Asliye Hukuk Mahkemesi Nedir? Hangi Davalara Bakar?

Asliye hukuk mahkemesi, kanun başka bir mahkemeyi görevli kılmadıkça malvarlığı haklarına ve şahıs varlığına ilişkin bütün davalara, dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın bakan, tek hâkimli ve genel görevli ilk derece hukuk mahkemesidir (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.2/1; 5235 sayılı Kanun m.5). Sulh hukuk mahkemesinin kanunda sayılan davaları ile ticaret, iş, aile ve tüketici mahkemesi gibi özel mahkemelerin davaları bu genel görevin dışında kalır. Bu yazı, asliye hukuk mahkemesinden tebligat alan veya bir hukuk davasını hangi mahkemede açacağını öğrenmek isteyen kişi için hazırlanmıştır.

1. Asliye Hukuk Mahkemesi: Öne Çıkanlar

• Asliye hukuk mahkemesi, aksine bir düzenleme yoksa malvarlığı haklarına ve şahıs varlığına ilişkin davalara, dava konusunun değerine bakılmaksızın bakar (HMK m.2/1).
• Asliye hukuk mahkemesi tek hâkimlidir; sulh hukuk mahkemesi de tek hâkimlidir (5235 sayılı Kanun m.5).
• Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi ve zilyetliğin korunması davaları asliye hukuk mahkemesinde değil, sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m.4/1).
• Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yerde ticari davaya asliye hukuk mahkemesi bakar; iş mahkemesi kurulmamış yerde de iş davalarına iş mahkemesinin usulüyle asliye hukuk mahkemesi bakar (TTK m.5/4; 7036 sayılı Kanun m.2/3).
• 1., 2. veya 3. asliye hukuk mahkemesi gibi numaralar aynı adliyedeki eşit görevli daireleri ayırır; daireler tevzi edilen davalara bakmak zorundadır (5235 sayılı Kanun m.5).
• Asliye hukuk mahkemesi ceza davası görmez; ceza mahkemeleri asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleridir (5235 sayılı Kanun m.8).
• Asliye hukuk mahkemesi kararına karşı istinaf süresi, ilamın tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.345).

2. Asliye Hukuk Mahkemesi Nedir?

Asliye hukuk mahkemesi, özel hukuk uyuşmazlıklarında genel görevli ilk derece mahkemesidir: bir hukuk davası kanunla sulh hukuk mahkemesine veya özel bir mahkemeye verilmemişse asliye hukuk mahkemesinde görülür. 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun, hukuk mahkemelerini sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemeleri olarak sayar (5235 sayılı Kanun m.4).

Asliye hukuk mahkemesinde davaya tek hâkim bakar; kanun sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemelerinin tek hâkimli olduğunu açıkça düzenler (5235 sayılı Kanun m.5).

Asliye hukuk mahkemesi, her il merkezinde ve bölgelerin coğrafi durumu ile iş yoğunluğu gözetilerek belirlenen ilçelerde, kanun metnindeki adıyla Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun olumlu görüşü alınarak Adalet Bakanlığınca kurulur (5235 sayılı Kanun m.5). Mahkeme bulunduğu il veya ilçenin adıyla anılır. Asliye hukuk mahkemesinin yargı çevresi, bulunduğu il merkezi ve ilçeler ile bunlara adlî yönden bağlanan ilçelerin idarî sınırlarıdır; bu çevre il ve ilçe sınırlarına bakılmaksızın Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Kurulunca da belirlenebilir (5235 sayılı Kanun m.7).

2.1. Asliye Hukuk Mahkemesi Ne İş Yapar?

Asliye hukuk mahkemesi, kişiler arasındaki özel hukuk uyuşmazlıklarını dava yoluyla çözer ve kanunların kendisine verdiği diğer işleri yapar. Kanunun ifadesiyle asliye hukuk mahkemeleri, sulh hukuk mahkemelerinin görevleri dışında kalan ve özel hukuk ilişkilerinden doğan her türlü dava ve işler ile kanunların verdiği diğer dava ve işlere bakar (5235 sayılı Kanun m.6). Özel kanunlarla kurulan hukuk mahkemelerinin görevleri saklıdır.

