İtiyadi Suç Nedir? İtiyadi Suçlu Kimdir? (TCK 6/1-h)

İtiyadi suç, suç sayılan bir fiilin alışkanlık hâline getirilerek tekrar tekrar işlenmesini anlatan ceza hukuku kavramıdır; ancak Türk Ceza Kanunu “itiyadi suç” adıyla bir suç tipi tanımlamaz. Kanunun tanımladığı kavram itiyadi suçludur: kasıtlı bir suçun temel şeklini ya da daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli şekillerini bir yıl içinde ve farklı zamanlarda ikiden fazla işleyen kişi (Türk Ceza Kanunu m.6/1-h). Bu nitelik cezanın miktarını değil infazını etkiler: mahkeme, itiyadi suçlu hakkında mükerrirlere özgü infaz rejiminin ve cezanın infazından sonra denetimli serbestlik tedbirinin uygulanmasına hükmeder (TCK m.58/9). Bu yazı, kısa sürede birden fazla soruşturma veya kovuşturmayla karşılaşan şüpheli ya da sanık için itiyadi suçlu sayılmanın şartlarını ve tekerrür ile zincirleme suçtan farkını madde metni üzerinden açıklar.

1. İtiyadi Suç: Öne Çıkanlar

• Türk Ceza Kanunu “itiyadi suç” ifadesini kullanmaz; kanunda tanımlanan kavram itiyadi suçludur (TCK m.6/1-h).
• İtiyadi suçlu, kasıtlı bir suçun temel veya nitelikli şekillerini bir yıl içinde ve farklı zamanlarda ikiden fazla işleyen kişidir (TCK m.6/1-h).
• İtiyadi suçlu hakkında mükerrirlere özgü infaz rejimi ve cezanın infazından sonra denetimli serbestlik tedbiri uygulanır (TCK m.58/9).
• Tekerrürde önceki hükmün kesinleşmesi gerekir; itiyadi suçlu tanımında bu şart yer almaz (TCK m.58/1, m.6/1-h).
• Zincirleme suç tek bir suç işleme kararına bağlanır ve tek bir artırılmış cezayla sonuçlanır (TCK m.43/1).

2. İtiyadi Suç Nedir?

İtiyadi suç, fiilin bir kez işlenmesiyle değil, alışkanlık gösterecek biçimde tekrar edilmesiyle öne çıkan suç anlayışını anlatan öğreti kavramıdır. “İtiyat” alışkanlık demektir; itiyadi ne demek sorusunun cevabı da buradan gelir: alışkanlık hâline gelmiş. Kavramın hukuki sonucu ise suç tipinde değil failde düzenlenir.

İtiyadi suç ifadesi Türk Ceza Kanunu’nda geçmez. Kanunda “itiyadi” sözcüğü üç yerde kullanılır: itiyadi suçlunun tanımında (TCK m.6/1-h), bu kişilere uygulanacak infaz rejiminde (TCK m.58/9) ve aile hukukundan doğan yükümlülüğün ihlali suçunda “itiyadi sarhoşluk” ibaresinde (TCK m.233/3). Bu nedenle “itiyadi suçun cezası nedir” sorusunun kanunda ayrı bir karşılığı yoktur. Her fiil kendi suç tanımına göre cezalandırılır; tekrarın kanuni sonucu, failin itiyadi suçlu sayılması ve infaz rejiminin buna göre belirlenmesidir.

3. İtiyadi Suçlu Kimdir? TCK 6/1-h Tanımı

İtiyadi suçlu, kasıtlı bir suçun temel şeklini ya da daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli şekillerini bir yıl içinde ve farklı zamanlarda ikiden fazla işleyen kişidir (TCK m.6/1-h). Tanım Türk Ceza Kanunu’nun 6. maddesinde yer alır ve ceza kanunlarının uygulanmasında geçerlidir (TCK m.6/1).

3.1. İtiyadi Suçlu Sayılmanın Şartları

İtiyadi suçlu sayılmak için tanımdaki dört şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir (TCK m.6/1-h):

• Kasıtlı suç: Tekrarlanan fiil kasıtlı bir suç olmalıdır. Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir (TCK m.21/1). Taksirle işlenen suçlar tanıma girmez.
• Aynı suç ve onun nitelikli şekilleri: Kanun, suçun temel şeklini ve daha ağır ya da daha az cezayı gerektiren nitelikli şekillerini birlikte sayar. Bir suçun temel şekliyle nitelikli şeklinin karışık biçimde tekrarlanması da tanımın içinde kalır.
• Bir yıl içinde: Fiillerin tamamı bir yıllık süre içinde kalmalıdır.
• Farklı zamanlarda ve ikiden fazla: Fiiller ayrı zamanlarda işlenmeli ve sayı ikiden fazla olmalıdır. Aynı kasıtlı suçu iki kez işleyen kişi bu tanıma girmez.

Tanımın lafzı, fiillerin önceden mahkûmiyetle sonuçlanmış olmasını aramaz. Kanun “işleyen kişi” der; tekerrürdeki gibi önceki hükmün kesinleşmesi şartına yer vermez (TCK m.6/1-h, m.58/1).

4. İtiyadi Suçlu Hakkında Hangi Hükümler Uygulanır?

İtiyadi suçlu hakkında mükerrirlere özgü infaz rejiminin ve cezanın infazından sonra denetimli serbestlik tedbirinin uygulanmasına hükmedilir (TCK m.58/9). İtiyadi suçluluk ayrı bir suç ya da cezayı artıran bir nitelikli hâl değildir; ceza, işlenen her suçun kendi maddesine göre belirlenir. İtiyadi suçluluğun etkisi, cezanın nasıl çektirileceği ve infazdan sonra hangi denetimin uygulanacağı üzerindedir.

