Mütalaa Ne Demek? Hukukta Mütalaa ve Savcı Mütalaası Nedir?

Mütalaa, bir konu üzerinde ayrıntılı düşünme ve bu düşünmeyle oluşan görüş ve yorum demektir; kelime Arapça kökenlidir (Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük). Ceza davasında mütalaa, Cumhuriyet savcısının delillerin tartışılması aşamasında davanın esasına ilişkin açıkladığı görüştür ve buna esas hakkında mütalaa denir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.216/1).

Mütalaa bir talep ve görüştür, hüküm değildir: mahkeme fiilin nitelendirilmesinde iddia ve savunmalarla bağlı olmadan, duruşmada tartışılan delillere göre karar verir (m.225/2, m.217/1). Bu yazı, UYAP’ta “mütalaa” kaydı gören ya da duruşmada savcının mütalaasını dinleyen sanık, katılan ve yakınları için mütalaanın ne anlama geldiğini, ne zaman verildiğini, mütalaaya karşı nasıl savunma yapılacağını ve mahkemenin mütalaaya bağlı olup olmadığını anlatır.

1. Mütalaa: Öne Çıkanlar

• Mütalaa, bir konu üzerinde ayrıntılı düşünme ve bu düşünmeyle oluşan görüş ve yorum anlamına gelir (Türk Dil Kurumu).
• Ceza davasında esas hakkında mütalaa, delillerin tartışılmasında söz sırası gelen Cumhuriyet savcısının davanın nasıl sonuçlanması gerektiğine ilişkin görüşüdür (CMK m.216/1).
• Mahkeme mütalaayla bağlı değildir; savcı ceza istese de beraat, beraat istese de mahkûmiyet hükmü kurulabilir (CMK m.225/2, m.217/1).
• Sanık ve müdafii mütalaaya cevap verebilir; hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa verilir (CMK m.216/2-3).
• Mütalaada suçun hukuki niteliği değişiyorsa sanığa haber verilir ve istemi üzerine ek savunmasını hazırlaması için süre verilir (CMK m.226/1, 226/3).
• Cumhuriyet savcısının ve zorunlu müdafilik hâllerinde müdafiin duruşmada hazır bulunması şarttır; savcı yokken duruşma yapılması hukuka kesin aykırılıktır (CMK m.188/1, m.289/1-e).

2. Mütalaa Ne Demek? Kelime Anlamı

Mütalaa, Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ünde üç anlamla yer alır: herhangi bir konu üzerinde ayrıntılı bir biçimde düşünme; herhangi bir konu üzerinde ayrıntılı düşünme ile oluşan görüş ve yorum; eskimiş kullanımda etüt. Kelime Arapça muṭālaʿa sözcüğünden gelir. Günlük dilde “mütalaa ne demek” sorusunun kısa cevabı bu yüzden “görüş, değerlendirme”dir. Hukuk dilinde de çekirdek anlam aynıdır: bir makamın ya da kişinin önündeki mesele hakkında düşünerek vardığı görüş.

Mütalaa kelimesinin doğru yazılışı “mütalaa”dır; iki “a” ile yazılır ve ek aldığında da bu biçim korunur: mütalaası, mütalaaya, mütalaada. Kanun metinleri de bu yazımı kullanır; örneğin Ceza Muhakemesi Kanunu tarafların uzmanından “bilimsel mütalaa” alabileceğini düzenler (CMK m.67/6).

2.1. Mütalaa Etmek, Mütalaada Bulunmak ve Mütalaa Vermek Ne Demek?

Mütalaa etmek, Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre “okumak” ve “üzerinde düşünmek, iyice incelemek” anlamlarına gelir. Mütalaada bulunmak ise “görüş veya düşünce ileri sürmek” demektir. Mütalaa vermek sözlükte ayrı bir madde olarak yer almaz; hukuk dilinde bir makamın görüşünü resmen açıklamasını anlatır. “Savcı mütalaa verdi” cümlesi, Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki görüşünü duruşmada açıkladığı anlamına gelir.

Mütalaa almak da görüş istemek ya da görüşü dosyaya kazandırmak anlamında kullanılır. Kanun bu ifadeyi tarafların uzmanından bilimsel görüş edinmesi için kullanır: Cumhuriyet savcısı, katılan, şüpheli veya sanık ve müdafii uzmanından bilimsel mütalaa alabilir (CMK m.67/6).