Asliye hukuk mahkemesinin işi yalnız çekişmeli dava değildir. Çekişmesiz yargı işlerinde kural olarak sulh hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m.383), fakat kanun bazı çekişmesiz işleri adıyla asliye hukuk mahkemesine verir. Örneğin nüfus kütüklerinin sayfa birleşim yerlerinin mühürlenmesi, asliye hukuk mahkemesince yapılan çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır (HMK m.382/2-g).

3. Asliye Hukuk Mahkemesi Hangi Davalara Bakar?

Asliye hukuk mahkemesi, dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalara ve şahıs varlığına ilişkin davalara bakar; kanunda aksine bir düzenleme varsa o düzenleme uygulanır (HMK m.2/1). Kanunda aksine düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesi diğer dava ve işler bakımından da görevlidir (HMK m.2/2). Bu yüzden kanun asliye hukuk mahkemesinin davalarını tek tek saymaz; önce sulh hukuk mahkemesinin ve özel mahkemelerin görev alanını belirler, geri kalanı asliye hukuk mahkemesine bırakır.

Asliye hukuk mahkemesinin görevini belirleyen kurallar kamu düzenindendir ve mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir (HMK m.1). Taraflar anlaşarak bir davayı asliye hukuk mahkemesine ya da başka bir mahkemeye götüremez. Mahkemenin görevli olması bir dava şartıdır (HMK m.114/1-c) ve mahkeme bunu davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır (HMK m.115/1).

3.1. Asliye Hukuk Mahkemesinde Görülen Davalara Örnekler

Asliye hukuk mahkemesinde görülen davayı bulmak için iki soru birlikte sorulur: uyuşmazlık sulh hukuk mahkemesinin kanunda sayılan davalarından biri mi, ve uyuşmazlık için özel bir mahkeme görevli kılınmış mı? İki sorunun cevabı da “hayır” ise dava asliye hukuk mahkemesinindir (HMK m.2/1, m.4/1). Aşağıdaki davalar bu ölçüte göre asliye hukuk mahkemesinde görülür:

• Tapu iptali ve tescil davası: taşınmaz mülkiyetine ilişkin bu dava bir malvarlığı davasıdır ve sulh hukuk mahkemesinin listesinde yer almaz. Davanın şartları için tapu iptali ve tescil davası yazısına bakılabilir.
• El atmanın önlenmesi davası: mülkiyet hakkına dayanan el atmanın önlenmesi davası asliye hukuk mahkemesinde görülür. Yalnız zilyetliğin korunmasına yönelik davalar ise sulh hukuk mahkemesine aittir (HMK m.4/1-c). Ayrıntılar için el atmanın önlenmesi davası yazısına bakılabilir.
• Tazminat davaları: ticari, iş veya tüketici ilişkisinden doğmayan maddi ve manevi tazminat davaları malvarlığı ve şahıs varlığı davası olarak asliye hukuk mahkemesinde görülür. Bu dava türü için maddi ve manevi tazminat davası yazısına bakılabilir.
• Nüfus kaydının düzeltilmesi davası: nüfus kayıtlarına ilişkin düzeltme davaları, yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki görevli asliye hukuk mahkemesinde açılır (Nüfus Hizmetleri Kanunu m.36/1-a).

Nüfus kaydının düzeltilmesi davası, asliye hukuk mahkemesinin görevine giren ve iki kanun hükmünün birlikte okunmasını gerektiren bir örnektir. HMK, ad ve soyadın değiştirilmesini ve kişisel durum sicilindeki kaydın düzeltilmesini çekişmesiz yargı işleri arasında sayar (HMK m.382/2-a) ve çekişmesiz yargı işlerinde sulh hukuk mahkemesini görevli kılar; ancak bu kural “aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece” geçerlidir (HMK m.383). Nüfus Hizmetleri Kanunu m.36/1-a, nüfus kayıtlarına ilişkin düzeltme davaları için asliye hukuk mahkemesini gösteren özel düzenlemedir. Usul ve belgeler için nüfus kaydının düzeltilmesi davası yazısına bakılabilir.

