TCK 190 Nedir? Uyuşturucuya Özendirme ve Kolaylaştırma Suçu Cezası

TCK 190, uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını kolaylaştırma suçunu düzenler: kullanmayı kolaylaştırmak için özel yer, donanım veya malzeme sağlayan, kullananların yakalanmasını zorlaştıracak önlem alan ya da kullanma yöntemini başkalarına öğreten kişi, beş yıldan on yıla kadar hapis ve bin günden on bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır (TCK m.190/1). Kullanımı alenen özendiren veya bu nitelikte yayın yapan kişi de aynı cezayı alır; halk arasında “uyuşturucuya özendirme suçu” denen hâl budur (TCK m.190/2). Bu yazı, TCK 190 kapsamında soruşturulan ya da bir paylaşımı veya evinde yaşanan bir olay nedeniyle bu suçla karşılaşma ihtimali bulunan kişi için suçun unsurlarını, cezasını ve kullanma ile ticaret suçlarından farkını açıklar.

1. TCK 190: Öne Çıkanlar

• TCK 190/1, kullanmayı kolaylaştırmak için yer veya malzeme sağlamayı, yakalanmayı zorlaştırmayı ve kullanma yöntemini öğretmeyi cezalandırır; ceza beş yıldan on yıla kadar hapis ve bin günden on bin güne kadar adli para cezasıdır (TCK m.190/1).
• TCK 190/2, kullanımı alenen özendirmeyi veya bu nitelikte yayın yapmayı birinci fıkrayla aynı cezayla cezalandırır (TCK m.190/2).
• TCK 190’daki suçlar sağlık mesleği mensubu ya da ecza ticaretiyle uğraşan kişi tarafından işlenirse ceza yarı oranında artırılır (TCK m.190/3).
• TCK 190/1’deki hareketlerin “kullanılmasını kolaylaştırmak için” yapılması gerekir; bu amaç yoksa eylem kullanma suçu (TCK 191) yönünden değerlendirilir (TCK m.190/1, m.191/8).
• TCK 190 failine TCK 192’deki etkin pişmanlık hâlleri uygulanmaz; TCK 192 bu suçu saymaz (TCK m.192).
• TCK 190 davasına kural olarak asliye ceza mahkemesi bakar, uzlaştırma yoktur ve dava zamanaşımı on beş yıldır (5235 sayılı Kanun m.12, CMK m.253/1, TCK m.66/1-d).

2. TCK 190 Nedir? Uyuşturucu Kullanılmasını Kolaylaştırma Suçunun Kapsamı

TCK 190, Türk Ceza Kanunu’nun “Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını kolaylaştırma” başlıklı maddesidir. Madde üç fıkradan oluşur: birinci fıkra kullanmayı fiilen kolaylaştıran hareketleri, ikinci fıkra kullanımı alenen özendirmeyi veya bu nitelikte yayını, üçüncü fıkra ise suçun sağlık mesleği mensubunca işlenmesini düzenler (TCK m.190).

TCK 190, uyuşturucu suçlarının üç ayrı halkasından birini cezalandırır. Maddeyi üreten veya satan kişi TCK 188 uyuşturucu ticareti kapsamında, kendi kullanımı için madde alan veya kullanan kişi TCK 191 uyuşturucu kullanma suçu kapsamında yargılanır. TCK 190 ise başkalarının kullanmasını kolaylaştıran veya kullanımı özendiren kişiyi hedef alır.

Fıkra	Ceza­lan­dı­rı­lan davranış	Ceza
TCK 190/1-a	Kullanmayı kolay­laş­tır­mak için özel yer, donanım veya malzeme sağlamak	5-10 yıl hapis + 1.000-10.000 gün adli para cezası
TCK 190/1-b	Kul­la­nan­la­rın yaka­lan­ma­sını zor­laş­tı­ra­cak önlemler almak	5-10 yıl hapis + 1.000-10.000 gün adli para cezası
TCK 190/1-c	Kullanma yöntemleri konusunda başkalarına bilgi vermek	5-10 yıl hapis + 1.000-10.000 gün adli para cezası
TCK 190/2	Kullanımı alenen özendirmek veya bu nitelikte yayın yapmak	5-10 yıl hapis + 1.000-10.000 gün adli para cezası
TCK 190/3	Suçun sağlık mesleği mensubu veya ecza ticaretiyle uğraşan kişi tarafından işlenmesi	Ceza yarı oranında artırılır

