TCK 191 Nedir? Uyuşturucu Kullanma Suçu Cezası ve Erteleme

TCK 191, kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alma, kabul etme, bulundurma ve uyuşturucu kullanma suçunu düzenler; cezası iki yıldan beş yıla kadar hapistir ve maddede adlî para cezası yoktur (TCK m.191/1). TCK 191 soruşturmasında savcı, şartlar aramadan beş yıl süreyle kamu davasının açılmasını ertelemek zorundadır ve kişiye en az bir yıl denetimli serbestlik uygulanır (m.191/2-3). Bu yazı, uyuşturucu kullanma veya bulundurma şüphesiyle ifadeye çağrılan, erteleme ve denetimli serbestlik sürecindeki ya da ikinci kez yakalanan kişi için TCK 191’in hangi aşamada hangi sonucu doğurduğunu madde madde açıklar.

1. TCK 191: Öne Çıkanlar

• TCK 191’de ceza iki yıldan beş yıla kadar hapistir; madde adlî para cezası öngörmez (TCK m.191/1).
• TCK 191 soruşturmasında beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesi zorunludur ve CMK m.171’deki şartlar aranmaz (TCK m.191/2).
• TCK 191’de denetimli serbestlik asgari bir yıldır ve en fazla iki yıl uzatılabilir; beş yıl erteleme süresidir, denetimli serbestlik süresi değildir (TCK m.191/3).
• TCK 191 erteleme süresi içinde tekrar kullanma ayrı dava konusu yapılmaz; ihlal sayılır ve ilk dosyada kamu davası açılır (TCK m.191/4-5).
• TCK 191 kapsamında ihlal nedeniyle dava açıldıktan sonraki yeni soruşturmada ikinci kez erteleme verilemez (TCK m.191/6).
• TCK 191 ertelemesi mahkûmiyet olmadığından adlî sicile işlenmez; ayrı bir sisteme kaydedilir (5352 sayılı Kanun m.4/1, CMK m.171/5).

2. TCK 191 Nedir? Uyuşturucu Kullanma Suçunun Tanımı

TCK 191, Türk Ceza Kanunu’nun 191. maddesidir ve kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden veya bulunduran ya da uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanan kişiyi cezalandırır. Suç dört seçimlik hareketle işlenir ve bunlardan birinin gerçekleşmesi yeterlidir; ayırt edici öğe, satın alma, kabul etme ve bulundurmanın kullanmak için yapılmasıdır (TCK m.191/1).

TCK 191’deki dört hareket şunlardır:

• Satın almak: Kişinin kendi kullanımı için maddeyi bedel karşılığında edinmesidir.
• Kabul etmek: Kişinin kendi kullanımı için maddeyi bedelsiz olarak başkasından almasıdır.
• Bulundurmak: Kişinin kendi kullanımı için maddeyi üzerinde, evinde veya aracında tutmasıdır.
• Kullanmak: Kişinin uyuşturucu veya uyarıcı maddeyi doğrudan vücuduna almasıdır.

TCK 191’in adı halk arasında “uyuşturucu kullanma suçu”, “uyuşturucu içicilik” veya “kullanmak için uyuşturucu bulundurma” olarak geçer; üçü de aynı maddeyi anlatır. Satmak, başkasına vermek veya nakletmek TCK 191’de sayılmaz. Bu fiiller uyuşturucu ticareti suçunun konusudur (TCK m.188/3).

TCK 191 bugünkü metnine 18.06.2014 tarihli 6545 sayılı Kanun’la kavuşmuştur. Denetimli serbestliği düzenleyen üçüncü fıkra ve erteleme kararının kolluğa bildirilmesi 28.03.2023 tarihli 7445 sayılı Kanun’la değiştirilmiş, okul yakınındaki artırım ise 27.03.2015 tarihli 6638 sayılı Kanun’la eklenmiştir. Bu tarihlerden önceki anlatımlar güncel denetimli serbestlik süresini göstermeyebilir.