3.2. Asliye Hukuk Mahkemesinin Bakmadığı Davalar

Asliye hukuk mahkemesi üç grup davaya bakmaz. Birincisi, sulh hukuk mahkemesinin kanunda sayılan davalarıdır (HMK m.4/1). İkincisi, özel kanunla kurulan mahkemelerin davalarıdır; özel kanunlarla kurulan hukuk mahkemelerinin görevleri saklıdır (5235 sayılı Kanun m.6). Ticari davalar asliye ticaret mahkemesine (TTK m.5/1), işçi ile işveren arasındaki iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar iş mahkemesine (7036 sayılı Kanun m.5/1-a), aile hukukundan doğan dava ve işler aile mahkemesine (4787 sayılı Kanun m.4), tüketici işlemlerinden doğan uyuşmazlıklar tüketici mahkemesine (Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.73/1) aittir.

Üçüncü grup ceza davalarıdır. Asliye hukuk mahkemesi bir hukuk mahkemesidir ve suç isnadıyla açılan davaya bakmaz; bu davalar ceza mahkemelerinde görülür (5235 sayılı Kanun m.8).

4. Asliye Hukuk Mahkemesi ile Sulh Hukuk Mahkemesi Farkı

Asliye hukuk mahkemesi ile sulh hukuk mahkemesi arasındaki fark görev alanındadır: sulh hukuk mahkemesi kanunda sayılan davalara bakar, asliye hukuk mahkemesi bunların dışında kalan malvarlığı ve şahıs varlığı davalarına bakar (HMK m.2/1, m.4/1). İki mahkeme de tek hâkimlidir (5235 sayılı Kanun m.5); yani fark hâkim sayısında değil, davanın konusundadır.

Sulh hukuk mahkemesi, dava konusunun değer veya tutarına bakılmaksızın şu davalara bakar (HMK m.4/1):

• Kiralanan taşınmazların İcra ve İflas Kanunu’na göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler ayrık olmak üzere, kira ilişkisinden doğan alacak davaları da dâhil kira ilişkisinden doğan tüm uyuşmazlıklar ve bu davalara karşı açılan davalar.
• Taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin davalar.
• Taşınır ve taşınmaz mallarda yalnız zilyetliğin korunmasına yönelik davalar.
• HMK ile diğer kanunların sulh hukuk mahkemesini veya sulh hukuk hâkimini görevlendirdiği davalar.

	Asliye hukuk mahkemesi	Sulh hukuk mahkemesi
Görev ölçütü	Aksine düzenleme yoksa malvarlığı ve şahıs varlığı davaları (HMK m.2/1)	Kanunda sayılan davalar (HMK m.4/1)
Dava değeri	Görevi etkilemez (HMK m.2/1)	Görevi etkilemez (HMK m.4/1)
Yapısı	Tek hâkim (5235 sayılı Kanun m.5)	Tek hâkim (5235 sayılı Kanun m.5)
Çekişmesiz yargı	Kanunun adıyla verdiği işler (HMK m.382/2-g)	Aksine düzenleme yoksa görevli (HMK m.383)
Yargılama usulü	Dilekçeler, ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama aşamaları (HMK m.136, m.137, m.184, m.186)	Basit yargılama usulü (HMK m.316/1-a)
Temyiz	Genel kurallara tabi (HMK m.361)	HMK m.4’teki davalara ilişkin bölge adliye mahkemesi kararları, kanunda sayılan kira davaları hariç, temyiz edilemez (HMK m.362/1-b)

5. Asliye Hukuk Mahkemesi ile Asliye Ticaret, İş, Aile ve Tüketici Mahkemesi Ayrımı

Asliye hukuk mahkemesi ile özel mahkemeler arasındaki ayrım uyuşmazlığın kaynağına bakar: ticari dava, iş ilişkisi, aile hukuku veya tüketici işlemi kaynaklı uyuşmazlık, o alan için kurulan mahkemeye gider. Özel mahkeme kurulmamış yerde ise bazı kanunlar bu davaları açıkça asliye hukuk mahkemesine verir.