“Uyuşturucuya özendirme suçu” ifadesi kanunun kendi başlığı değildir. Kanun “özendirme” sözcüğünü yalnız ikinci fıkrada kullanır; birinci fıkranın adı “kullanılmasını kolaylaştırma”dır (TCK m.190/1-2). İki fıkra aynı maddede ve aynı cezayla düzenlenmiştir, ama farklı davranışları cezalandırır.

2.1. TCK 190 Hangi Maddeleri Kapsar? Uçucu Maddeler Ayrı Kanundadır

TCK 190 “uyuşturucu veya uyarıcı madde” ifadesini kullanır. Kırtasiye malzemesi, boya incelticisi, çakmak gazı ve yapıştırıcı olarak kullanılan, uçucu madde içeren ürünler ise 5898 sayılı Uçucu Maddelerin Zararlarından İnsan Sağlığının Korunmasına Dair Kanun’la ayrıca düzenlenmiştir (5898 sayılı Kanun m.1/2). Bu kanunun 2. maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarındaki yükümlülüklere aykırı davranan kişi, TCK 194’teki “Sağlık için tehlikeli madde temini” hükmüne göre cezalandırılır (5898 sayılı Kanun m.3/1).

3. TCK 190/1: Uyuşturucu Kullanılmasını Kolaylaştırma Suçu

TCK 190/1’e göre uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını kolaylaştırmak için özel yer, donanım veya malzeme sağlayan, kullananların yakalanmalarını zorlaştıracak önlemler alan ya da kullanma yöntemleri konusunda başkalarına bilgi veren kişi, beş yıldan on yıla kadar hapis ve bin günden on bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır (TCK m.190/1). Kanun üç seçimlik hareket sayar; birinin gerçekleşmesi yeterlidir.

3.1. TCK 190/1-a: Özel Yer, Donanım veya Malzeme Sağlamak

TCK 190/1-a, kullanmayı kolaylaştırmak amacıyla özel yer, donanım veya malzeme sağlayanı cezalandırır (TCK m.190/1-a). Yer, kullanım için ayrılmış bir mekân; donanım veya malzeme ise kullanımı mümkün kılan düzenek, alet veya gereçtir. Kanun “özel” sıfatını kullanır: sağlanan yerin veya aracın kullanıma yönelik olması aranır.

3.2. TCK 190/1-b: Kullananların Yakalanmasını Zorlaştıracak Önlem Almak

TCK 190/1-b, kullananların yakalanmasını zorlaştıracak önlemler alan kişiyi cezalandırır (TCK m.190/1-b). Bu bentte fail kullanıcıya madde veya mekân sağlamaz; kullanıcının kolluk tarafından yakalanmasını güçleştirecek bir tedbir alır. Kanun önlemin türünü saymaz; ölçüt, alınan tedbirin kullananların yakalanmasını zorlaştırmaya elverişli olmasıdır.

3.3. TCK 190/1-c: Kullanma Yöntemleri Konusunda Bilgi Vermek

TCK 190/1-c, kullanma yöntemleri konusunda başkalarına bilgi veren kişiyi cezalandırır (TCK m.190/1-c). Bilgi, maddenin nasıl kullanılacağına ilişkin olmalı ve başkasına verilmelidir. Bilgi belirli kişilere değil kamuya açık biçimde verilirse ikinci fıkradaki alenen özendirme veya yayın hâli de gündeme gelebilir (TCK m.190/2).

3.4. TCK 190/1’de “Kullanılmasını Kolaylaştırmak İçin” Amacı

TCK 190/1’deki üç hareketin de “uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını kolaylaştırmak için” yapılması gerekir (TCK m.190/1). Kanun amacı hareketin önüne yazmıştır: yer sağlamak, önlem almak veya bilgi vermek, başkalarının kullanmasını kolaylaştırma amacına yönelmedikçe bu fıkradaki suçu oluşturmaz. Uygulamada bu unsura “özel kast” veya “özel saik” denir.

