Gaiplik Nedir? Gaiplik Kararı, Süresi ve Mahkemesi

Gaiplik, ölüm tehlikesi içinde kaybolan ya da uzun zamandan beri kendisinden haber alınamayan bir kişinin ölümü hakkında kuvvetli olasılık bulunduğunda, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusuyla mahkemenin verdiği karardır. Gaiplik kararından sonra ölüme bağlı haklar, gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır (4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.32, m.35).

Bu yazı, bir yakını kaybolmuş ya da uzun süredir kendisinden haber alınamayan ve miras, nüfus kaydı veya evlilik işlemlerini yürütmek isteyen kişi için gaiplik kararının şartlarını, sürelerini, görevli mahkemesini ve sonuçlarını madde dayanaklarıyla anlatır.

1. Gaiplik: Öne Çıkanlar

• Gaiplik kararı için ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl ya da son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olmalıdır (TMK m.33).
• Başvurudan sonra mahkeme ilan yapar; ilan süresi ilk ilan gününden başlayarak en az altı aydır ve bekleme süresinin yerine geçmez (TMK m.33).
• Gaiplik kararını sulh hukuk mahkemesi verir; yetkili mahkeme kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.383, TMK m.32).
• Gaiplik kararı, verildiği günden değil, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği ya da son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur (TMK m.35).
• Mirasçılar tereke mallarını ancak güvence göstererek teslim alır; güvence süresi sebebe göre beş ya da on beş yıldır (TMK m.584).
• Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirmez; eşin yeniden evlenebilmesi için ayrıca evliliğin feshine karar verilmesi gerekir (TMK m.131).

2. Gaiplik Nedir?

Gaiplik, kaybolan bir kişinin ölümü ispatlanamadığı hâlde, ölümüne bağlı hakların kullanılabilmesi için mahkemenin verdiği karardır. Kanun iki sebep tanır: kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması ya da kendisinden uzun zamandan beri haber alınamaması. Her iki sebepte de ölüm hakkında kuvvetli olasılık bulunmalıdır (TMK m.32).

Kanun, hakkında gaiplik kararı istenen ya da verilen kişiyi gaip olarak anar (TMK m.35, m.584). Gaip ne demek sorusunun hukuktaki karşılığı budur: ölümü ispatlanmamış, fakat hakkında gaiplik kararıyla ölüme bağlı sonuçlar işletilen kişi.

Gaiplik kararının etkisi Türk Medeni Kanunu’nda şöyle tanımlanır: ilandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir ve ölüme bağlı haklar, aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır (TMK m.35). Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği aynı sonucu “Gaiplik, ölümün hukuki sonuçlarını doğurur.” cümlesiyle ifade eder (Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.40/2). Kanun lafzındaki “gibi” sözcüğü, gaiplik kararının ölümü ispatlamadığını, yalnız ölüme bağlı hakların kullanılmasına imkân verdiğini gösterir. Kanun kişiliğin ölümle sona erdiğini söyler (TMK m.28); gaiplik için kullandığı ifade ise ölüme bağlı hakların ölüm ispatlanmış gibi kullanılmasıdır (TMK m.35). Kişinin geri dönme ihtimali bu yüzden kanunda ayrıca düzenlenmiştir (TMK m.34, m.585).

3. Gaiplik Kararının Şartları

Gaiplik kararı için dört şart birlikte aranır: kaybolma sebeplerinden birinin bulunması, ölüm hakkında kuvvetli olasılık, başvuranın hakkının bu ölüme bağlı olması ve kanundaki sürenin geçmiş olması (TMK m.32, m.33).