Mahkeme	Görev alanı	O mahkeme bulunmayan yerde
Asliye ticaret mahkemesi	Tüm ticari davalar ve ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işleri (TTK m.5/1)	Asliye hukuk mahkemesi davaya devam eder, görevsizlik kararı vermez (TTK m.5/4)
İş mahkemesi	İşçi ile işveren arasında iş iliş­ki­sin­den doğan hukuk uyuş­maz­lık­ları ve kanunda sayılan sosyal güvenlik uyuş­maz­lık­ları (7036 sayılı Kanun m.5/1)	Asliye hukuk mahkemesi, 7036 sayılı Kanun’daki usul ve esaslara göre bakar (7036 sayılı Kanun m.2/3)
Aile mahkemesi	Aile hukukundan doğan dava ve işler (4787 sayılı Kanun m.4)	Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.2)
Tüketici mahkemesi	Tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygu­la­ma­lar­dan doğan uyuş­maz­lık­lar (TKHK m.73/1)	TKHK m.73 bu durumu düzenlemez

5.1. Asliye Hukuk Mahkemesinin Ticaret Mahkemesi Sıfatıyla Bakması

Asliye hukuk mahkemesi, asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yargı çevresinde ticari davalara da bakar. Kanun bu durumda ticari davada görev kuralına dayanılmamış olmasının görevsizlik kararı verilmesini gerektirmediğini ve asliye hukuk mahkemesinin davaya devam edeceğini düzenler (TTK m.5/4). Bir yerde asliye ticaret mahkemesi varsa ise ticari sayılan davalara asliye ticaret mahkemesinde bakılır (TTK m.5/2).

Asliye hukuk mahkemesi ile asliye ticaret mahkemesi aynı yerde bulunuyorsa aralarındaki ilişki görev ilişkisidir ve göreve ilişkin usul hükümleri uygulanır (TTK m.5/3). Yani ticari bir dava asliye hukuk mahkemesinde açılırsa mahkeme görev dava şartı yokluğu nedeniyle davayı usulden reddeder (HMK m.114/1-c, m.115/2). Hangi davaların ticari sayıldığı TTK m.4’te düzenlenir; ayrıntılar için asliye ticaret mahkemesi nedir yazısına bakılabilir.

5.2. Asliye Hukuk Mahkemesinin İş ve Aile Mahkemesi Yerine Bakması

Asliye hukuk mahkemesi, iş mahkemesi kurulmamış yerde iş mahkemesinin görev alanına giren dava ve işlere bakar; bu davalarda kendi genel usulünü değil, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’ndaki usul ve esasları uygular (7036 sayılı Kanun m.2/3). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde de aile mahkemesinin kapsamına giren dava ve işlere Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.2). Bu durumda dava, iş veya aile mahkemesinde değil, o yerdeki asliye hukuk mahkemesinde açılır.

Tüketici mahkemesi için durum farklıdır. Tüketici mahkemesinin görevini düzenleyen TKHK m.73, tüketici mahkemesi kurulmayan yerde hangi mahkemenin bakacağını söylemez. Bu konudaki uygulama ve dava şartı arabuluculuk için tüketici mahkemesi yazısına bakılabilir.