2.2. Mütalaa Edilmektedir ve “Uygun Mütalaa Edilmektedir” Ne Demek?

“Uygun mütalaa edilmektedir”, resmî yazışmada bir talebin veya işlemin incelendiğini ve yazıyı gönderen makam tarafından uygun görüldüğünü anlatır. İfade, mütalaa etmek fiilinin sözlükteki “üzerinde düşünmek, iyice incelemek” anlamından gelir; “mütalaa edilmektedir” kalıbı “değerlendirilmektedir” demektir.

3. Mütalaa Hukukta Ne Demek? Esas Hakkında Mütalaa Nedir?

Hukukta mütalaa, ceza davasında özellikle savcının esas hakkındaki görüşünü anlatır. Adalet Bakanlığı’nın Hukuk Sözlüğü, Cumhuriyet savcısı tarafından delillerin tartışılması aşamasında esasa ilişkin verilen beyana esas hakkında mütalaa denildiğini belirtir. Buradaki “esas”, davanın konusunu oluşturan suçlamanın kendisidir; esas hakkında görüş, sanığın cezalandırılıp cezalandırılmaması gerektiğine ilişkin görüştür.

Mütalaanın kanundaki yeri delillerin tartışılmasını düzenleyen maddedir. Ortaya konulan delillerle ilgili tartışmada söz sırasıyla katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine veya kanuni temsilcisine verilir (CMK m.216/1). Savcının bu sıradaki sözü esas hakkındaki mütalaasıdır. CMK m.216 “mütalaa” kelimesini kullanmaz ve mütalaanın sözlü ya da yazılı olacağına ilişkin bir biçim kuralı koymaz. Kanunun metni Mevzuat Bilgi Sistemi’nde yayımlanır; genel çerçeve için Ceza Muhakemesi Kanunu yazısına bakılabilir.

Mütalaanın içeriği mahkûmiyet yönünde de beraat yönünde de olabilir. Savcı, delillerin suçun sanık tarafından işlendiğini gösterdiği kanaatindeyse sanığın hangi suçtan ve hangi kanun maddeleri uyarınca cezalandırılmasını istediğini açıklar. Deliller bu kanaati oluşturmuyorsa beraat, dava şartı eksikse düşme gibi başka bir karar talep eder. Beraatin hangi hâllerde verildiği ayrıca sayılmıştır (m.223/2); ayrıntısı beraat ne demek yazısındadır.

3.1. Mütalaa ve Savcılık Mütalaası: Mütalaayı Kim Verir?

Savcılık mütalaası, esas hakkındaki mütalaanın kimden geldiğini vurgulayan adıdır; aynı kurumu anlatır. Mütalaayı iddia makamı sıfatıyla duruşmada bulunan Cumhuriyet savcısı verir. Duruşmada hükme katılacak hâkimlerin, Cumhuriyet savcısının ve zabıt kâtibinin hazır bulunması şarttır (CMK m.188/1). Bu kural asliye ceza mahkemesi ile ağır ceza mahkemesi arasında ayrım yapmaz; bu yüzden her iki mahkemede de duruşmaya katılan savcı esas hakkında görüş açıklar. Mahkemelerin görev ayrımı için asliye ceza mahkemesi ve ağır ceza mahkemesi yazılarına bakılabilir.

Katılan veya vekili ile sanık ve müdafii de aynı tartışma aşamasında söz alır (m.216/1). Katılanın talebi ve sanığın savunması esasa ilişkin beyandır; Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü’nün tanımı ise esas hakkında mütalaayı Cumhuriyet savcısının beyanı olarak tarif eder. Müşteki ile katılan arasındaki fark müşteki ne demek yazısında anlatılmıştır.

3.2. Mütalaa ile İddianame Arasındaki Fark

Mütalaa ile iddianame aynı makamdan, Cumhuriyet savcısından gelir; ayrıldıkları yer davanın hangi aşamasında ve hangi işlev için verildikleridir. İddianame kamu davasını açar: soruşturma sonunda toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı iddianame düzenler ve bu belgede yüklenen suç ile uygulanması gereken kanun maddeleri gösterilir (CMK m.170/2, 170/3-h). Kovuşturma evresi iddianamenin kabulüyle başlar (m.2/1-f). Mütalaa ise kovuşturmanın sonunda, deliller duruşmada ortaya konulup tartışıldıktan sonra verilir (m.216/1).

