Eşim Yurtdışında, Boşanmak İstiyorum: Dava Nasıl Açılır?

Eşim yurtdışında, boşanmak istiyorum diyen kişi boşanma davasını Türkiye’de açabilir. Eşiniz yurt dışında yaşasa bile boşanma davasında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir (Türk Medeni Kanunu, TMK m.168). Bu yazı, eşi yurt dışında yaşayan ve Türkiye’de boşanmak isteyen Türk vatandaşı için hazırlandı. İki eş de yurt dışındaysa yetkili mahkeme 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un (MÖHUK) 41. maddesindeki sıraya göre belirlenir. Dava dilekçesi yurt dışındaki eşe o ülkenin makamları ya da, eş Türk vatandaşıysa, Türkiye’nin konsolosluğu aracılığıyla tebliğ edilir (7201 sayılı Tebligat Kanunu m.25, m.25/a).

1. Yurtdışındaki Eşten Boşanma: Öne Çıkanlar

• Yurtdışındaki eşten boşanma davası, Türkiye’de yaşayan eşin yerleşim yerindeki aile mahkemesinde açılabilir (TMK m.168; 4787 sayılı Kanun m.4).
• İki eş de yurt dışındaysa Türk vatandaşının davası yabancı ülkede açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye’de görülür; son basamak Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemesidir (MÖHUK m.41).
• Türk vatandaşı eşe konsolosluk aracılığıyla yapılan tebligatta, bildirimden sonra otuz gün içinde başvurulmazsa tebligat yapılmış sayılır (Tebligat Kanunu m.25/a).
• Adresi bilinmeyen eşe tebligat ilanen yapılır; yurt dışında bilinen bir adresi varsa ilan ayrıca iadeli taahhütlü mektupla gönderilir (Tebligat Kanunu m.28).
• Anlaşmalı boşanmada hâkim eşleri bizzat dinler; e-Duruşmada yapılan davayı kabul beyanı mahkeme huzurunda yenilenir (TMK m.166/3; e-Duruşma Yönetmeliği m.13/4).
• Yurt dışındaki eş vekâletnamesini konsoloslukta verebilir; yabancı ülkelerde noterlik işlerini konsoloslar görür (Noterlik Kanunu m.191).

2. Yurtdışındaki Eşten Boşanma Davası Türkiye’de Açılabilir mi?

Yurtdışındaki eşten boşanma davası Türkiye’de açılabilir. Türk mahkemelerinin yabancılık unsuru taşıyan davalardaki yetkisini, iç hukukun yer bakımından yetki kuralları belirler (MÖHUK m.40). Boşanma davasında bu kural TMK m.168’dir: yetkili mahkeme eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir.

Kanun “eşlerden birinin” yerleşim yerini yeterli saydığı için, Türkiye’de yaşayan eş kendi yerleşim yerindeki mahkemede dava açabilir; davalı eşin yurt dışında yaşaması bu yetkiyi ortadan kaldırmaz. Yetkiyi “davalının” ya da “davacının” yerleşim yeri diye daraltmak lafza uymaz: iki eşin yerleşim yeri de aynı derecede yetki kurar. Davayı açan eş yurt dışında, diğer eş Türkiye’de yaşıyorsa dava Türkiye’deki eşin yerleşim yerindeki aile mahkemesinde açılabilir (TMK m.168).

Eşlerin Türkiye’de son altı aydır birlikte oturdukları bir yer varsa orası da yetkilidir. Bu basamak, eşlerden biri yurt dışına taşındıktan kısa süre sonra dava açılırken önem kazanır; “son defa altı aydan beri” koşulu gerçekleşmemişse yetki yalnız yerleşim yerinden kurulur (TMK m.168).

Eşlerden biri yabancı uyruklu ise Türk mahkemesinin hangi ülkenin hukukunu uygulayacağı ayrı bir sorudur; bu soru yabancı uyruklu ile boşanma yazısında ele alınır. Bu yazı, iki eşin de Türk vatandaşı olduğu ve birinin yurt dışında yaşadığı durumu anlatır.

3. Yurtdışındaki Eşten Boşanma Davasında Yetkili Mahkeme

Yurtdışındaki eşten boşanma davasında yetkili mahkeme, eşlerden birinin Türkiye’de yaşayıp yaşamadığına göre iki ayrı kurala bağlıdır. Eşlerden biri Türkiye’de yaşıyorsa TMK m.168, iki eş de yurt dışındaysa MÖHUK m.41 uygulanır.