• Kaybolma sebebi: Kişi ya ölüm tehlikesi içinde kaybolmuş ya da kendisinden uzun zamandan beri haber alınamamış olmalıdır. Hangi sebebe dayanıldığı, beklenecek süreyi ve mirastaki güvence süresini belirler (TMK m.32, m.33, m.584).
• Kuvvetli olasılık: Kişinin ölümü hakkında kuvvetli olasılık bulunmalıdır. Ölüme kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar gaiplik değil, ölüm karinesi kapsamındadır (TMK m.31, m.32).
• Başvuru hakkı: Gaiplik kararını, hakları bu kişinin ölümüne bağlı olanlar isteyebilir (TMK m.32). Mirasın açıldığı anda sağ olup olmadığı ispat edilemeyen mirasçının payı kendilerine kalacak olanlar da gaiplik kararı ve miras payının teslimini isteyebilir (TMK m.586). Belirli şartlarda Hazine de başvurabilir (TMK m.588).
• Süre: Ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl ya da son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olmalıdır (TMK m.33).

4. Gaiplik Süresi: Kaç Yıl Geçmesi Gerekir?

Gaiplik süresi sebebe göre değişir: ölüm tehlikesi içinde kaybolmada tehlikenin üzerinden en az bir yıl, uzun süredir haber alınamamada son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmeden gaiplik kararı istenemez (TMK m.33).

Gaiplik sebebi	Başvuru için geçmesi gereken süre	Süre ne zaman başlar
Ölüm tehlikesi içinde kaybolma	En az 1 yıl	Ölüm teh­li­ke­si­nin ger­çek­leş­tiği tarih
Uzun süredir haber alınamama	En az 5 yıl	Son haber tarihi

Bu süreler başvurudan önce dolmuş olmalıdır. Başvurudan sonra mahkeme, kişi hakkında bilgisi olanları ilanla çağırır ve bu ilan süresi ilk ilan gününden başlayarak en az altı aydır (TMK m.33). Altı ay bir bekleme süresi değildir: ölüm tehlikesi içinde kaybolan kişi için de başvuru bir yıl geçmeden yapılamaz, altı aylık ilan bu başvurudan sonra işlemeye başlar.

Süre, olayın ya da son haberin tarihinden işlediği için başvuruyu hazırlayan kişinin bu tarihi belgelemesi gerekir. Son haber tarihi hem beş yıllık sürenin başlangıcını hem de gaiplik kararının hüküm doğurduğu günü belirler (TMK m.33, m.35).

5. Gaiplik İlanı Nedir?

Gaiplik ilanı, mahkemenin gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunanları, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yaptığı çağrıdır. İlan süresi, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır (TMK m.33).

İlan süresi dolmadan kişi ortaya çıkar, kendisinden haber alınır ya da öldüğü tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer (TMK m.34). Üçüncü ihtimalde artık ispatlanmış bir ölüm tarihi vardır; ölüme bağlı haklar gaiplik kararına değil, bu tarihe göre kullanılır. İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir (TMK m.35).

6. Gaiplik Kararını Hangi Mahkeme Verir?

Gaiplik kararını sulh hukuk mahkemesi verir. Gaiplik kararı kişiler hukukundaki çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır ve çekişmesiz yargı işlerinde aksine düzenleme bulunmadıkça sulh hukuk mahkemesi görevlidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.382/2-a-4, m.383/1).

6.1. Gaiplik Davasında Yetkili Mahkeme

Gaiplik davasında yetkili mahkeme, kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesidir. Kişi Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer, böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (TMK m.32). Yetki sırası kademelidir: bir sonraki yere ancak önceki bağlantı yoksa geçilir.

6.2. Gaiplik Nedeniyle Evliliğin Feshi: Aile Mahkemesi

Gaiplik nedeniyle evliliğin feshi, gaiplik kararından ayrı bir kümede, aile hukukundaki çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır (HMK m.382/2-b-2). Evliliğin feshi Türk Medeni Kanunu’nun aile hukukunu düzenleyen İkinci Kitabında yer alır ve aile mahkemeleri bu kitaptan doğan dava ve işlere bakar (TMK m.131; 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4/1). Fesih ayrı bir davayla istenirse yetkili mahkeme davacının yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m.131).

