Boşanma Sebepleri Nelerdir? Genel ve Özel Sebepler (TMK)

Boşanma sebepleri, eşlerden birine boşanma davası açma hakkı veren ve Türk Medeni Kanunu’nun 161 ile 166. maddeleri arasında altı başlık altında sayılan olaylardır (TMK m.161-166). Bu sebepler zina, hayata kast ile pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı ve evlilik birliğinin temelinden sarsılmasıdır. İlk beş boşanma sebebi belirli bir olaya bağlıdır ve özel boşanma sebepleri diye anılır; evlilik birliğinin temelinden sarsılması ise olay türüyle sınırlı değildir ve genel boşanma sebebi diye anılır. Bu yazı, boşanma davası açmayı düşünen ve olayının hangi boşanma sebebine girdiğini, hangi süre içinde dava açması gerektiğini öğrenmek isteyen eş için her sebebin şartını, süresini ve sebepler arasındaki farkı açıklar.

1. Boşanma Sebepleri: Öne Çıkanlar

• Boşanma sebepleri kanunda altı başlık altında düzenlenir: zina, hayata kast ve pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat, terk, akıl hastalığı, evlilik birliğinin sarsılması (TMK m.161-166).
• Zina ile hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış sebeplerinde dava, öğrenmeden başlayarak altı ay ve her hâlde beş yıl içinde açılmalıdır; affeden eşin dava hakkı yoktur (TMK m.161, m.162).
• Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme sebebinde dava her zaman açılabilir, ancak birlikte yaşamanın diğer eşten beklenemez olması gerekir (TMK m.163).
• Terk sebebinde ayrılık en az altı ay sürmüş olmalı ve hâkim veya noter ihtarı sonuçsuz kalmalıdır; ihtardan sonra iki ay geçmedikçe dava açılamaz (TMK m.164).
• Anlaşmalı boşanma ve fiili ayrılık ayrı bir madde değil, evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayıldığı iki hâldir; fiili ayrılıkta bugün aranan süre bir yıldır (TMK m.166/3, m.166/4).
• Hâkim boşanma sebebinin dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz ve tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz (TMK m.184/1, m.184/3).

2. Boşanma Sebepleri Nelerdir?

Boşanma sebepleri (halk arasında boşanma nedenleri) Türk Medeni Kanunu’nda altı maddede sayılır ve her maddede davayı kimin açabileceği, hangi olayın gerektiği ve varsa dava açma süresi ayrı ayrı yazılıdır (TMK m.161-166). Aşağıdaki tablo her boşanma sebebinin kanunda aranan şartını ve dava açma süresini gösterir; her satırdaki bağlantı, o sebebin ayrıntılı rehberine gider.

Boşanma sebebi	Madde	Kanunda aranan şart	Dava açma süresi
Zina	TMK m.161	Eşler­den birinin zina etmesi	Öğren­me­den baş­la­ya­rak 6 ay, her hâlde eylem­den baş­la­ya­rak 5 yıl; affeden eşin dava hakkı yok
Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı dav­ra­nış	TMK m.162	Hayata kas­te­dil­mesi, pek kötü dav­ra­nıl­ması veya ağır dere­cede onur kırıcı dav­ra­nışta bulu­nul­ması	Öğren­me­den baş­la­ya­rak 6 ay, her hâlde sebebin doğu­mun­dan baş­la­ya­rak 5 yıl; affeden eşin dava hakkı yok
Suç işleme ve hay­si­yet­siz hayat sürme	TMK m.163	Küçük düşü­rücü suç veya hay­si­yet­siz hayat ve bu yüzden bir­likte yaşa­ma­nın bek­le­ne­me­mesi	Her zaman
Terk	TMK m.164	En az 6 ay süren ve devam eden ayrılık, sonuç­suz kalan hâkim veya noter ihtarı	İhtar dör­düncü ay bit­me­den iste­ne­mez; ihtar­dan sonra 2 ay geç­me­dikçe dava açı­la­maz
Akıl has­ta­lığı	TMK m.165	Akıl has­ta­lığı yüzün­den ortak hayatın çekil­mez olması ve has­ta­lı­ğın geç­me­sine olanak bulun­ma­dı­ğı­nın resmî sağlık kurulu rapo­ruyla tespiti	Maddede süre öngö­rül­me­miş
Evlilik bir­li­ği­nin teme­lin­den sar­sıl­ması	TMK m.166/1-2	Ortak hayatı sür­dür­me­nin eşler­den bek­len­me­ye­cek dere­cede sar­sıl­ması	Maddede süre öngö­rül­me­miş
Anlaş­malı boşanma	TMK m.166/3	En az bir yıllık evlilik, bir­likte başvuru veya davanın kabulü, hâkimin eşleri din­le­mesi ve düzen­le­meyi uygun bulması	Maddede süre öngö­rül­me­miş; evlilik en az bir yıl sürmüş olmalı
Fiili ayrılık	TMK m.166/4	Önceki boşanma dava­sı­nın reddi ve ortak hayatın yeniden kuru­la­ma­ması	Ret kara­rı­nın kesin­leş­me­sin­den baş­la­ya­rak 1 yıl geçmesi