3.1. Yurtdışındaki Eşten Boşanma: Eşlerden Biri Türkiye’de Yaşıyorsa

Yurtdışındaki eşten boşanma davasında, eşlerden biri Türkiye’de yaşıyorsa şu mahkemelerden birinde dava açılabilir (TMK m.168):

Seçenek	Yetkili yer
Türkiye’de yaşayan eşin yerleşim yeri	O yer aile mahkemesi
Yurt dışındaki eşin Türkiye’de kalan yerleşim yeri (varsa)	O yer aile mahkemesi
Eşlerin davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer	O yer aile mahkemesi

Boşanma davası aile mahkemesinde görülür; aile mahkemeleri Türk Medeni Kanunu’nun ikinci kitabına (üçüncü kısım hariç) göre aile hukukundan doğan dava ve işlere bakar (4787 sayılı Kanun m.4). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara, bu iş için belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 m.2).

3.2. Yurtdışındaki Eşten Boşanma: İki Eş de Yurt Dışında Yaşıyorsa

Yurtdışındaki eşten boşanma davası, iki eş de yurt dışında yaşıyorsa MÖHUK m.41’e göre Türkiye’de açılabilir. Madde, Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davalarının, yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye’de görüleceğini söyler ve yetkili yeri sırayla belirler:

1. Türkiye’de yer itibarıyla yetkili mahkeme (boşanmada TMK m.168’e göre).
2. Böyle bir mahkeme yoksa ilgilinin Türkiye’de sâkin olduğu yer mahkemesi.
3. Türkiye’de sâkin değilse Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesi.
4. O da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri.

Bu maddenin iki koşulu vardır. Birincisi davacının Türk vatandaşı olmasıdır; madde “Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları”ndan söz eder. İkincisi, davanın yabancı ülke mahkemelerinde açılmamış olması ya da açılamamasıdır. Yurt dışında bir boşanma davası sürüyorsa bu madde Türk mahkemesine ek bir yetki vermez.

Sıra “bulunmaması hâlinde” ve “o da bulunmadığı takdirde” bağlaçlarıyla kurulduğu için basamaklar atlanmaz: Türkiye’de son yerleşim yeri olan eş doğrudan Ankara, İstanbul veya İzmir’de dava açamaz (MÖHUK m.41).

4. Yurtdışındaki Eşe Boşanma Dilekçesi Nasıl Tebliğ Edilir?

Yurtdışındaki eşe boşanma dilekçesi, kural olarak eşin bulunduğu ülkenin yetkili makamı aracılığıyla tebliğ edilir; eş Türk vatandaşıysa tebligat Türkiye’nin o ülkedeki büyükelçiliği veya konsolosluğu aracılığıyla da yapılabilir (Tebligat Kanunu m.25, m.25/a). Adresi bilinmiyorsa tebligat ilanen yapılır (m.28). Tebligatın genel işleyişi Tebligat Kanunu yazısında anlatılır.

4.1. Yurtdışındaki Eşe Yabancı Ülke Makamı Aracılığıyla Tebligat

Yabancı ülkede tebliğ, o ülkenin yetkili makamı aracılığıyla yapılır. Bir anlaşma veya o ülkenin kanunları izin veriyorsa, oradaki Türkiye siyasi memuru veya konsolosu tebligatın yapılmasını o makamdan ister (Tebligat Kanunu m.25). Tebliğ evrakı, tebligatı çıkaran merciin bağlı olduğu bakanlık aracılığıyla Dışişleri Bakanlığına, oradan ilgili Türkiye büyükelçiliğine veya konsolosluğuna gönderilir; Dışişleri Bakanlığının aracılığına gerek görülmeyen hâllerde evrak doğrudan büyükelçiliğe veya başkonsolosluğa gönderilebilir (m.25).

4.2. Yurtdışındaki Türk Vatandaşı Eşe Konsolosluk Aracılığıyla Tebligat

Yurtdışındaki eş Türk vatandaşıysa tebligat, o ülkedeki Türkiye büyükelçiliği veya konsolosluğu aracılığıyla da yapılabilir (Tebligat Kanunu m.25/a). Bu usulde temsilcilik eşe bir bildirim gönderir. Bildirimde tebliğin konusu, tebligatı hangi merciin çıkardığı ve otuz gün içinde başvurulmazsa tebliğin yapılmış sayılacağı ihtarı yer alır; bildirim, o ülkenin mevzuatının izin verdiği yöntemle gönderilir.

Bildirimin eşe tebliğ edildiği belgelendiğinde, eş tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde büyükelçiliğe veya konsolosluğa başvurmazsa tebligat otuzuncu günün bitiminde yapılmış sayılır. Eş temsilciliğe gelip evrakı almaktan kaçınırsa bu konuda düzenlenen tutanağın tarihinde tebliğ yapılmış sayılır (m.25/a). Mahkemeler bu usulde tebliğ evrakını doğrudan büyükelçiliğe veya konsolosluğa gönderebilir.

Bu kurala göre bildirim eşe tebliğ edildikten sonra otuz gün geçtiğinde, eş temsilciliğe hiç başvurmasa da tebligat yapılmış sayılır.