Ölçüt	İddi­a­name	Esas hak­kında mütalaa	Teb­liğ­name
Kim düzen­ler?	Cum­hu­ri­yet savcısı	Duruş­ma­daki Cum­hu­ri­yet savcısı	Yar­gı­tay Cum­hu­ri­yet Baş­sav­cı­lığı
Ne zaman?	Soruş­tur­ma­nın sonunda (CMK m.170/2)	Kovuş­tur­mada delil­le­rin tar­tı­şıl­ma­sında (m.216/1)	Temyiz ince­le­me­sinde (m.297/3)
Ne işe yarar?	Kamu dava­sını açar; suç­la­mayı ve kanun mad­de­le­rini gös­te­rir (m.170/3-h)	Davanın nasıl sonuç­lan­ması gerek­ti­ğine ilişkin görüş­tür	Temyiz edilen hükme ilişkin görüş­tür
Mah­ke­meyi bağlar mı?	Hüküm yalnız iddi­a­na­me­deki fiil ve fail hak­kında verilir (m.225/1)	Bağ­la­maz; mahkeme nite­len­dir­mede ser­best­tir (m.225/2)	Görüş­tür; aleyhe görüş içe­ri­yorsa sanığa tebliğ edilir ve iki hafta içinde cevap veri­le­bi­lir (m.297/3)

İddianame ile mütalaa arasındaki en önemli bağ şudur: mahkeme iddianamedeki fiilin dışına çıkamaz (m.225/1), ama o fiili savcının mütalaasında önerdiğinden farklı nitelendirebilir (m.225/2). Suçun hukuki niteliği değişecekse sanığa önceden haber verilmesi gerekir (m.226/1). İddianamenin içeriği ve iadesi iddianame nedir, Yargıtay aşaması temyiz nedir yazısındadır.

4. Mütalaa Ne Zaman Verilir? Duruşmadaki Yeri

Mütalaa, duruşmada deliller ortaya konulduktan sonra, delillerin tartışılması aşamasında verilir (CMK m.216/1). Deliller kural olarak sanığın sorgusundan sonra ortaya konulur (m.206/1); bu yüzden mütalaa, toplanması gereken deliller duruşmaya getirildikten sonra gündeme gelir. Kanun bunun için belirli bir oturum sayısı öngörmez; deliller ilk oturumda tamamlanmışsa mütalaa o oturumda da verilebilir. Kovuşturma evresinde duruşma şu sırayla ilerler:

1. Duruşma, sanığın ve müdafiin hazır bulunup bulunmadığı, çağrılan tanık ve bilirkişilerin gelip gelmediği saptanarak başlar; iddianamenin kabulü kararı okunur (CMK m.191/1).
2. Sanığın kimliği saptanır, suçlamanın dayanağı olan eylemler ve deliller ile suçlamanın hukuki nitelendirmesi anlatılır, sanığa hakları bildirilir ve sorgusu yapılır (m.191/3).
3. Sanığın sorgusundan sonra deliller ortaya konulur (m.206/1); tanık, bilirkişi veya belgeden sonra taraflara bunlara karşı diyecekleri sorulur (m.215).
4. Delillerin tartışılmasında söz sırasıyla katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine verilir; savcının bu sözü esas hakkındaki mütalaasıdır (m.216/1).
5. Savcı ve katılan sanığın açıklamalarına, sanık ve müdafii de savcının ve katılanın açıklamalarına cevap verebilir (m.216/2).
6. Hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa verilir (m.216/3).
7. Duruşmanın sona erdiği açıklandıktan sonra hüküm verilir (m.223/1).

4.1. Mütalaa Kaydı: “Dosya Mütalaaya Gönderildi” Ne Demek?

“Dosya mütalaaya gönderildi”, mahkemenin dosyayı Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki görüşünü hazırlaması için savcılığa gönderdiğini gösteren UYAP kaydıdır. Bu ifade bir kanun terimi değildir; kanundaki karşılığı, deliller toplandıktan sonra savcıya söz verilen tartışma aşamasıdır (CMK m.216/1).

Mütalaa kaydı davanın bittiği anlamına gelmez. Mütalaa hüküm değildir; açıklandıktan sonra sanık ve müdafii mütalaaya cevap verir, gerekiyorsa ek savunma için süre istenir, son söz sanığa verilir ve hüküm bundan sonra kurulur (m.216/2-3, m.226/3). Mütalaanın yönü duruşmada öğrenilir; kaydı gören sanığın savunmasını bu aşamaya göre hazırlaması gerekir. UYAP’taki diğer bildirimlerin anlamı için duruşma evrakı hazırlandı ne demek yazısına bakılabilir.

4.2. Mütalaadan Sonra Karar Ne Zaman Çıkar?

Mütalaa ile hüküm arasında kanunda belirli bir süre yoktur. Duruşmaya kural olarak ara verilmeksizin devam edilerek hüküm verilir; zorunlu hâllerde davanın makul sürede sonuçlanmasını sağlayacak biçimde ara verilebilir (CMK m.190/1). Sanık ve müdafii mütalaaya cevap vermeye hazırsa ve son söz alınmışsa hüküm, mütalaanın açıklandığı oturumda kurulabilir.