6. Asliye Hukuk Mahkemesi Numaraları: 1., 2., 3. Asliye Hukuk Mahkemesi Ne Demek?

Asliye hukuk mahkemesi numarası, aynı adliyede kurulan asliye hukuk dairelerinin sıra numarasıdır. Kanun, iş durumunun gerekli kıldığı yerlerde hukuk mahkemelerinin birden fazla dairesinin oluşturulabileceğini ve bu dairelerin numaralandırılacağını düzenler (5235 sayılı Kanun m.5). “1. asliye hukuk mahkemesi”, “2. asliye hukuk mahkemesi” ve “5. asliye hukuk mahkemesi” aynı görevdeki mahkemelerdir; numara derece, önem veya yetki farkı göstermez.

Asliye hukuk mahkemesi numarası, davanın hangi daireye gideceğini de belirlemez. Dava dosyası adliyedeki tevzi (dağıtım) sistemiyle bir daireye verilir ve daireler kendilerine tevzi edilen davalara bakmak zorundadır (5235 sayılı Kanun m.5). Dava dilekçesine mahkemenin adı yazılır (HMK m.119/1-a); dosyanın hangi numaralı daireye gideceğini tevzi belirler.

Asliye hukuk mahkemesi daireleri arasındaki iş dağılımı kural olarak eşittir. Özel kanunlarda başka hüküm yoksa Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, ihtisaslaşmayı sağlamak için gelen işlerin yoğunluğunu ve niteliğini dikkate alarak daireler arasındaki iş dağılımını belirleyebilir; bu kararlar Resmî Gazete’de yayımlanır (5235 sayılı Kanun m.5). Belirli bir numaralı dairenin belirli dava türlerine bakması bu yüzden mümkündür; dayanağı numaranın kendisi değil, yayımlanmış iş dağılımı kararıdır.

Tebligatta “Ankara 3. Asliye Hukuk Mahkemesi” gibi bir ad görüldüğünde ilk kısım mahkemenin bulunduğu il veya ilçeyi, numara o adliyedeki daireyi, “asliye hukuk” ise mahkemenin türünü gösterir (5235 sayılı Kanun m.5).

7. Asliye Hukuk Mahkemesi Ceza Verir mi?

Asliye hukuk mahkemesi ceza davası görmez ve suç karşılığı hapis veya adlî para cezası vermez. Kanun ceza mahkemelerini asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer ceza mahkemeleri olarak sayar (5235 sayılı Kanun m.8); asliye hukuk mahkemesi ise hukuk mahkemeleri arasında yer alır (5235 sayılı Kanun m.4). Ceza davalarının hangi mahkemede görüldüğü için asliye ceza mahkemesi nedir yazısına bakılabilir.

Asliye hukuk mahkemesi ceza davası görmese de HMK’nın tanıdığı bazı usul yaptırımlarını uygular. Bunlar suç karşılığı verilen ceza değildir; yargılamanın düzenini ve dürüst yürütülmesini sağlamak için öngörülmüştür:

• Duruşma düzenini bozma: hâkim duruşmanın düzenini bozan kişiyi bundan men eder ve gerekirse, avukatlar hariç, salondan çıkarılmasını emreder (HMK m.151/1). İhtara rağmen düzeni bozmaya veya mahkeme huzurunda uygun olmayan söz ve davranışa devam eden kişi derhâl yakalanır ve hakkında dört güne kadar disiplin hapsi uygulanır; bu hüküm avukatlar hakkında uygulanmaz (HMK m.151/2).
• Suç oluşturan davranış: duruşmadaki eylem ayrıca bir suç oluşturuyorsa asliye hukuk mahkemesi bunu bir tutanakla Cumhuriyet başsavcılığına gönderir (HMK m.151/3). Suç hakkındaki yargılamayı hukuk mahkemesi değil, ceza mahkemesi yapar.
• Gelmeyen tanık: usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirilir, gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve disiplin para cezasına hükmolunur; tanık sonradan haklı sebep bildirirse bunlar kaldırılır (HMK m.245).
• Kötüniyetli dava veya savunma: kötüniyetli davalı veya hiçbir hakkı olmadığı hâlde dava açan taraf, yargılama giderlerinden başka karşı tarafın vekâlet ücretinin tamamını veya bir kısmını ödemeye ve disiplin para cezasına mahkûm edilebilir; buna vekil sebep olmuşsa disiplin para cezası vekile uygulanır (HMK m.329).