TCK 190/1’deki amaç unsuru, birlikte kullanma olaylarında belirleyicidir. Kişi kendi kullanımı için bulundurduğu maddeyi başkalarıyla aynı yerde kullanıyorsa, kullanma suçu ile kolaylaştırma suçu arasındaki ayrım bu amaca göre yapılır. Kanun bu ayrımın kovuşturmadaki sonucunu da düzenler: TCK 190’dan yürüyen kovuşturmada suçun münhasıran kullanma suçu kapsamına girdiği anlaşılırsa sanık hakkında TCK 191 çerçevesinde hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilir (TCK m.191/8).

TCK 190/1’in lafzı, kolaylaştırılan kişinin maddeyi fiilen kullanmasını ayrıca şart olarak saymaz; suç tanımı yer, önlem veya bilgi sağlama hareketiyle kurulmuştur (TCK m.190/1). Maddenin kendisini başkasına vermek ise TCK 190’da değil, TCK 188/3’te imal ve ticaret hareketleri arasında sayılır ve bu suçun cezası on yıldan az olmamak üzere hapistir (TCK m.188/3).

4. TCK 190/2: Uyuşturucuya Özendirme Suçu

TCK 190/2’ye göre uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını alenen özendiren veya bu nitelikte yayın yapan kişi, beş yıldan on yıla kadar hapis ve bin günden on bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır (TCK m.190/2). Uyuşturucuya özendirme suçunun ayırt edici öğesi aleniyettir: özendirme belirsiz sayıda kişinin öğrenebileceği biçimde yapılmalıdır ya da bir yayın niteliği taşımalıdır.

TCK 190/2 ile 190/1 farklı davranışları cezalandırır. Birinci fıkrada fail belirli kişilerin kullanmasını somut bir yer, önlem veya bilgiyle kolaylaştırır; ikinci fıkrada fail kullanımı kamuya açık biçimde teşvik eder (TCK m.190/1-2). Cezaları aynı olduğu hâlde unsurları ayrıdır; iddianamede hangi fıkranın uygulandığı savunmanın hangi unsura yöneleceğini belirler.

4.1. TCK 190/2 ve Sosyal Medya Paylaşımları

TCK 190/2, özendirmenin hangi araçla yapıldığını saymaz; “alenen” ve “yayın” ölçütlerini koyar (TCK m.190/2). Herkesin erişimine açık bir sosyal medya hesabındaki paylaşım, şarkı sözü, video veya kamuya açık bir etkinlikte yapılan konuşma bu ölçütler yönünden değerlendirilir. Paylaşımın konusunun uyuşturucu olması tek başına yetmez; içeriğin kullanımı özendirici nitelik taşıması gerekir.

TCK 190/2 kapsamında tekrarlanan ya da yayında kalan paylaşımlarda suç tarihi, zamanaşımının başlangıcını belirler. Suç kesintisiz suç olarak değerlendirilirse zamanaşımı kesintinin gerçekleştiği günden işlemeye başlar (TCK m.66/6). Sosyal medyada hakaret gibi paylaşımla işlenen diğer suçların yapısı sosyal medyada hakaret suçu yazısında anlatılır.

5. TCK 190 Cezası Ne Kadar?

TCK 190 cezası, birinci ve ikinci fıkra için beş yıldan on yıla kadar hapis ve bin günden on bin güne kadar adli para cezasıdır (TCK m.190/1-2). Hapis ile adli para cezası seçimlik değildir; ikisi birlikte verilir. Adli para cezasının gün sayısından paraya nasıl çevrildiği adli para cezası nedir yazısındadır.