6.3. Gaiplik İstemine Malvarlığı İstemi Eklenirse

Gaiplik kararı çekişmesiz yargı işidir ve sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m.382/2-a-4, m.383). Malvarlığı haklarına ilişkin davalarda ise aksine düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2/1). Gaibin mirasçılarına gaibe düşen miras payının teslim edilmesi ayrıca miras hukukundaki çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmıştır (HMK m.382/2-c-4).

Kanun, gaiplik istemiyle aynı dilekçede malvarlığına ilişkin başka bir istem ileri sürüldüğünde görevin nasıl belirleneceğini ayrıca düzenlemez. Bu nedenle dilekçe hazırlanırken her istemin çekişmesiz yargı işi mi yoksa malvarlığı hakkına ilişkin dava mı olduğu ayrı ayrı değerlendirilir. Asliye hukuk mahkemesinin görev alanı için asliye hukuk mahkemesi yazımıza bakabilirsiniz.

7. Gaiplik Davası Nasıl Açılır?

Gaiplik davası, hakları kaybolan kişinin ölümüne bağlı olan kişinin, kanundaki süre dolduktan sonra yetkili sulh hukuk mahkemesine dilekçeyle başvurmasıyla açılır. Süreç şu sırayla ilerler:

1. Başvuru hakkının belirlenmesi: Başvuran, hakkının kaybolan kişinin ölümüne bağlı olduğunu gösterir; mirasçılık bunun tipik örneğidir (TMK m.32). Mirasçılığın nasıl belgelendiği için veraset ilamı yazımıza bakabilirsiniz.
2. Sebebin ve sürenin belgelenmesi: Ölüm tehlikesinin gerçekleştiği tarih ya da son haber tarihi belgelenir ve bir yıllık ya da beş yıllık sürenin dolduğu gösterilir (TMK m.33).
3. Yetkili sulh hukuk mahkemesine başvuru: Dilekçe, kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine verilir (TMK m.32; HMK m.383).
4. İlan: Mahkeme, kişi hakkında bilgisi olanları ilanla çağırır; ilan süresi en az altı aydır (TMK m.33).
5. Gaiplik kararı: İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir. Karar, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği ya da son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur (TMK m.35).
6. Nüfus tescili: Mahkeme gaiplik kararını on gün içinde nüfus müdürlüğüne bildirir ve karar aile kütüğüne tescil edilir (Nüfus Hizmetleri Kanunu m.34).
7. Evliliğin feshi: Gaibin eşi yeniden evlenmek istiyorsa evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte ya da ayrı bir davayla ister (TMK m.131).

Gaiplik davasında son haber tarihi kararın hüküm doğurduğu günü belirlediği için başvuruda bu tarihin açık ve belgeli olması gerekir (TMK m.35). Son iletişim kaydı, bilinen son adres ve varsa kayıp başvurusu bu tarihin tespitine yardımcı olur.

8. Gaiplik Kararının Sonuçları

Gaiplik kararının temel sonucu, ölüme bağlı hakların gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılmasıdır; mirasın açılması, eşin fesih talebi ve nüfus kaydındaki değişiklik bu sonuçtan doğar (TMK m.35).

8.1. Gaiplik Kararı Hangi Tarihten Hüküm Doğurur?

Gaiplik kararı, karar tarihinden değil, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur (TMK m.35). Mirasın hangi gün açıldığı ve o gün kimin mirasçı olduğu bu tarihe göre belirlenir. Bekleme süresi ve ilan karar tarihinden önce geçtiği için, bu arada ölen bir kişinin mirasçı olup olmadığı karar tarihine göre değil, geriye etkili bu tarihe göre belirlenir.

8.2. Gaiplik Kararı Nüfus Kaydına Nasıl İşlenir?

Gaiplik kararı, hâkimin bildirmesi üzerine ölüm kütüğüne kaydolunur (TMK m.45). Mahkeme gaiplik kararını on gün içinde o yerin nüfus müdürlüğüne bildirir ve karar nüfus memurlarınca aile kütüğüne tescil edilir (Nüfus Hizmetleri Kanunu m.34). Tescil işleminin idari yönü için Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nün gaiplik sayfası incelenebilir.