Mükerrirler bakımından mahkûmiyet kararında bu infaz rejiminin ve cezanın infazından sonraki denetimli serbestlik tedbirinin uygulanacağı belirtilir (TCK m.58/7). Mükerrirlerin cezasının infazı ile denetimli serbestlik tedbirinin uygulanması kanunda gösterilen şekilde yapılır (TCK m.58/8). Cezanın infazı sırasında hükümlüler; ilk defa suç işleyenler, mükerrirler, itiyadi suçlular veya suç işlemeyi meslek edinenler gibi gruplara ayrılır (Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.24/1-a). İnfazdan sonraki denetim hakkında denetimli serbestlik nedir ve koşullu salıverme yazılarımıza bakabilirsiniz.

4.1. İtiyadi Suçlu, Suçu Meslek Edinen Kişi ve Örgüt Mensubu Suçlu

İtiyadi suçlu ile aynı infaz rejimine tabi tutulan iki kavram daha vardır ve üçü aynı maddede birlikte sayılır (TCK m.58/9). Suçu meslek edinen kişi, kısmen de olsa geçimini suçtan elde ettiği kazançla sağlamaya alışmış kişidir (TCK m.6/1-i). Örgüt mensubu suçlu, bir suç örgütünü kuran, yöneten, örgüte katılan veya örgüt adına diğerleriyle birlikte veya tek başına suç işleyen kişidir (TCK m.6/1-j). Üç kavram farklı ölçütlere dayanır: itiyadi suçlulukta ölçüt tekrarın sayısı ve süresi, suçu meslek edinmede geçimin kaynağı, örgüt mensubu suçlulukta örgütle bağdır. Örgüt suçları için suç örgütü kurma ve örgüt üyeliği yazımıza bakabilirsiniz.

5. İtiyadi Suçlu ile Mükerrir (Tekerrür) Arasındaki Fark

İtiyadi suçlu ile mükerrir arasındaki temel fark, önceki hükmün kesinleşmesi şartıdır. Tekerrür hükümleri, önceden işlenen suçtan dolayı verilen hüküm kesinleştikten sonra yeni bir suç işlenmesi hâlinde uygulanır ve bunun için cezanın infaz edilmiş olması gerekmez (TCK m.58/1). İtiyadi suçlu tanımı ise kesinleşmiş bir hükümden söz etmez; kasıtlı suçun bir yıl içinde farklı zamanlarda ikiden fazla işlenmesine bakar (TCK m.6/1-h).

Ölçüt	İtiyadi suçlu	Mükerrir
Dayanak	TCK m.6/1-h	TCK m.58/1
Önceki hükmün kesin­leş­mesi	Tanımda aranmaz	Aranır
Süre	Fiiller bir yıl içinde	Önceki cezanın infazından itibaren beş veya üç yıl geçtikten sonra işlenen suçta uygulanmaz (m.58/2)
Suç türü	Aynı kasıtlı suçun temel veya nitelikli şekilleri	Kasıtlı ile taksirli suçlar arasında uygulanmaz (m.58/4)
Sonuç	Müker­rir­lere özgü infaz rejimi ve infaz sonrası denetimli serbestlik (m.58/9)	Aynı infaz rejimi ve denetimli serbestlik (m.58/6)

Tekerrürün ayrıca iki sonucu vardır: sonraki suçun maddesinde hapis ile adli para cezası seçimlik olarak öngörülmüşse hapis cezasına hükmolunur (TCK m.58/3) ve fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış kişilerin suçları tekerrüre esas alınmaz (TCK m.58/5). Tekerrürün bütün şartları tekerrür ne demek yazımızda anlatılır.

6. İtiyadi Suç ile Zincirleme Suç Arasındaki Fark

İtiyadi suç ile zincirleme suç arasındaki fark, tekrarın hangi kurala bağlandığıdır. Zincirleme suç, bir suç işleme kararının icrası kapsamında değişik zamanlarda bir kişiye karşı aynı suçun birden fazla işlenmesidir; bu durumda bir cezaya hükmedilir ve bu ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılır (TCK m.43/1). İtiyadi suçlu tanımı ise tek bir suç işleme kararı veya aynı mağdur şartı aramaz ve cezanın miktarını değil infaz rejimini belirler (TCK m.6/1-h, m.58/9).

İki kavramın ortak noktası, ikisinde de suçun temel şekli ile nitelikli şekillerinin aynı suç sayılmasıdır (TCK m.43/1, m.6/1-h). Zincirleme suç hükümleri kasten öldürme, kasten yaralama, işkence ve yağma suçlarında uygulanmaz (TCK m.43/3); itiyadi suçlu tanımında böyle bir suç istisnası yer almaz. Zincirleme suç ve suçların birleşmesi hakkında içtima ne demek yazımıza bakabilirsiniz.

7. İtiyadi Suç ile Mütemadi Suç Farkı

İtiyadi suç ile mütemadi suç birbirinden farklı sorulara cevap verir. İtiyadi suçta ayrı zamanlarda işlenen birden fazla fiil vardır ve kanun bu tekrarı faile bağlar (TCK m.6/1-h). Mütemadi suçta ise tek bir fiille oluşan hukuka aykırı durum kesintisiz olarak devam eder; kanun bu suçlarda zamanaşımını ve yetkili mahkemeyi kesintinin gerçekleştiği güne ve yere bağlar (TCK m.66/6, Ceza Muhakemesi Kanunu m.12/2). Ayrıntı: mütemadi suç nedir.