Boşanma sebepleri kanunda I’den VI’ya kadar numaralanmış altı başlık altındadır: I. Zina, II. Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, III. Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, IV. Terk, V. Akıl hastalığı, VI. Evlilik birliğinin sarsılması. Anlaşmalı boşanma ve fiili ayrılık, altıncı başlığın üçüncü ve dördüncü fıkralarıdır; kanun bu iki hâlde evlilik birliğini temelinden sarsılmış sayar (TMK m.166/3, m.166/4).

3. Boşanma Sebepleri Genel ve Özel Olarak Nasıl Ayrılır?

Boşanma sebepleri özel ve genel olarak ikiye ayrılır: özel boşanma sebepleri kanunun belirli bir olayı adıyla saydığı sebeplerdir (TMK m.161-165), genel boşanma sebebi ise olayın türüne bakmaksızın evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeyi beklenemez kılacak derecede sarsılmasıdır (TMK m.166/1). “Özel” ve “genel” sözcükleri kanun başlıklarında geçmez; ayrım maddelerin yazılış biçiminden doğar.

Ayrımın uygulamadaki sonucu, davacının neyi ispatlayacağıdır. Özel boşanma sebebine dayanan eş, maddede sayılan olayı (zina, terk, akıl hastalığı gibi) ve o maddenin aradığı ek şartları ispatlar. Genel boşanma sebebine dayanan eş ise tek bir olayı değil, ortak hayatın sürdürülmesinin artık kendisinden beklenemeyeceği derecede bir sarsılmayı ispatlar. Kanunda adıyla sayılmayan bir olay, özel boşanma sebeplerinden birinin lafzına uymuyorsa genel boşanma sebebinin ölçütüyle değerlendirilir.

3.1. Özel Boşanma Sebepleri Nelerdir?

Özel boşanma sebepleri beş tanedir: zina (TMK m.161), hayata kast, pek kötü veya ağır derecede onur kırıcı davranış (TMK m.162), küçük düşürücü suç işleme veya haysiyetsiz hayat sürme (TMK m.163), terk (TMK m.164) ve geçmesine olanak bulunmayan akıl hastalığı (TMK m.165). Her özel boşanma sebebinin kendi şartı vardır; zina ve m.162’deki sebepler için ayrıca altı aylık ve beş yıllık hak düşürücü süreler işler, terk için ise ihtar usulü uygulanır.

3.2. Genel Boşanma Sebebi: Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması (Şiddetli Geçimsizlik)

Genel boşanma sebebi, evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmasıdır ve bu durumda eşlerden her biri boşanma davası açabilir (TMK m.166/1). Halk arasında “şiddetli geçimsizlik” diye anılan sebep budur; kanun “şiddetli geçimsizlik” ifadesini kullanmaz.

Genel boşanma sebebinde kusurun bir sonucu vardır: davacının kusuru daha ağırsa davalı eşin açılan davaya itiraz hakkı doğar. Bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evlilik birliğinin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa hâkim yine boşanmaya karar verebilir (TMK m.166/2). Bu itiraz hakkı kanunda yalnız m.166’nın birinci fıkrasındaki hâller için yazılıdır. Şartların ayrıntısı evlilik birliğinin temelinden sarsılması ve çekişmeli boşanma yazılarındadır.

4. Boşanma Sebepleri Mutlak ve Nisbi Olarak Nasıl Ayrılır?

Mutlak ve nisbi boşanma sebepleri ayrımı, sebebin ispatlanmasının tek başına yetip yetmediğine göre yapılır: mutlak sebeplerde kanun dava hakkını olayın kendisine bağlar, nisbi sebeplerde ise olayın ayrıca ortak hayatı diğer eş için beklenemez veya çekilmez kılmasını arar. “Mutlak” ve “nisbi” terimleri kanunda geçmez; ayrım maddelerin lafzındaki bu farkı adlandırır.