Hüküm iki durumda sonraki oturuma kalabilir. Birincisinde mütalaada suçun hukuki niteliği değişmiştir ve sanık ek savunmasını hazırlamak için süre ister; bu süre istem üzerine verilir (m.226/3). İkincisinde sanık veya müdafii mütalaaya karşı savunma hazırlamak için süre ister ve mahkeme duruşmaya ara verir (m.190/1). Hükümden sonra gerekçeli kararın yazılması ve kanun yolu süresi için gerekçeli karar ne demek yazısına bakılabilir.

5. Mütalaa Nasıl Yazılır? Savcı Mütalaasının İçeriği

Mütalaanın biçimi ve içeriği kanunda sayılmamıştır; CMK m.216 yalnız savcıya söz verilecek aşamayı belirler. Bununla birlikte mütalaanın hükümle bağlantısı, içeriğinde hangi soruların cevaplanması gerektiğini gösterir. Hüküm yalnız iddianamede unsurları gösterilen suça ilişkin fiil ve faili hakkında verilir (m.225/1); suçun hukuki niteliği değişecekse sanığa önceden haber verilmesi gerekir (m.226/1); mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde iddia ve savunmada ileri sürülen görüşler gösterilir (m.230/1-a). Bu nedenle anlaşılır bir mütalaa şu soruları cevaplar:

• Fiil: Sanığın hangi olayda, hangi eylemi gerçekleştirdiği ve bu eylemin iddianamedeki fiille aynı olup olmadığı (m.225/1).
• Deliller: Savcının kanaatine hangi delillerin dayandığı; duruşmada tartışılmamış bir delil hükme esas alınamayacağından bu delillerin duruşmaya getirilmiş olması gerekir (m.217/1).
• Nitelendirme ve kanun maddeleri: Fiilin hangi suçu oluşturduğu ve hangi kanun maddeleri uyarınca ceza istendiği; iddianameden farklı bir nitelendirme öneriliyorsa bunun açıkça belirtilmesi (m.226/1).
• Talep: Mahkûmiyet, beraat, düşme gibi hangi karar istendiği; beraat isteniyorsa hangi beraat hâline dayanıldığı (m.223/2).

Mütalaa metinlerinin kapanışında kullanılan “kamu adına talep ve mütalaa olunur” kalıbı, mütalaanın hukuki niteliğini de gösterir: savcının sözü kamu adına yapılmış bir talep ve görüştür; karar mahkemenindir.

5.1. Mütalaa Örnekleri: Mahkûmiyet ve Beraat Yönünde Savcı Mütalaası

Aşağıdaki iki metin, varsayımsal bir kasten yaralama dosyası için kurulmuş örneklerdir; gerçek bir dosyadan alınmamıştır. Suç tanımı ve ceza sınırları Türk Ceza Kanunu m.86/1’den okunmuştur: kasten başkasının vücuduna acı veren veya sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasına neden olan kişi, bir yıl altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suçun ayrıntısı kasten yaralama suçu yazısındadır.

ESAS HAKKINDAKİ MÜTALAA (varsayımsal mahkûmiyet örneği)

Sanık hakkında kasten yaralama suçundan açılan kamu davasında;
katılanın beyanı, adli muayene raporu ve duruşmada dinlenen tanık
anlatımları birlikte değerlendirildiğinde, sanığın [tarih] günü
[yer]de katılana yumruk atarak vücuduna acı verdiği ve bu eylemin
iddianamede gösterilen fiil olduğu anlaşıldığından;

Sanığın eylemine uyan 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 86/1.
maddesi uyarınca cezalandırılmasına,

Kamu adına talep ve mütalaa olunur.

Beraat yönündeki bir mütalaada talep kısmı değişir. Deliller suçun sanık tarafından işlendiğini göstermiyorsa savcı, yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması nedeniyle beraat talep edebilir (CMK m.223/2-e). Aynı varsayımsal dosya için beraat yönünde bir örnek:

ESAS HAKKINDAKİ MÜTALAA (varsayımsal beraat örneği)

Sanık hakkında kasten yaralama suçundan açılan kamu davasında;
katılanın beyanı dışında sanığın katılana vurduğunu gösteren bir
delil bulunmadığı, adli muayene raporunun yaralanmanın kaynağını
göstermediği ve dinlenen tanıkların olayı görmediklerini beyan
ettikleri anlaşıldığından;

Yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması
nedeniyle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 223/2-e maddesi
uyarınca sanığın beraatine,

Kamu adına talep ve mütalaa olunur.