Gaiplik kararı sonradan kaldırılırsa nüfus kaydında zorunlu olan değişiklik, ilgilinin kütükteki kaydının düşünceler sütununa yazılarak yapılır (TMK m.46). Nüfus kaydındaki diğer hataların düzeltilmesi için nüfus kaydının düzeltilmesi davası yazımıza bakabilirsiniz.

9. Gaiplik ve Miras: Güvence, Geri Verme ve Gaibe Düşen Miras

Gaiplik kararından sonra gaibin mirası mirasçılara geçer; ancak mirasçılar tereke mallarını güvence göstermeden teslim alamaz. Güvence, malların ileride ortaya çıkabilecek üstün hak sahiplerine ya da gaibin kendisine geri verileceğine ilişkindir (TMK m.584). Mirasın paylaşımı için miras paylaşımı ve miras payları yazımıza bakabilirsiniz.

9.1. Gaiplik Durumunda Güvence Süresi

Güvence süresi gaiplik sebebine göre değişir ve her iki hâlde de gaibin yüz yaşına varacağı günle sınırlıdır (TMK m.584).

Gaiplik sebebi	Güvence süresi	Süre ne zaman başlar
Ölüm tehlikesi içinde kaybolma	5 yıl	Tereke mallarının teslimi
Uzun süredir haber alınamama	15 yıl	Son haber tarihi
Her iki hâlde üst sınır	Gaibin yüz yaşına varacağı güne kadar

Başlangıç noktalarının farklı olması sonucu değiştirir. On beş yıllık süre teslimden değil son haber tarihinden işler; haber alınamama hâlinde başvuru ancak son haber tarihinden beş yıl sonra yapılabildiği ve ilan en az altı ay sürdüğü için, tereke teslim alındığında bu sürenin bir bölümü geçmiş olur (TMK m.33, m.584). Terekedeki malların belirlenmesi için terekenin tespiti davası yazımıza bakabilirsiniz.

9.2. Gaip Ortaya Çıkarsa Mallar Geri Verilir

Gaip ortaya çıkarsa ya da üstün hak sahibi olduğunu ileri sürenler bu sıfatlarını ispat ederse, tereke mallarını teslim almış olanlar aldıkları malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdür (TMK m.585/1). İyiniyetli olanların üstün hak sahiplerine geri verme yükümlülüğü, miras sebebiyle istihkak davasına ilişkin zamanaşımı süresine tabidir (TMK m.585/2). Bu dava için miras sebebiyle istihkak davası yazımıza bakabilirsiniz.

9.3. Gaibe Düşen Miras Payı

Mirasın açıldığı anda ortada bulunmayan ve sağ olup olmadığı ispat edilemeyen mirasçının miras payı resmen yönetilir (TMK m.586/1). Bu mirasçı sağ değilse payı kendilerine kalacak olanlar, gaipliğe ilişkin sürelere ve usule uyarak o kişinin gaipliğine karar verilmesini ve miras payının kendilerine teslimini isteyebilir (TMK m.586/2).

Gaibin mirasçıları tereke mallarını teslim aldıktan sonra gaibe bir miras düşerse, bu payın teslimi için ayrıca gaiplik kararı alınması gerekmez (TMK m.587/1). Gaibe düşen miras payının mirasçılara teslimi, miras hukukundaki çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır (HMK m.382/2-c-4).

10. Gaiplik ve Evlilik: Gaibin Eşi Yeniden Evlenebilir mi?

Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirmez. Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez (TMK m.131/1; Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.40/3).

Kaybolanın eşi evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte ya da ayrıca açacağı bir davayla isteyebilir. Ayrı davada yetkili mahkeme davacının yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m.131/2-3).