Hâl	Hapis	Adli para cezası	Dayanak
Kul­la­nıl­ma­sını kolay­laş­tırma	5-10 yıl	1.000-10.000 gün	TCK m.190/1
Alenen özen­dirme veya yayın	5-10 yıl	1.000-10.000 gün	TCK m.190/2
Sağlık mesleği men­su­bunca işlen­mesi	Yarı ora­nında artı­rı­lır	Yarı ora­nında artı­rı­lır	TCK m.190/3

5.1. TCK 190/3: Sağlık Mesleği Mensubunda Ceza Artırımı

TCK 190/3’e göre bu maddede tanımlanan suçların tabip, diş tabibi, eczacı, kimyager, veteriner, sağlık memuru, laborant, ebe, hemşire, diş teknisyeni, hastabakıcı, sağlık hizmeti veren, kimyacılıkla veya ecza ticaretiyle uğraşan kişi tarafından işlenmesi hâlinde verilecek ceza yarı oranında artırılır (TCK m.190/3). Fıkra “bu maddede tanımlanan suçlar” dediği için artırım hem kolaylaştırma hem özendirme hâline uygulanır.

5.2. TCK 190 Cezası Ertelenir mi, HAGB Verilir mi?

TCK 190 cezası kural olarak ertelenmez ve hükmün açıklanması geri bırakılmaz. Hapis cezasının ertelenmesi iki yıl veya daha az hapis cezasında, HAGB ise iki yıl veya daha az hapis ya da adli para cezasında mümkündür (TCK m.51/1, CMK m.231/5). TCK 190’un alt sınırı beş yıl olduğundan bu kurumlar, ceza ancak kanuni indirimlerle iki yıla veya altına inerse gündeme gelir. Aynı nedenle hapis cezası, bir yıl veya daha az süreli kısa süreli hapis cezası olmadıkça adli para cezasına veya diğer seçenek yaptırımlara çevrilemez (TCK m.49/2, m.50/1).

TCK 190 kovuşturmasında HAGB’nin ikinci yolu TCK 191/8’dir. Kovuşturma sırasında fiilin münhasıran kullanma suçu kapsamına girdiği anlaşılırsa sanık hakkında TCK 191 hükümleri çerçevesinde hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilir (TCK m.191/8). HAGB kaldırılmamıştır: CMK 231’in beşinci ilâ on dördüncü fıkraları 7589 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle yeniden düzenlenmiş olarak yürürlüktedir (7589 sayılı Kanun m.15). Ayrıntı HAGB nedir, şartları nelerdir yazısında, erteleme şartları TCK 51 hapis cezasının ertelenmesi yazısındadır.

6. TCK 190 ile TCK 188 ve TCK 191 Arasındaki Fark

TCK 190, TCK 188 ve TCK 191 uyuşturucu zincirinin farklı kişilerini cezalandırır: TCK 188 maddeyi üreten, satan veya başkasına vereni, TCK 191 kendi kullanımı için madde alanı veya kullananı, TCK 190 ise başkalarının kullanmasını kolaylaştıranı ya da kullanımı alenen özendireni cezalandırır (TCK m.188, m.190, m.191).

Madde	Kimi ceza­lan­dı­rır	Tipik hareket	Temel ceza	Etkin pişmanlık
TCK 188/3	Satıcı veya maddeyi veren	Satmak, satışa arz etmek, başkalarına vermek, nakletmek, bulundurmak	On yıldan az olmamak üzere hapis + 1.000-20.000 gün	Var (TCK m.192/1, m.192/3)
TCK 190	Kolay­laş­tı­ran veya özendiren	Yer, malzeme sağlamak, yakalanmayı zor­laş­tır­mak, yöntem öğretmek, alenen özendirmek	5-10 yıl hapis + 1.000-10.000 gün	Yok
TCK 191/1	Kullanıcı	Kullanmak için satın almak, kabul etmek, bulundurmak, kullanmak	2-5 yıl hapis	Var (TCK m.192/2, m.192/4)

TCK 190 ile TCK 191 arasındaki sınır, TCK 190/1’deki kolaylaştırma amacıdır. Kişinin eylemi başkasının kullanmasını kolaylaştırmaya değil kendi kullanımına yönelikse kullanma suçu gündeme gelir ve TCK 191’deki kamu davasının açılmasının ertelenmesi rejimi uygulanabilir (TCK m.191/2). TCK 190’dan açılmış bir davada bu durum anlaşılırsa kanun TCK 191/8 yolunu öngörür.