6. Mütalaaya Karşı Savunma: Sanığın Hakları

Mütalaaya karşı savunma, sanığın ve müdafiin savcının görüşüne duruşmada cevap verme hakkıdır ve kanunla güvence altındadır. Sanık ve müdafii ya da kanuni temsilcisi, Cumhuriyet savcısının ve katılanın veya vekilinin açıklamalarına cevap verebilir (CMK m.216/2). Hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa verilir (m.216/3). Bu iki hak, mütalaanın savunma tarafından dinlenip cevaplanmadan hüküm kurulmasını engeller.

Mütalaaya karşı savunmanın dört ayağı vardır:

• Mütalaaya cevap: Sanık ve müdafii, mütalaada dayanılan delillere, önerilen nitelendirmeye ve istenen kanun maddelerine karşı görüşlerini açıklar (m.216/2).
• Ek savunma: Mütalaada iddianamedekinden farklı bir suç vasfı ileri sürülüyorsa sanık, bu değişiklikten önce haber verilip savunmasını yapabilecek hâle getirilmedikçe başka bir kanun hükmüyle mahkûm edilemez (m.226/1). Cezanın artırılmasını veya güvenlik tedbiri uygulanmasını gerektiren hâller ilk kez duruşmada ortaya çıkarsa da aynı kural uygulanır (m.226/2). Bildirim sanığa ve varsa müdafiine yapılır (m.226/4).
• Süre istemi: Ek savunma gereken hâllerde istem üzerine sanığa ek savunmasını hazırlaması için süre verilir (m.226/3).
• Son söz: Hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa verilir (m.216/3).

Mahkeme kararıyla savunma hakkının hüküm için önemli hususlarda sınırlandırılması, temyiz dilekçesinde gösterilmese bile hukuka kesin aykırılık sayılır (m.289/1-h). Mütalaaya cevap hakkının veya ek savunma süresinin tanınmaması bu kapsamda ileri sürülebilir. Kanun yollarının işleyişi için istinaf nedir ve temyiz nedir yazılarına bakılabilir.

6.1. Mütalaaya Karşı Beyan Süresi Ne Kadar?

Mütalaaya karşı beyan için kanunda gün olarak belirlenmiş genel bir süre yoktur. CMK m.216 cevap hakkını tanır ama süre öngörmez. Kanunda süreden söz eden tek hüküm ek savunmaya ilişkindir: ek savunma verilmesini gerektiren hâllerde istem üzerine sanığa süre verilir (CMK m.226/3). Bu sürenin uzunluğu da kanunda yazılı değildir; mahkeme belirler.

Suç vasfı değişmeyen bir mütalaada savunmanın hazırlanması için süre istenmesi, duruşmaya ara verilmesini gerektirir. Duruşmaya kural olarak ara verilmeksizin devam edilir, zorunlu hâllerde ara verilebilir (m.190/1). Bu yüzden süre istemi gerekçelendirilir: mütalaanın kapsamı, yeni ileri sürülen bir husus veya incelenmesi gereken bir delil gibi. Mütalaanın uzmanın bilimsel görüşünü gerektiren bir konuya dayandığı durumda tarafın uzmanından bilimsel mütalaa alması mümkündür; ancak yalnız bu nedenle ayrıca süre istenemez (m.67/6).

6.2. Mütalaaya Karşı Savunma Dilekçesi Nasıl Yazılır?

Mütalaaya karşı savunma dilekçesi, sanığın veya müdafiin savcının esas hakkındaki görüşüne cevabını yazılı olarak sunduğu beyan dilekçesidir. Dilekçe vermek zorunlu değildir; kanun cevabı duruşmada kullanılan bir söz hakkı olarak düzenler (CMK m.216/2). Yazılı dilekçe, kapsamlı bir mütalaada savunmanın düzenli sunulmasına ve tutanağa eksiksiz geçmesine yarar. Dilekçe verilse bile hükümden önce son söz ayrıca sanığa verilir (m.216/3).

Mütalaaya karşı beyan dilekçesi, mütalaanın cevapladığı soruları aynı sırayla ele alır:

• Fiil ve deliller: Mütalaada dayanılan her delil için bu delilin neyi gösterip neyi göstermediği; duruşmada tartışılmamış bir delile dayanılıyorsa bunun hükme esas alınamayacağı (m.217/1).
• Nitelendirme: Mütalaada önerilen suç vasfının iddianamedekinden farklı olup olmadığı; farklıysa ek savunma hakkı ve süre istemi (m.226/1, 226/3).
• Beraat hâli: Savunmanın dayandığı beraat hâli, örneğin fiilin suç olarak tanımlanmamış olması veya suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması (m.223/2).
• Talep: Beraat, düşme ya da başka bir karar yönündeki açık istem.

