet hizmetinde gönüllü olarak askerlik yapmak (m.29/1-c).

Kanun ayrıca Türk Ceza Kanunu’nun 302, 309, 310, 311, 312, 313, 314 ve 315. maddelerindeki suçlar nedeniyle hakkında soruşturma veya kovuşturma yürütülen ve yabancı ülkede bulunduğu için kendisine ulaşılamayan vatandaşları düzenler. Bu kişiler Bakanlığa bildirilir; Bakanlıkça Resmî Gazetede yapılan yurda dön ilanına rağmen üç ay içinde yurda dönmezlerse vatandaşlıkları Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir (m.29/2).

Kaybettirme, Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder ve şahsidir, yani ilgilinin eş ve çocuklarına tesir etmez (m.30). Yönetmeliğin kaybettirmeye ilişkin maddesi hâlâ “Bakanlar Kurulu kararı” ifadesini taşır (Yönetmelik m.56/1); yürürlükteki Kanun hükmü ise kararı Cumhurbaşkanına verir (m.29/1).

Kaybettirme bir Cumhurbaşkanı kararı olduğundan, bu karara karşı iptal davası Danıştay’da ilk derece mahkemesi olarak görülür (Danıştay Kanunu m.24/1-a). Vatandaşlıktan çıkma başvurusunun reddi ise Bakanlık işlemidir ve aşağıdaki bölümde anlatılan idare mahkemesi yoluna tabidir.

9. Vatandaşlıktan Çıkma Başvurusu Reddedilirse Ne Yapılır?

Vatandaşlıktan çıkma şartlarını taşımadığı anlaşılan kişinin talebi Bakanlıkça reddedilir (Yönetmelik m.43/3). Vatandaşlıktan çıkma talebinin reddi, Bakanlığın idari işlemidir ve idari yargıda iptal davasına konu olabilir.

• Dava açma süresi: 5901 sayılı Kanun bu işlem için ayrı bir dava süresi öngörmediğinden genel kural uygulanır. Özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hâllerde idare mahkemelerinde dava açma süresi altmış gündür ve idari uyuşmazlıklarda yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar (İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7).
• Yetkili mahkeme: kanunda ayrıca gösterilmemişse yetkili idare mahkemesi, dava konusu idari işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir (İYUK m.32/1).
• Dava öncesi başvuru: ilgili, dava açmadan önce işlemin kaldırılmasını veya değiştirilmesini üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapan makamdan dava süresi içinde isteyebilir. Bu başvuru işlemeye başlamış dava süresini durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve dava süresi, başvuruya kadar geçen süre de hesaba katılarak yeniden işlemeye başlar (İYUK m.11/1-3).

Bakanlık vatandaşlıktan çıkma başvurusuna hiç cevap vermezse İYUK’un idari makamların sükûtuna ilişkin hükmü uygulanır: idari davaya konu olabilecek bir işlemin yapılması için yapılan başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve ilgili, otuz günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde dava açabilir (İYUK m.10/2). Süre hesabının ayrıntıları idari davada dava açma süresi yazısında, vatandaşlık başvurusunun reddinde yargı yolu ise vatandaşlık başvurusunun reddi ve yargı yolu yazısında anlatılmıştır.

10. Vatandaşlıktan Çıkan Kişi Yeniden Türk Vatandaşı Olabilir mi?

Vatandaşlıktan çıkan kişi, Türk vatandaşlığını yeniden kazanabilir. Çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenler, millî güvenlik bakımından engel teşkil eden bir hâlleri bulunmamak şartıyla, Türkiye’de ikamet etme süresine bakılmaksızın Bakanlık kararıyla vatandaşlığı yeniden kazanabilir (5901 sayılı Kanun m.13/1-a).

Kanundaki kayıp yolları arasında süreli ya da “geçici” bir vatandaşlıktan çıkma yoktur (m.24). Türk vatandaşlığından çıkma belgesinin teslimiyle vatandaşlık kesin olarak sona erer (m.27/1); vatandaşlıktan çıkan ve sonradan Türk vatandaşlığına dönmek isteyen kişi m.13’e göre ayrı bir yeniden kazanma başvurusu yapar. Vatandaşlığı kaybettirilen kişi için ise yeniden kazanma, Cumhurbaşkanı kararıyla ve Türkiye’de üç yıl ikamet şartıyla mümkündür (m.14/1). Vatandaşlığı kazanmanın genel yolları Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır yazısında anlatılmıştır.