3. TCK 191 Cezası: Uyuşturucu Kullanma Suçu Kaç Yıl?

TCK 191 cezası, yani uyuşturucu kullanma suçunun cezası, iki yıldan beş yıla kadar hapistir (TCK m.191/1). TCK 191 maddesinde adlî para cezası yoktur; hapis cezasının yanında gün para cezası öngörülmez. Uyuşturucu ticaretinde ise hapisle birlikte bin günden yirmi bin güne kadar adlî para cezası da verilir (TCK m.188/3); iki suçun cezası bu yönden de ayrılır.

TCK 191 cezası pratikte çoğu dosyada hükmedilmez, çünkü soruşturma evresinde kamu davasının açılmasının ertelenmesi zorunludur (m.191/2). Ceza, erteleme ihlal edilip kamu davası açıldığında ya da ertelenemeyen ikinci soruşturmada gündeme gelir (m.191/4, m.191/6).

3.1. TCK 191/10: Okul ve Hastane Yakınında Ceza Artırımı

TCK 191/10’a göre kullanma, satın alma, kabul etme veya bulundurma fiilleri okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi tedavi, eğitim, askerî ve sosyal amaçla toplu bulunulan bina ve tesislerin sınırına iki yüz metreden yakın umumi veya umuma açık yerlerde işlenirse verilecek ceza yarı oranında artırılır (TCK m.191/10). Sınır, varsa çevre duvarı, tel örgü veya benzeri engel ya da işaretle belirlenen sınırdır.

3.2. TCK 191 Cezası Paraya Çevrilir mi?

TCK 191 cezası doğrudan paraya çevrilmez. Adlî para cezasına ve diğer seçenek yaptırımlara çevirme kısa süreli hapis cezası için öngörülmüştür; kısa süreli hapis, hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezasıdır (TCK m.49/2, m.50/1). TCK 191/1’in alt sınırı iki yıl olduğundan çevirme ancak indirimlerden sonra hükmolunan ceza bir yıl veya altına inerse değerlendirilebilir. Hükmün açıklanması geri bırakılmışsa (HAGB) mahkûm olunan hapis cezası ertelenemez ve kısa süreli olsa bile seçenek yaptırımlara çevrilemez (CMK m.231/7). Adlî para cezasının nasıl hesaplandığı adlî para cezası nedir yazısındadır.

4. TCK 191/2: Uyuşturucu Kullanmada Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi

İlk defa uyuşturucu kullanma veya bulundurma şüphesiyle başlatılan TCK 191 soruşturmasında şüpheli hakkında, Ceza Muhakemesi Kanunu m.171’deki şartlar aranmaksızın beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir (TCK m.191/2). TCK 191 bu zorunluluğa kendi metninde bir istisna koyar: ihlal nedeniyle kamu davası açıldıktan sonra başlayan yeni soruşturmada erteleme verilemez (m.191/6). Kanun “karar verilir” diyerek savcıya takdir bırakmaz; genel erteleme kurumunda ise savcı “karar verebilir” ve üst sınır, sabıka, zararın giderilmesi gibi koşullar birlikte aranır (CMK m.171/2-3). Kurumun genel kuralları kamu davasının açılmasının ertelenmesi yazısında anlatılır.

TCK 191 erteleme kararında savcının iki ek görevi vardır. Savcı, şüpheliyi erteleme süresinde yükümlülüklere uymaması veya yasakları ihlal etmesi hâlinde doğacak sonuçlar konusunda uyarır; erteleme kararı ayrıca kolluk birimlerine bildirilir (TCK m.191/2). Erteleme süresince dava zamanaşımı işlemez (CMK m.171/4, TCK m.191/9).

TCK 191 soruşturması genellikle kolluktaki ifadeyle başlar. İfade sırasında şüphelinin hakları ve sonraki adımlar ifadeye çağrıldım yazısında açıklanır.