Aşağıdaki iskelet bir örnek düzendir; köşeli ayraç içindeki yerler dosyaya göre doldurulur. Dilekçe türlerinin genel yapısı için savunma dilekçesi yazısına bakılabilir.

[İl] [No]. [ASLİYE / AĞIR] CEZA MAHKEMESİNE

                                        Dosya No : [Yıl] / [No] Esas

SANIK             : [Ad Soyad] - T.C. [Kimlik No]
MÜDAFİİ           : Av. [Ad Soyad] (varsa)

KONU              : Cumhuriyet savcısının [gg.aa.yyyy] tarihli oturumda
                    açıkladığı esas hakkındaki mütalaaya karşı
                    beyanlarımızın sunulmasıdır.

AÇIKLAMALAR       :

1. Mütalaada sanığın [suç] suçundan [Kanun ve madde] uyarınca
   cezalandırılması talep edilmiştir.
2. Mütalaada dayanılan [delil], [neden] ile sanığın eylemi
   gerçekleştirdiğini göstermemektedir.
3. [Nitelendirme iddianameden farklıysa:] Mütalaada ileri sürülen
   suç vasfı iddianamede gösterilen suçtan farklıdır; CMK m.226/1
   uyarınca ek savunma hakkımızın tanınmasını ve m.226/3 uyarınca
   süre verilmesini talep ederiz.
4. [Diğer savunma gerekçeleri]

HUKUKİ NEDENLER   : CMK m.216, 217, 223, 225, 226 ve ilgili mevzuat.

SONUÇ VE İSTEM    : Yukarıda açıklanan nedenlerle sanığın
                    [CMK m.223/2'deki ilgili bent] uyarınca
                    beraatine karar verilmesini saygıyla talep ederiz.

                                        [Tarih]
                                        Sanık / Müdafi
                                        [Ad Soyad - İmza]

6.3. Mütalaaya Karşı Savunma Avukatsız Yapılır mı?

Mütalaaya karşı savunma avukatsız yapılabilir: sanık mütalaaya kendisi cevap verebilir ve son söz ona verilir (CMK m.216/2-3). Müdafi seçmek, zorunlu müdafilik hâlleri dışında sanığın tercihidir; müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eden sanığa istemi hâlinde müdafi görevlendirilir (m.150/1). Bazı dosyalarda ise müdafi zorunludur ve mütalaa aşaması müdafisiz yürütülemez.

Avukatsız yürütülen savunmada şu riskler gövdede anlatılan kurallardan doğar:

• Zorunlu müdafilik: Sanık çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise ya da suçun alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiriyorsa müdafi istemi aranmaksızın görevlendirilir ve duruşmada hazır bulunması şarttır (m.150/2-3, m.188/1).
• 2017’de eklenen cümlenin sınırı: Zorunlu müdafiin hazır bulunmaması yalnız son söz ve hükmün açıklanması aşamasında hükmün açıklanmasına engel değildir (m.216/3). Bu cümle 2017’de KHK ile eklenmiş, 7078 sayılı Kanunla aynen kabul edilmiştir. Mütalaanın verildiği tartışma aşaması (m.216/1) cümlenin kapsamında değildir. Müdafiin mazeretsiz olarak duruşmaya gelmemesi veya duruşmayı terk etmesi hâlinde ise duruşmaya devam edilebilir (m.188/1).
• Ek savunma hakkının kullanılmaması: Mütalaada suç vasfı değişiyorsa ek savunma süresi istem üzerine verilir (m.226/3); istemde bulunmayan sanık bu süreden yararlanamayabilir.
• Nitelendirmenin savunmaya etkisi: Mahkeme, iddianamedeki fiili mütalaada önerilenden farklı nitelendirebilir (m.225/2). Savunmanın yalnız mütalaadaki vasfa karşı kurulması, mahkemenin öngördüğü vasfı karşılamayabilir.

Mütalaaya karşı beyanın, ek savunma isteminin ve beraat talebinin bu kurallara göre hazırlanması için bir avukattan destek alınabilir. Müdafinin görevi ve zorunlu müdafilik hâlleri müdafi ne demek yazısında ayrıntılı anlatılmıştır.