• Lafzında ayrıca beklenemezlik şartı bulunmayan sebepler: Zina (TMK m.161), hayata kast, pek kötü veya ağır derecede onur kırıcı davranış (TMK m.162) ve terk (TMK m.164). Bu maddeler dava hakkını olaya ve maddede yazılı süre veya ihtar şartına bağlar; ortak hayatın ayrıca çekilmez hâle geldiğini ispat şartı olarak yazmaz. Mutlak boşanma sebepleri ve kesin boşanma sebepleri diye aranan grup budur.
• Lafzında beklenemezlik veya çekilmezlik şartı bulunan sebepler: Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürmede birlikte yaşamanın “bu sebeplerden ötürü” diğer eşten beklenememesi (TMK m.163), akıl hastalığında ortak hayatın “bu yüzden” diğer eş için çekilmez hâle gelmesi (TMK m.165) ve genel sebepte ortak hayatı sürdürmenin eşlerden beklenmeyecek derecede sarsılması (TMK m.166/1) gerekir. Nisbi boşanma sebepleri diye aranan grup budur.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: nisbi bir boşanma sebebine dayanan eş, olayın varlığına ek olarak o olay yüzünden birlikte yaşamanın kendisinden beklenemeyeceğini de ispatlar. Hâkim her iki grupta da olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz (TMK m.184/1). Anlaşmalı boşanma ve fiili ayrılıkta ise kanun, şartlar gerçekleşince evlilik birliğini temelinden sarsılmış sayar; bu iki hâlde sarsılmanın ayrıca ispatı aranmaz (TMK m.166/3, m.166/4).

5. Boşanma Sebeplerinde Dava Açma Süreleri

Boşanma sebeplerinde dava açma süresi sebebe göre değişir: yalnız zina ile hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış sebeplerinde hak düşürücü süre vardır; suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürmede dava her zaman açılabilir, terkte ise süre değil ihtar takvimi uygulanır (TMK m.161-164). Süre geçtikten sonra o maddeye dayanarak dava açma hakkı düşer.

• Zina: Dava hakkı, davaya hakkı olan eşin boşanma sebebini öğrenmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m.161/2).
• Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış: Dava hakkı, boşanma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde bu sebebin doğumunun üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m.162/2).
• Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme: Kanun, bu eşin “her zaman” boşanma davası açabileceğini yazar (TMK m.163).
• Terk: Ayrılık en az altı ay sürmüş olmalıdır. İhtar, bu sürenin dördüncü ayı bitmeden istenemez; ihtarda terk eden eşe iki ay içinde ortak konuta dönmesi gerektiği bildirilir ve ihtardan sonra iki ay geçmedikçe dava açılamaz (TMK m.164/1-2).
• Akıl hastalığı ve evlilik birliğinin temelinden sarsılması: Maddelerde dava açma süresi öngörülmemiştir (TMK m.165, m.166/1).
• Fiili ayrılık: Önceki boşanma davasının reddine ilişkin kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmiş olmalıdır (TMK m.166/4).

5.1. Boşanma Sebebinde Af

Boşanma sebebinde af, zina ile hayata kast, pek kötü veya ağır derecede onur kırıcı davranış sebeplerinde dava hakkını ortadan kaldırır: bu iki maddede affeden tarafın dava hakkı yoktur (TMK m.161/3, m.162/3). Kanun af kuralını yalnız bu iki maddede yazar; suç işleme ve haysiyetsiz hayat, terk, akıl hastalığı ve evlilik birliğinin sarsılması maddelerinde ayrı bir af hükmü yoktur.

6. Boşanma Sebepleri Tek Tek: Şartlar ve Dayanaklar

Boşanma sebeplerinin her biri, davayı kimin açabileceğini ve hangi olayın gerektiğini kendi maddesinde yazar. Aşağıdaki başlıklar her sebebin lafzındaki şartı özetler; ispat, süre ve dilekçe ayrıntısı ilgili rehbere bağlanmıştır.

6.1. Boşanma Sebebi Olarak Zina (TMK m.161)

Zina, eşlerden birinin zina etmesi hâlinde diğer eşe boşanma davası açma hakkı veren özel boşanma sebebidir (TMK m.161/1). Türk Medeni Kanunu zinanın tanımını yapmaz. Dava, öğrenmeden başlayarak altı ay ve her hâlde eylemden başlayarak beş yıl içinde açılmalıdır; zinayı affeden eşin dava hakkı yoktur (TMK m.161/2-3).