5. TCK 191/3: Uyuşturucu Denetimli Serbestlik Süresi ve Test

TCK 191’de uyuşturucu denetimli serbestlik tedbiri asgari bir yıl uygulanır. Bu süre denetimli serbestlik müdürlüğünün teklifi üzerine veya savcının kendi kararıyla altışar aylık sürelerle en fazla iki yıl daha uzatılabilir (TCK m.191/3). Beş yıl ise denetimli serbestliğin süresi değil, kamu davasının açılmasının ertelendiği sürenin uzunluğudur (m.191/2). İki süre birbirine karıştırılırsa kişi, denetimli serbestlik bittikten sonra da beş yıllık erteleme süresinin devam ettiğini gözden kaçırabilir.

TCK 191 denetimli serbestliğinde iki yükümlülük daha vardır:

• Uyuşturucu testi: Savcı, erteleme süresi içinde kişinin uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanıp kullanmadığını tespit etmek için yılda en az iki defa ilgili kuruma sevkine karar verir (TCK m.191/3). Test yükümlülüğü denetimli serbestlik süresine değil, erteleme süresine bağlanmıştır.
• Tedavi: Kişi, gerek görülmesi hâlinde denetimli serbestlik süresi içinde tedaviye tabi tutulabilir (TCK m.191/3). Tedavi her dosyada zorunlu değildir.

Denetimli serbestlik tedbirinin genel işleyişi denetimli serbestlik nedir yazısındadır.

6. TCK 191/4: Uyuşturucu Denetimli Serbestlik İhlali Hâlinde Ne Olur?

TCK 191’de uyuşturucu denetimli serbestlik ihlali üç hâlde oluşur; erteleme süresi içinde bunlardan biri gerçekleşirse kişi hakkında kamu davası açılır (TCK m.191/4):

1. Kişinin kendisine yüklenen yükümlülüklere veya uygulanan tedavinin gereklerine uygun davranmamakta ısrar etmesi (m.191/4-a).
2. Kişinin tekrar kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alması, kabul etmesi veya bulundurması (m.191/4-b).
3. Kişinin uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanması (m.191/4-c).

TCK 191/4-a’daki yükümlülük ihlali için kanun “ısrar” arar; tek bir uyumsuzluk lafızda ısrarla eş tutulmamıştır. Tekrar satın alma, bulundurma veya kullanma ise ısrar aranmadan kamu davasına yol açar (m.191/4-b, c). Dava açılınca yargılama TCK 191/1’deki iki yıldan beş yıla kadar hapis istemiyle yürür.

7. TCK 191’de 2 Kez Uyuşturucu Yakalanmanın Cezası

TCK 191’de ikinci yakalanmanın sonucu zamanlamaya bağlıdır: erteleme süresi içindeyse yeni fiil ihlal sayılır ve ilk dosyada kamu davası açılır; ihlal nedeniyle dava açıldıktan sonraysa ikinci erteleme verilemez; süre tamamlanıp kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildiyse 191/6’daki yasak lafzen bu hâli saymaz (TCK m.191/4-7). Kanun bu üç aşamayı ayrı fıkralarda düzenler; ikinci yakalanmayı tek kalıpta “dava açılır ve ceza verilir” diye anlatmak madde lafzıyla örtüşmez.

İkinci yakalanma ne zaman?	Sonuç	Dayanak
Beş yıllık erteleme süresi devam ederken	Yeni fiil ayrı soruşturma konusu yapılmaz; ihlal sayılır ve ilk dosyada kamu davası açılır	TCK m.191/4-5
İhlal nedeniyle kamu davası açıldıktan sonra	Yeni soruş­tur­mada erteleme kararı verilemez	TCK m.191/6
Erteleme süresi tamamlanıp kovuş­tur­maya yer olmadığı kararı verildikten sonra	Madde 191/6’daki yasak lafzen bu hâli saymaz	TCK m.191/6-7

7.1. TCK 191/5: Erteleme Süresinde Tekrar Yakalanma

TCK 191/5’e göre erteleme süresi içinde kişinin kullanmak için tekrar uyuşturucu satın alması, kabul etmesi, bulundurması veya uyuşturucu kullanması dördüncü fıkra uyarınca ihlal nedeni sayılır ve ayrı bir soruşturma ve kovuşturma konusu yapılmaz (TCK m.191/5). Sonuç, ertelenmiş olan ilk dosyada kamu davasının açılmasıdır (m.191/4). İkinci fiil için ikinci bir dava açılması madde lafzına aykırıdır.