7. Mütalaa ve Mahkeme: Hâkim Savcının Mütalaasına Uymak Zorunda mı?

Hâkim savcının mütalaasına uymak zorunda değildir. Mahkeme, fiilin nitelendirilmesinde iddia ve savunmalarla bağlı değildir (CMK m.225/2). Hâkim kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir ve bu delilleri vicdani kanaatiyle serbestçe takdir eder (m.217/1). Anayasa da hâkimlerin görevlerinde bağımsız olduğunu ve Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verdiklerini söyler (Anayasa m.138/1).

Bu kuralın iki yönü vardır:

• Savcı mahkûmiyet istese de mahkeme delilleri yeterli görmezse beraat kararı verebilir (CMK m.223/2).
• Savcı beraat istese de mahkeme delilleri farklı değerlendirerek mahkûmiyet hükmü kurabilir (m.217/1, m.225/2).

Mahkemeyi bağlayan şey mütalaa değil, iddianamedeki fiildir (m.225/1). Mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde iddia ve savunmada ileri sürülen görüşlerin gösterilmesi gerekir (m.230/1-a); hüküm bu gerekçeyi içermiyorsa bu durum hukuka kesin aykırılıktır (m.289/1-g). Yani mahkeme mütalaaya uymak zorunda değildir, ama mütalaayı görmezden gelemez: gerekçede savcının görüşünü göstermek ve delilleri tartışarak kendi kanaatini açıklamak zorundadır (m.230/1-b, c).

7.1. Mütalaa Hükmü Nasıl Etkiler? Savcının Mütalaası Ne Kadar Önemli?

Mütalaa mahkemeyi bağlamaz, ama savunmanın neye cevap vereceğini ve gerekçede hangi görüşlerin tartışılacağını belirler (CMK m.225/2, m.230/1-a). Mütalaanın hükme etkisi hukuki bağlayıcılıktan değil, yargılamadaki bu işlevinden gelir. Mütalaa, iddia makamının davanın sonunda vardığı sonucu ve istediği kanun maddelerini ortaya koyar. Bu önerinin iddianamedekinden farklı bir suç vasfı içermesi, ek savunma yükümlülüğünü başlatır (m.226/1). Mahkûmiyet gerekçesinde iddianın görüşleri gösterilir (m.230/1-a). Bu yüzden mütalaanın içeriği, savunmanın neye cevap vereceğini ve hükmün hangi görüşleri tartışacağını belirler.

Mütalaa sanığın lehine de aleyhine de olabilir. Beraat mütalaası da mahkemeyi bağlamaz; savunmanın mütalaanın yönüne göre gevşetilmesi, mahkemenin delilleri farklı değerlendirmesi ihtimalini ortadan kaldırmaz (m.217/1).

7.2. Mütalaa Değişebilir mi? Savcı Mütalaasını Değiştirebilir mi?

Kanun savcının görüşünü tek seferle sınırlayan bir hüküm içermez. Cumhuriyet savcısı, sanığın, müdafiin veya kanuni temsilcisinin açıklamalarına cevap verebilir (CMK m.216/2); bu cevapta önceki görüşünü açıklayabilir veya değiştirebilir. Yargılama sırasında yeni bir delil ortaya konulmuşsa, delillerin tartışılması bu delili de kapsar ve savcının görüşü buna göre yeniden oluşabilir (m.216/1).

Değişen mütalaa suçun hukuki niteliğini değiştiriyorsa sanığa haber verilmesi ve istemi hâlinde ek savunma süresi tanınması gerekir (m.226/1, 226/3). Sanık ve müdafii değişen mütalaaya da cevap verme hakkına sahiptir (m.216/2).

7.3. Mütalaa Alınmadan Hüküm Kurulabilir mi?

Mütalaa alınmadan hüküm kurulması, kanunun duruşma düzenine aykırıdır. Duruşmada Cumhuriyet savcısının hazır bulunması şarttır (CMK m.188/1) ve delillerin tartışılmasında savcıya söz verilir (m.216/1). Savcının yokluğunda duruşma yapılması, temyiz dilekçesinde gösterilmese bile hukuka kesin aykırılık sayılır (m.289/1-e).

Mütalaa alınmış olsa bile sanığa mütalaaya cevap verme imkânı tanınmadan hüküm kurulması, m.216/2’nin tanıdığı cevap hakkının kullandırılmaması demektir. Hüküm için önemli hususlarda savunma hakkının mahkeme kararıyla sınırlandırılması da hukuka kesin aykırılık sayılır (m.289/1-h).