4.3. Yurtdışındaki Eşin Adresi Bilinmiyorsa İlanen Tebligat

Yurtdışındaki eşin adresi bilinmiyorsa tebligat ilanen yapılır (Tebligat Kanunu m.28/1). Kanun, tebligat yapılamayan ve ikametgâhı, meskeni veya iş yeri de bulunamayan kişinin adresini meçhul sayar (m.28/2). İlana başvurmadan önce tebligatı çıkaran merci, kişinin adresini gerekli gördüğü resmî veya özel kurumlardan sorar ve kolluk aracılığıyla araştırır (m.28/3).

Yabancı ülkede oturan kişiye ilanen tebligat yapılması gerekirse, tebliğ olunacak evrak ile ilan örnekleri, o kişinin bilinen yurt dışı adresine ayrıca iadeli taahhütlü mektupla gönderilir ve posta makbuzu dosyaya konur (m.28/4). Bu nedenle eşin eski bir yurt dışı adresi biliniyorsa dilekçede yazılmalıdır.

4.4. Tebligat Yurtdışındaki Eşten Boşanma Davasının Süresini Nasıl Etkiler?

Yurtdışındaki eşten boşanma davasının ne kadar süreceğine dair kanunda bir süre yoktur. Davanın ilerlemesi, dilekçenin davalı eşe tebliğ edilmesine bağlıdır ve bu adım yurt dışında daha uzun sürebilir. Konsolosluk usulünde kanun bir takvim kurar: bildirimin eşe tebliğinden itibaren otuz gün (Tebligat Kanunu m.25/a). Yabancı ülke makamı aracılığıyla yapılan tebligat için kanun böyle bir gün sayısı koymaz (m.25).

5. Yurtdışındaki Eşle Anlaşmalı Boşanma Mümkün mü?

Yurtdışındaki eşle anlaşmalı boşanma mümkündür, ancak hâkimin iki eşi de bizzat dinlemesi gerekir. Kanuna göre evlilik en az bir yıl sürmüşse ve eşler birlikte başvurursa ya da bir eş diğerinin davasını kabul ederse evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma kararı için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkındaki düzenlemeyi uygun bulması şarttır (TMK m.166/3).

Mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine talep eden tarafın veya vekilinin ses ve görüntü nakli yoluyla bulunduğu yerden duruşmaya katılmasına karar verebilir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu, HMK m.149/1). Bu imkânın ayrıntısını düzenleyen e-Duruşma Yönetmeliği, tarafın e-Duruşmaya bulunduğu yerdeki adliyede bu amaca ayrılmış yerden katılabileceğini söyler (Hukuk Muhakemelerinde Ses ve Görüntü Nakledilmesi Yoluyla Duruşma İcrası Hakkında Yönetmelik, bundan sonra e-Duruşma Yönetmeliği, m.11/2). Yönetmelik, tarafın yurt dışından katılabileceği bir yer saymaz; vekil ise avukatlık bürosundan katılabilir (m.11/1).

e-Duruşmada taraf veya vekili davaya son veren feragat, kabul veya sulh beyanında bulunursa mahkeme yeni bir duruşma günü belirler ve bu beyan o gün mahkeme huzurunda yenilenir (e-Duruşma Yönetmeliği m.13/4). Anlaşmalı boşanmada bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi de bir kabul beyanıdır (TMK m.166/3). Bu iki kural birlikte okunduğunda yurt dışındaki eş, anlaşmalı boşanmada davayı kabul beyanını Türkiye’de mahkeme huzurunda vermek ya da yenilemek durumundadır.

Anlaşmalı boşanmanın şartları gerçekleşmezse boşanma, evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri beklenemeyecek derecede temelinden sarsıldığı ispatlanarak istenebilir (TMK m.166/1). Anlaşmalı boşanmanın ayrıntısı anlaşmalı boşanma ve anlaşmalı boşanma protokolü örneği, çekişmeli yol ise çekişmeli boşanma ve evlilik birliğinin temelinden sarsılması yazılarında anlatılır.