8. Asliye Hukuk Mahkemesinde Dava Nasıl Açılır?

Asliye hukuk mahkemesinde dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır; dilekçeye davalı sayısı kadar örnek eklenir (HMK m.118/1). Dava açmadan önce mahkemenin görevli ve yetkili olup olmadığı ile özel kanunlarda öngörülen bir dava şartının (örneğin dava şartı arabuluculuk) bulunup bulunmadığı kontrol edilir; diğer kanunlardaki dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır (HMK m.114/2). Asliye hukuk mahkemesinde dava açma işlemleri sırasıyla şöyledir:

1. Görevli mahkeme belirlenir: dava sulh hukuk mahkemesinin kanunda sayılan davalarından biri değilse ve özel bir mahkemeye verilmemişse asliye hukuk mahkemesinde açılır (HMK m.2/1, m.4/1).
2. Yetkili yer belirlenir: genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6/1). Kanundaki özel yetki kuralları ayrıca incelenir.
3. Dava dilekçesi hazırlanır: dilekçede mahkemenin adı, tarafların ad, soyad ve adresleri, davacının T.C. kimlik numarası, varsa kanuni temsilci ve vekil bilgileri, davanın konusu ve malvarlığı davalarında değeri, vakıaların sıra numarası altında açık özetleri, her vakıanın hangi delille ispat edileceği, hukuki sebepler, açık talep sonucu ve imza yer alır (HMK m.119/1).
4. Harç ve gider avansı yatırılır: davacı yargılama harçlarını ve Adalet Bakanlığının her yıl çıkardığı gider avansı tarifesindeki tutarı dava açarken mahkeme veznesine yatırır (HMK m.120/1).
5. Dilekçe kaydettirilir: dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (HMK m.118/1).

Dilekçedeki bazı eksiklikler davanın açılmamış sayılmasına yol açabilir. Mahkemenin adı, dava konusu ve değeri, vakıalar, deliller ve hukuki sebepler dışındaki bilgiler eksikse hâkim davacıya bir haftalık kesin süre verir; süre içinde eksiklik tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır (HMK m.119/2). Dilekçe yazımı için dava dilekçesi, genel süreç için dava nasıl açılır ve dava şartı arabuluculuk için arabuluculuk nedir yazılarına bakılabilir.

9. Asliye Hukuk Mahkemesinde Yargılama Aşamaları

Asliye hukuk mahkemesinde yargılama, dilekçelerin karşılıklı verilmesi, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm aşamalarıyla ilerler. Kanunun basit yargılama usulüne bağladığı dava ve işler bu sıranın dışındadır; örneğin ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri basit yargılama usulüyle incelenir (HMK m.316/1-c). Genel sıra şöyledir:

1. Cevap dilekçesi: davalı, dava dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevap dilekçesi verir. Bu sürede cevap hazırlamak çok zor veya imkânsızsa, süre içinde başvuran davalıya bir defaya mahsus ve bir ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir (HMK m.127). Cevabın içeriği için cevap dilekçesi yazısına bakılabilir.
2. Cevaba cevap ve ikinci cevap: davacı cevap dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevaba cevap, davalı da bunun tebliğinden itibaren iki hafta içinde ikinci cevap dilekçesi verebilir (HMK m.136/1).
3. Ön inceleme: asliye hukuk mahkemesi dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını belirler, delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar ve tarafların serbestçe tasarruf edebileceği davalarda onları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez (HMK m.137).
4. Tahkikat: tarafların ileri sürdüğü bütün iddia ve savunmalar birlikte incelenir (HMK m.143/1). Deliller incelendikten sonra taraflara tahkikatın tümü hakkında söz verilir ve tahkikatı gerektiren bir husus kalmadıysa tahkikatın bittiği tefhim edilir (HMK m.184).
5. Sözlü yargılama ve hüküm: mahkeme tahkikatın bittiğini tefhim ettikten sonra aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçer; taraflardan birinin talebi üzerine duruşma iki haftadan az olmamak üzere ertelenir. Sözlü yargılamada taraflara son sözleri sorulur ve hüküm verilir (HMK m.186). Hüküm, yargılamanın sona erdiği duruşmada verilir ve tefhim olunur (HMK m.294/2).