7.2. TCK 191/6: İkinci Kez Denetimli Serbestlik Verilir mi?

TCK 191/6’ya göre dördüncü fıkra uyarınca kamu davası açıldıktan sonra, aynı suçun tekrar işlendiği iddiasıyla başlatılan soruşturmalarda ikinci fıkradaki erteleme kararı verilemez (TCK m.191/6). Bu aşamada yeni fiil için de dava açılır ve yargılama iki yıldan beş yıla kadar hapis istemiyle yürür (m.191/1). “İkinci kez denetimli serbestlik verilmez” sonucu bu fıkradan çıkar.

7.3. TCK 191/6-7: Erteleme Süresi Bittikten Sonra Tekrar Yakalanma

TCK 191/6’daki ikinci erteleme yasağı, erteleme süresi sorunsuz tamamlanıp kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmiş hâli lafzen saymaz; yasak, dördüncü fıkraya göre kamu davasının açılmış olmasına bağlıdır (TCK m.191/6-7). Erteleme süresi yükümlülüklere uyularak geçirilir ve kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse ortada dördüncü fıkraya göre açılmış bir dava yoktur (TCK m.191/7). Bu hâlde madde metni, sonraki yeni bir soruşturmada ikinci fıkradaki ertelemeyi yasaklayan bir hüküm içermez. Bu, madde lafzının söylediği sınırdır; somut dosyada önceki kaydın nasıl değerlendirileceği yargılama makamına aittir.

Tekerrür, yani önceki kesinleşmiş mahkûmiyetin sonraki suçta infaz rejimine etkisi, ayrı bir kurumdur ve tekerrür ne demek yazısında anlatılır. Tekerrür hükümleri, önceden işlenen suçtan dolayı verilen hükmün kesinleşmesinden sonra yeni bir suç işlenmesine bağlanmıştır (TCK m.58/1); savcının erteleme kararı ve kovuşturmaya yer olmadığı kararı mahkemenin verdiği bir hüküm değildir.

8. TCK 191/7: Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararı ve Dosyanın Kapanması

TCK 191’de şüpheli erteleme süresi boyunca dördüncü fıkradaki yükümlülüklere aykırı davranmaz ve yasakları ihlal etmezse hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir (TCK m.191/7). Dosya bu kararla kapanır ve kamu davası hiç açılmaz. Kararın niteliği ve itiraz yolu kovuşturmaya yer olmadığına dair karar yazısındadır.

TCK 191 dosyasının kapanması için denetimli serbestliğin bitmesi yeterli değildir. Karar erteleme süresinin sonunda verilir; denetimli serbestlik bir yılda bitse bile beş yıllık süre devam eder ve bu sürede tekrar kullanma ihlal sayılır (m.191/2, m.191/4-5).

9. TCK 191 Adli Sicile (Sabıka Kaydına) İşler mi?

TCK 191’deki kamu davasının açılmasının ertelenmesi adlî sicile işlenmez. Adlî sicile Türk mahkemelerinin verdiği kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri kaydedilir (5352 sayılı Adlî Sicil Kanunu m.4/1); savcının erteleme kararı ise bir mahkûmiyet hükmü değildir.