11. Gaiplik ve Hazine: Hak Sahibi Çıkmazsa Malvarlığı Kime Kalır?

Sağ olup olmadığı bilinmeyen bir kişinin malvarlığı ya da ona düşen miras payı on yıl resmen yönetilirse ya da malvarlığı böyle yönetilen kişinin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse, Hazinenin istemi üzerine o kişinin gaipliğine karar verilir (TMK m.588/1). Hakları ölüme bağlı olanların başvurusunda kanun, mahkemenin gaipliğe “karar verebilir” olduğunu söyler; Hazinenin isteminde ise “karar verilir” ifadesini kullanır (TMK m.32, m.588).

Gaiplik kararı için gereken ilan süresinde hiçbir hak sahibi ortaya çıkmazsa, aksine hüküm bulunmadıkça gaibin mirası Devlete geçer. Devlet de gaibe veya üstün hak sahiplerine karşı, gaibin mirasını teslim alanlar gibi geri vermekle yükümlüdür (TMK m.588/2-3).

Uzun süreden beri bulunamayan ve oturduğu yer bilinmeyen kişinin malları için vesayet makamı bir yönetim kayyımı atar (TMK m.427/1). Kayyımlığın işleyişi için vesayet ve kayyımlık yazımıza bakabilirsiniz.

12. Gaiplik ile Ölüm Karinesi Arasındaki Fark

Gaiplik ile ölüm karinesi arasındaki fark ölümün olasılık derecesindedir: ölüm karinesinde kişi ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren bir durumda kaybolmuştur ve cesedi bulunamasa bile gerçekten ölmüş sayılır (TMK m.31). Gaiplikte ise ölüm hakkında yalnız kuvvetli olasılık vardır ve sonuç ancak mahkeme kararıyla doğar (TMK m.32, m.35).

Ölüm karinesinde nüfus kaydına ölü kaydı, o yerin en büyük mülkî amirinin emriyle düşülür (TMK m.44/1). Bunun için kişinin alt veya üst soyundan birinin ya da kardeşlerinin, bunlar yoksa mirasçılarının dilekçeyle başvurup olayı belgelendirmesi ya da yetkili makamların durumu resmî yazıyla nüfus müdürlüğüne bildirmesi gerekir (Nüfus Hizmetleri Kanunu m.32/2). Her ilgili, bu kişinin ölü ya da sağ olduğunun mahkemece tespitini dava edebilir (TMK m.44/2); ölü kaydı düşülen kişinin sağ olduğunun tespiti de çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır (HMK m.382/2-a-3).

	Ölüm karinesi	Gaiplik
Ölçüt	Ölüme kesin gözle bakılmayı gerektiren durum (TMK m.31)	Ölüm hakkında kuvvetli olasılık (TMK m.32)
Sonuç	Kişi gerçekten ölmüş sayılır (TMK m.31)	Ölüme bağlı haklar ölüm ispatlanmış gibi kullanılır (TMK m.35)
Nüfus kaydı	Mülkî amirin emriyle ölü kaydı (TMK m.44)	Hâkimin bil­dir­me­siyle ölüm kütüğüne kayıt (TMK m.45)
Bekleme süresi	Madde metninde yok	1 yıl veya 5 yıl (TMK m.33)
İlan	Madde metninde yok	En az 6 ay (TMK m.33)
Mirasta güvence	Madde 584 yalnız hakkında gaiplik kararı verilmiş kişiyi kapsar	Gerekir (TMK m.584)
Evlilik	Madde 131 yalnız gaipliğine karar verilen kişinin eşini düzenler	Fesih kararı gerekir (TMK m.131)

Ölüm karinesi sütunundaki “madde metninde yok” satırları, ilgili maddelerin bu konuda hüküm içermediğini gösterir.

Gaiplik kararına ilişkin madde metinlerinin tamamı Türk Medeni Kanunu’nun Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki metninde okunabilir. Ehliyet ve kişiliğin başlangıcı gibi kişiler hukukunun diğer konuları için fiil ehliyeti ve miras hukuku yazılarımıza bakabilirsiniz.