6. Yurtdışındaki Eşten Boşanma Davası Nasıl Açılır?

Yurtdışındaki eşten boşanma davası, yetkili aile mahkemesine eşin bilinen yurt dışı adresini gösteren bir dava dilekçesi verilerek açılır. Adımlar şöyledir:

1. Yetkili yer belirlenir: Türkiye’de yaşayan eşin yerleşim yeri veya son altı aydır birlikte oturulan yer (TMK m.168); iki eş de yurt dışındaysa MÖHUK m.41 sırası.
2. Davanın anlaşmalı mı çekişmeli mi açılacağı belirlenir; anlaşmalı boşanmada evliliğin en az bir yıl sürmüş olması ve eşlerin duruşmada bizzat dinlenmesi gerekir (TMK m.166/3).
3. Dilekçede yurt dışındaki eşin bilinen adresi yazılır; adres bilinmiyorsa bu durum belirtilir, çünkü ilanen tebligat ancak adres araştırmasından sonra yapılır (Tebligat Kanunu m.28).
4. Mahkeme dilekçeyi yabancı ülke makamı aracılığıyla ya da, eş Türk vatandaşıysa, konsolosluk aracılığıyla tebliğe çıkarır (m.25, m.25/a).
5. Yurt dışındaki eş davayı kendisi takip etmeyecekse konsoloslukta vekâletname verebilir (Noterlik Kanunu m.191).

Boşanma davasının Türkiye’deki genel akışı boşanma davası nasıl açılır yazısında anlatılır; nafaka ve velayet talepleri için nafaka ve velayet davası yazılarına bakılabilir.

6.1. Yurtdışındaki Eşin Vekâletnamesi

Yurtdışındaki eşin vekâletnamesi, bulunduğu ülkedeki Türkiye konsolosluğunda düzenlenebilir; yabancı ülkelerde noterlik işlerini konsoloslar görür (Noterlik Kanunu m.191). Vekâletnamede vekile verilen yetkiler açıkça yazılmalıdır. Kanun, açıkça yetki verilmemişse vekilin sulh olamayacağını, davayı kabul edemeyeceğini ve hangi davalar için yetki verildiği açıklanmadıkça kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarla ilgili davaları açamayacağını ve takip edemeyeceğini söyler (HMK m.74). Vekâletname anlaşmalı boşanmada hâkimin eşi bizzat dinleme şartını karşılamaz (TMK m.166/3).

6.2. Yurtdışındaki Eşten Boşanma Davası Avukatsız Açılır mı?

Yurtdışındaki eşten boşanma davası avukatsız açılabilir: dava ehliyeti bulunan herkes davasını kendisi veya tayin ettiği vekil aracılığıyla açabilir ve takip edebilir (HMK m.71/1). Davayı kendisi açacak kişi şu usul noktalarına dikkat etmelidir:

• Yetkili yer: Dava, eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı aydır birlikte oturulan yer dışında bir mahkemede açılırsa yetki itirazıyla karşılaşabilir (TMK m.168); iki eş de yurt dışındaysa MÖHUK m.41 sırası atlanmaz.
• Eşin adresi: Yurt dışındaki bilinen adres dilekçede yazılmazsa tebligat uzar; ilanen tebligat için önce adres araştırması yapılır ve bilinen yurt dışı adresine ayrıca mektup gönderilir (Tebligat Kanunu m.28/3-4).
• Anlaşmalı boşanma duruşması: Hâkim eşleri bizzat dinler; e-Duruşmada yapılan davayı kabul beyanı mahkeme huzurunda yenilenir (TMK m.166/3; e-Duruşma Yönetmeliği m.13/4).
• Vekâletname: Yurt dışındaki eşin vekâletnamesinde davaya ilişkin yetkiler açıkça yazılmazsa vekil bu işlemleri yapamaz (HMK m.74).

Yetkili yerin seçimi, tebligat adresinin gösterilmesi ve anlaşmalı boşanma duruşmasının planlanması bu kurallara göre yapılmalıdır; bu konularda bir avukattan destek alınabilir.

7. Yurtdışındaki Eşten Boşanma mı, Yurt Dışında Boşanma mı?

Yurtdışındaki eşten boşanmanın iki yolu vardır: davayı Türkiye’de açmak ya da eşin yaşadığı ülkenin mahkemesinde boşanmak. Türkiye’de açılan davada karar doğrudan Türkiye’de hüküm doğurur. Yabancı ülkede verilen boşanma kararı ise Türkiye’de kendiliğinden sonuç doğurmaz: şartları varsa nüfus müdürlüğünde veya dış temsilcilikte nüfus kütüğüne tescil edilir, tescil reddedilirse Türkiye’de tanıma davası açılır (5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A). Bu yol tanıma tenfiz davası yazısında ayrıntısıyla anlatılır.

İki yol birbirini etkiler. MÖHUK m.41’deki Türkiye’de dava açma imkânı, davanın yabancı ülke mahkemelerinde açılmamış veya açılamamış olmasına bağlıdır. Yurt dışında bir boşanma davası açılmışsa, iki eş de yurt dışında yaşarken Türkiye’de dava açmak için bu madde kullanılamaz.

Yurt dışında boşanma kararı alındıktan sonra nüfus kaydı düzeltilmedikçe Türkiye’de evli görünmeye devam edilir. Yeniden evlenmek isteyen kişi önceki evliliğinin sona erdiğini ispat etmek zorundadır (TMK m.130).