TCK 191 erteleme kararı adlî sicile işlenmese de ayrı bir sistemde kayıt altına alınır. TCK 191’de aksine hüküm bulunmayan hâllerde CMK m.171 uygulanır ve bu maddeye göre erteleme kararları bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıt yalnız bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak savcı, hâkim veya mahkeme istediğinde, kurumun amacı için kullanılabilir (TCK m.191/9, CMK m.171/5).

TCK 191 davası açılıp mahkûmiyet kesinleşirse bu hüküm adlî sicile kaydedilir (5352 sayılı Kanun m.4/1). Kaydın ne zaman ve nasıl silindiği adli sicil kaydı nasıl silinir yazısında açıklanır.

10. TCK 191 Davasında HAGB ve Cezanın Ertelenmesi

TCK 191’de kamu davası açıldıktan sonra da hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) ve cezanın ertelenmesi gündeme gelebilir. TCK 191’de aksine düzenleme bulunmayan hâllerde HAGB’yi düzenleyen CMK m.231 uygulanır (TCK m.191/9). Buna göre yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ise mahkeme HAGB’ye karar verebilir (CMK m.231/5). CMK m.231’in bu kuruma ilişkin fıkraları 16.07.2026 tarihli 7589 sayılı Kanun’la yeniden düzenlenmiştir; daha eski tarihli anlatımlar güncel koşulları göstermeyebilir.

TCK 191/1’in alt sınırı iki yıl olduğundan HAGB’nin “iki yıl veya daha az” eşiği, ceza alt sınırdan belirlendiğinde ya da indirimlerle bu sınıra veya altına indiğinde karşılanır (TCK m.191/1, CMK m.231/5). HAGB verilirse sanık beş yıl denetim süresine tabi tutulur ve bu sürede kasıtlı bir suçtan bir daha HAGB verilemez (CMK m.231/8). Kurumun güncel koşulları HAGB nedir yazısındadır.

TCK 191/8, ticaret veya kolaylaştırma iddiasıyla açılan davalar için ayrı bir kural koyar. TCK 188’deki imal ve ticaret ya da TCK 190’daki kullanılmasını kolaylaştırma suçundan yürüyen kovuşturmada fiilin münhasıran TCK 191 kapsamına girdiği anlaşılırsa sanık hakkında bu madde hükümleri çerçevesinde HAGB kararı verilir (TCK m.191/8). Kanun burada “verilebilir” değil “verilir” der.

TCK 191 davasında cezanın ertelenmesi HAGB’den ayrı bir kurumdur: iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası, daha önce kasıtlı bir suçtan üç aydan fazla hapis cezasına mahkûm olmamış olması ve mahkemede tekrar suç işlemeyeceği kanaati oluşması şartıyla ertelenebilir (TCK m.51/1).

10.1. TCK 191 Cezası Ne Kadar Yatar?

TCK 191’den süreli hapis cezasına mahkûm olan kişi, cezasının yarısını infaz kurumunda iyi hâlli olarak geçirirse koşullu salıverilmeden yararlanabilir (5275 sayılı Kanun m.107/1-2). TCK 191, koşullu salıverilme oranının üçte ikiye çıktığı suçlar arasında sayılmamıştır; o listede uyuşturucu suçlarından yalnız TCK 188’den mahkûm olan çocuklar yer alır (m.107/2-g). TCK 191’de dava çoğu zaman erteleme, HAGB veya cezanın ertelenmesiyle sonuçlandığı için yatar sorusu ancak ertelenmeyen bir mahkûmiyet kesinleşirse gündeme gelir. Somut cezanın hesabı cezaevinde ne kadar yatarım yazısında ve sayfanın sonundaki hesaplama aracındadır.

11. TCK 191 ile TCK 188 Arasındaki Fark: Kullanmak İçin mi, Ticaret mi?

TCK 191 ile TCK 188 arasındaki fark bulundurmanın amacıdır. Uyuşturucu ticareti suçunu düzenleyen TCK 188/3 de “satın alan, kabul eden, bulunduran” kişiyi sayar; TCK 191 ise aynı fiilleri yalnız kullanmak için yapıldığında kapsar (TCK m.188/3, m.191/1). Aynı hareket, amaca göre iki ayrı suçtan birine girer.