7. TCK 190’da Etkin Pişmanlık Var mı?

TCK 190’da etkin pişmanlık yoktur. Uyuşturucu suçlarında etkin pişmanlığı düzenleyen TCK 192, imal ve ticaret suçlarına iştirak eden kişiyi ve kullanmak için madde satın alan, kabul eden, bulunduran ya da kullanan kişiyi sayar; uyuşturucu kullanılmasını kolaylaştırma suçunu anmaz (TCK m.192/1-4). Bu nedenle TCK 190 failine TCK 192’deki cezasızlık ve indirim hâlleri uygulanmaz.

TCK 190 savunmasında etkin pişmanlığa dayanan bir indirim beklenemeyeceği için, dosyada tartışılan asıl konu suçun unsurlarıdır: kolaylaştırma amacının bulunup bulunmadığı ve ikinci fıkrada aleniyetin gerçekleşip gerçekleşmediği. TCK 192’nin hangi hâllerde uygulandığı TCK 192 uyuşturucu etkin pişmanlık yazısında, kurumun genel çerçevesi etkin pişmanlık nedir yazısında açıklanır.

8. TCK 190 Davasında Görevli Mahkeme, Tutuklama, Uzlaştırma ve Zamanaşımı

TCK 190 davasına kural olarak asliye ceza mahkemesi bakar; suç tutuklamada katalog suç değildir, uzlaştırmaya tabi değildir ve dava zamanaşımı on beş yıldır. Her birinin dayanağı ve istisnası aşağıdadır.

8.1. TCK 190 Davasında Görevli Mahkeme

TCK 190 davasında kural olarak asliye ceza mahkemesi görevlidir. Ağır ceza mahkemesi, kanunda sayılan suçlara ve ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren suçlara bakar (5235 sayılı Kanun m.12). TCK 190 sayılan suçlar arasında değildir ve üst sınırı on yıldır. Suç sağlık mesleği mensubunca işlendiğinde ise ceza yarı oranında artırıldığı için üst sınır on yılı aşar ve dava ağır ceza mahkemesinde görülür (TCK m.190/3, 5235 sayılı Kanun m.12).

8.2. TCK 190 Soruşturmasında Tutuklama

TCK 190, tutuklama nedeninin var sayılabildiği katalog suçlar arasında sayılmaz; o listede uyuşturucu suçlarından yalnız imal ve ticaret (TCK 188) yer alır (CMK m.100/3). Bu nedenle TCK 190 şüphelisi hakkında tutuklama kararı için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin yanında kaçma veya delil karartma şüphesini gösteren somut olgular aranır; tutuklama işin önemi ve beklenen cezayla ölçülü olmalıdır (CMK m.100/1-2). Ayrıntı tutuklama nedir yazısındadır.

8.3. TCK 190’da Uzlaştırma ve Şikâyet

TCK 190 suçu uzlaştırmaya tabi değildir. Uzlaştırma şikâyete bağlı suçlarda ve CMK 253/1-b’de tek tek sayılan suçlarda uygulanır; TCK 190 şikâyete bağlı değildir ve bu listede yer almaz (CMK m.253/1). Soruşturma savcılıkça re’sen yürütülür; kimsenin şikâyetten vazgeçmesi davayı düşürmez. Uzlaştırmanın genel şartları uzlaşma nedir yazısındadır.

8.4. TCK 190’da Dava Zamanaşımı

TCK 190’da dava zamanaşımı on beş yıldır. Süre, suçun kanundaki cezasının üst sınırına göre belirlenir ve beş yıldan fazla, yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda on beş yıldır (TCK m.66/1-d, m.66/4). Sağlık mesleği mensubunca işlenen hâlde de üst sınır yirmi yılın altında kaldığı için süre değişmez; zamanaşımı hesabında dosyadaki delillere göre nitelikli hâller de göz önünde tutulur (TCK m.66/3). Hesaplama kuralları TCK 66 dava zamanaşımı yazısındadır.