Asliye hukuk mahkemesinde duruşmaya gelmemenin de usul sonucu vardır. Usulüne uygun davet edilen taraflar duruşmaya gelmezse dosya işlemden kaldırılır; işlemden kaldırılan dava üç ay içinde yenilenmezse açılmamış sayılır (HMK m.150/1, m.150/5).

9.1. Asliye Hukuk Mahkemesinde Görevsizlik

Asliye hukuk mahkemesi, davanın kendi görev alanına girmediğini tespit ederse davayı görev dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddeder (HMK m.114/1-c, m.115/2). Mahkeme görev şartını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır ve taraflar da görevsizliği her zaman ileri sürebilir (HMK m.115/1). Örneğin kira ilişkisinden doğan bir alacak davası asliye hukuk mahkemesinde açılırsa, dava sulh hukuk mahkemesinin görevine girdiği için görev yönünden usulden ret (görevsizlik) kararı verilir (HMK m.4/1-a).

Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yargı çevresinde ticari dava için bu sonuç doğmaz: asliye hukuk mahkemesi görevsizlik kararı vermeden davaya devam eder (TTK m.5/4). Görevsizlik kararının bölge adliye mahkemesi aşamasındaki durumu için aşağıdaki kanun yolları bölümüne bakılabilir.

10. Asliye Hukuk Mahkemesi Kararına İstinaf ve Temyiz

Asliye hukuk mahkemesi kararına karşı başvuru yolu istinaftır: ilk derece mahkemelerinin nihai kararlarına ve kanunda sayılan ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararlarına karşı istinaf yoluna başvurulabilir (HMK m.341/1). İstinaf süresi iki haftadır ve ilamın usulen taraflardan her birine tebliğiyle işlemeye başlar; özel kanunlardaki süre hükümleri saklıdır (HMK m.345). Sürenin başladığı tebliğ için gerekçeli karar ne demek, başvurunun içeriği için istinaf nedir yazısına bakılabilir.

Asliye hukuk mahkemesinin her kararı istinaf edilemez. HMK, miktar veya değeri kanunda belirlenen parasal sınırı geçmeyen bazı malvarlığı davalarında ilk derece kararını kesin sayar. Bu parasal sınırlar her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılır ve davanın açıldığı tarihteki miktar esas alınır (HMK ek m.1/1-2). Bu yüzden kesinlik sınırı, kanun metnindeki rakama göre değil, davanın açıldığı yıl için ilan edilen güncel tutara göre belirlenir.

10.1. Asliye Hukuk Mahkemesi Kararının Temyizi

Asliye hukuk mahkemesi kararı istinafta incelendikten sonra, bölge adliye mahkemesi hukuk dairesinin temyizi kabil nihai kararlarına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna başvurulabilir (HMK m.361/1). Kanun bazı bölge adliye mahkemesi kararlarını temyize kapatır. Asliye hukuk mahkemesi davalarında sık karşılaşılan iki istisna şunlardır: yargı çevresindeki ilk derece mahkemelerinin görev ve yetkisi hakkında verilen kararlar (HMK m.362/1-c) ve soybağına ilişkin sonuç doğuranlar hariç nüfus kayıtlarının düzeltilmesine ilişkin davalardaki kararlar (HMK m.362/1-d). Bu davalarda son inceleme bölge adliye mahkemesinde yapılır. Temyizin koşulları için temyiz nedir yazısına bakılabilir.