TCK 191 ile TCK 188’in sonuçları çok farklıdır:

Ölçüt	TCK 191	TCK 188/3
Fiil	Kullanmak için satın almak, kabul etmek, bulundurmak; kullanmak	Ülke içinde satmak, satışa arz etmek, başkasına vermek, sevk etmek, nakletmek, depolamak, satın almak, kabul etmek, bulundurmak
Hapis cezası	İki yıldan beş yıla kadar	On yıldan az olmamak üzere; çocuğa verme veya satmada on beş yıldan az olamaz
Adlî para cezası	Yok	Bin günden yirmi bin güne kadar
Soruş­tur­mada erteleme	Zorunlu, beş yıl	Yok

TCK 191’e göre soruşturma, ticaret iddiasıyla başlayıp kullanma suçuna dönüşebilir; bu hâlde kovuşturma evresindeki HAGB kuralı uygulanır (TCK m.191/8). Ticaret suçunun ayrıntıları TCK 188 uyuşturucu ticareti, kullanım için yer veya malzeme sağlamak ise TCK 190 uyuşturucu kullanılmasını kolaylaştırma yazısındadır.

12. TCK 191’de Etkin Pişmanlık ve Tedaviye Başvuru

TCK 191 fiillerinde iki etkin pişmanlık hâli vardır ve ikisinde de kişi hakkında cezaya hükmolunmaz:

• Temin edilen yeri bildirmek: Kullanmak için uyuşturucu satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi, resmî makamlar haber almadan önce maddeyi kimden, nerede ve ne zaman temin ettiğini merciine bildirir ve bu bilgi suçluların yakalanmasını veya maddenin ele geçirilmesini kolaylaştırırsa cezaya hükmolunmaz (TCK m.192/2).
• Tedavi istemek: Uyuşturucu kullanan kişi, hakkında soruşturma başlatılmadan önce resmî makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurup tedavi ettirilmesini isterse cezaya hükmolunmaz. Bu durumda kamu görevlileri ve sağlık mesleği mensupları için suçu bildirme yükümlülüğü doğmaz (TCK m.192/4).

TCK 191’de etkin pişmanlığın zaman sınırı belirleyicidir: bildirim resmî makamlar haber almadan, tedavi başvurusu ise soruşturma başlamadan önce yapılmalıdır (m.192/2, m.192/4). Haber alındıktan sonra suçun ortaya çıkmasına yardım edene ise cezaya hükmolunmaması değil, yardımın niteliğine göre dörtte birden yarısına kadar indirim uygulanır (m.192/3). Ayrıntılar TCK 192 uyuşturucu suçlarında etkin pişmanlık yazısındadır.

13. TCK 191 Davasında Görevli Mahkeme, Şikâyet ve Zamanaşımı

TCK 191 davasına asliye ceza mahkemesi bakar. Ağır ceza mahkemesi on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar ile yağma, irtikâp, resmî belgede sahtecilik gibi kanunda adıyla sayılan suçlara bakar; TCK 191’in üst sınırı beş yıldır ve madde bu sayımda yer almaz. Sulh ceza hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin görevi dışında kalan davalara asliye ceza mahkemesi bakar (5235 sayılı Kanun m.11, m.12). Mahkemenin işleyişi asliye ceza mahkemesi nedir yazısındadır.

TCK 191 soruşturması şikâyete bağlı değildir; madde metninde şikâyet şartı yoktur ve kovuşturma resen yürür (TCK m.191). TCK 191/1’deki temel hâlde dava zamanaşımı sekiz yıldır, çünkü beş yıldan fazla olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda kamu davası sekiz yıl geçmesiyle düşer (TCK m.66/1-e). Kamu davasının açılmasının ertelenmesi süresince zamanaşımı işlemez (CMK m.171/4, TCK m.191/9).