8. Mütalaa Türleri: Uzman Mütalaası, Bilirkişi Raporu ve Hukuki Mütalaa

Mütalaa kelimesi, savcının esas hakkındaki görüşü dışında başka kurumlar için de kullanılır. Bunlar kimin verdiği, neye ilişkin olduğu ve mahkeme önündeki değeri bakımından birbirinden ayrılır.

Kurum	Kim verir?	Ne hak­kın­da­dır?	Dayanak
Esas hak­kında mütalaa	Duruş­ma­daki Cum­hu­ri­yet savcısı	Davanın nasıl sonuç­lan­ması gerek­tiği	CMK m.216/1
Bilir­kişi raporu	Görev­len­di­ri­len bilir­kişi	Uzman­lık, özel veya teknik bilgi gerek­ti­ren konular; hukuki nite­len­dirme yapamaz	CMK m.63/1, 67/3
Uzman (bilim­sel) müta­la­ası	Tarafın kendi seçtiği uzman	Olay veya bilir­kişi raporu hak­kında bilim­sel görüş	CMK m.67/6; HMK m.293
Hukuki mütalaa	Tarafın görü­şüne baş­vur­duğu hukukçu	Tarafın dosyaya sunduğu hukuki değer­len­dirme	Kanunda ayrı düzen­len­me­miş­tir
Rapor değer­len­dirme komis­yonu müta­la­ası	Vergi ida­re­si­nin rapor değer­len­dirme komis­yonu	Vergi kaçak­çı­lığı suçunun Cum­hu­ri­yet baş­sav­cı­lı­ğına bil­di­ril­mesi	VUK m.367

Bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamalarında çözümü uzmanlık, özel veya teknik bilgi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz (CMK m.67/3). Bu yüzden bir dosyadaki hukuki değerlendirme savcının mütalaasında ve mahkemenin hükmünde yer alır, bilirkişi raporunda değil. Aynı nedenle genel bilgi, tecrübe veya hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz (CMK m.63/1; hukuk davalarında HMK m.266/1). Bilirkişinin görevi ve raporun değeri için bilirkişi ne demek, rapora itiraz için bilirkişi raporuna itiraz yazısına bakılabilir.

8.1. Mütalaa Alma Hakkı: Uzman (Bilimsel) Mütalaası Nedir, Nasıl Alınır?

Uzman mütalaası, tarafın kendi seçtiği uzmandan aldığı bilimsel görüştür ve bilirkişi raporundan farklı olarak mahkeme tarafından görevlendirilen birinden gelmez. Ceza davasında Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii veya kanuni temsilci, yargılama konusu olayla ilgili olarak ya da bilirkişi raporunun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere veya bilirkişi raporu hakkında uzmanından bilimsel mütalaa alabilir (CMK m.67/6). Yalnız bu nedenle ayrıca süre istenemez (m.67/6).

Uzman mütalaası, bilirkişi raporuna itirazın dayanağı olarak da kullanılabilir. Bilirkişi incelemeleri tamamlandığında yeni bilirkişi incelemesi yapılması veya itirazların bildirilmesi için taraflara süre verilir; bu istemler reddedilirse üç gün içinde gerekçeli bir karar verilir (m.67/5).

Hukuk davalarında aynı imkân Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda düzenlenmiştir: taraflar dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabilir ve yalnız bu nedenle ayrıca süre istenemez (HMK m.293/1). Hâkim, talep üzerine veya kendiliğinden rapor alınan uzmanın davet edilerek dinlenmesine karar verebilir; uzman çağrıldığı duruşmaya geçerli bir özrü olmadan gelmezse raporu mahkemece değerlendirilmez (m.293/2-3).

8.2. Mütalaa ve Vergi Kaçakçılığı: Rapor Değerlendirme Komisyonu Mütalaası

Vergi kaçakçılığı suçlarında mütalaa, dava açılmasından önce idarenin verdiği bir görüşü anlatır. Vergi müfettişleri inceleme sırasında Vergi Usul Kanunu m.359’daki suçların işlendiğini tespit ederse durumu ilgili rapor değerlendirme komisyonunun mütalaasıyla Cumhuriyet başsavcılığına bildirmek zorundadır (VUK m.367/1). Kamu davasının açılması, inceleme sonucunun Cumhuriyet başsavcılığına bildirilmesine bağlıdır (m.367/3). Soruşturma veya kovuşturmada mütalaaya konu fiilin başka bir kişiyle birlikte gerçekleştirildiği ortaya çıkarsa, o kişi bakımından kamu davası açılması için ayrıca rapor ve mütalaa aranmaz (m.367/5). Suçun unsurları ve cezası vergi kaçakçılığı suçu yazısındadır.