Kanun ayrıca eşlerin birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak zorunda olduğunu yazar (TMK m.185/3). Aldatma olarak anlatılan her davranış zina niteliğinde olmayabilir; zina sayılmayan sadakatsizlik, evlilik birliğini temelinden sarsıp sarsmadığına göre genel boşanma sebebiyle ileri sürülür (TMK m.166/1). Ayrıntı: zina nedeniyle boşanma davası ve aldatılan eşin üçüncü kişiye tazminat davası.

6.2. Boşanma Sebebi Olarak Hayata Kast, Pek Kötü veya Onur Kırıcı Davranış (TMK m.162)

Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, eşlerden her birine, diğeri tarafından hayatına kastedilmesi, kendisine pek kötü davranılması ya da ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunulması sebebiyle boşanma davası açma hakkı verir (TMK m.162/1). Maddede üç ayrı olay sayılır ve biri yeterlidir. Onur kırıcı davranışta lafız “ağır derecede” ölçütünü arar.

Dava hakkı, öğrenmeden başlayarak altı ay ve her hâlde sebebin doğumunun üzerinden beş yıl geçmekle düşer; affeden eşin dava hakkı yoktur (TMK m.162/2-3). Aile içi şiddette boşanma davasından ayrı olarak koruma tedbirleri de istenebilir; bu yol 6284 sayılı Kanun’a göre koruma kararı yazısında anlatılır. Ayrıntı: onur kırıcı davranış nedeniyle boşanma.

6.3. Boşanma Sebebi Olarak Suç İşleme ve Haysiyetsiz Hayat Sürme (TMK m.163)

Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, eşlerden birinin küçük düşürücü bir suç işlemesi veya haysiyetsiz bir hayat sürmesi ve bu sebeplerden ötürü onunla birlikte yaşamanın diğer eşten beklenememesi hâlinde diğer eşe her zaman boşanma davası açma hakkı verir (TMK m.163). Kanun hangi suçun küçük düşürücü, hangi hayat tarzının haysiyetsiz sayılacağını saymaz; nitelendirme hâkime aittir.

Bu sebepte iki şart birlikte aranır: olayın kendisi (suç veya haysiyetsiz hayat) ve bu olay yüzünden birlikte yaşamanın beklenemez hâle gelmesi. Maddede hak düşürücü süre ve af hükmü yoktur. Ayrıntı: haysiyetsiz hayat sürme nedeniyle boşanma.

6.4. Boşanma Sebebi Olarak Terk (TMK m.164)

Terk, eşlerden birinin evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemek maksadıyla diğerini terk etmesi veya haklı bir sebep olmadan ortak konuta dönmemesidir; ayrılık en az altı ay sürmüş, devam ediyor ve hâkim veya noter ihtarı sonuçsuz kalmışsa terk edilen eş boşanma davası açabilir (TMK m.164/1). Diğerini ortak konutu terk etmeye zorlayan veya haklı bir sebep olmaksızın ortak konuta dönmesini engelleyen eş de terk etmiş sayılır.

Terk sebebine dayanmak için işlem sırası kanunda yazılıdır:

1. Ayrılığın başlamasından itibaren dördüncü ay bitene kadar beklenir; bundan önce ihtar istenemez (TMK m.164/2).
2. Davaya hakkı olan eş, hâkimden veya noterden ihtar ister. İhtar esası incelenmeden yapılır ve terk eden eşe iki ay içinde ortak konuta dönmesi gerektiği ile dönmezse doğacak sonuçlar bildirilir; gerektiğinde ihtar ilân yoluyla yapılır (TMK m.164/2).
3. İhtardan sonra iki ay geçmedikçe dava açılamaz; ayrılık en az altı ay sürmüş ve devam ediyor olmalıdır (TMK m.164/1-2).

Ayrıntı: terk nedeniyle boşanma davası.

6.5. Boşanma Sebebi Olarak Akıl Hastalığı (TMK m.165)

Akıl hastalığı, eşlerden birinin akıl hastası olması ve bu yüzden ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelmesi durumunda, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmek koşuluyla diğer eşe boşanma davası açma hakkı verir (TMK m.165). Üç şart birlikte aranır: akıl hastalığı, bu yüzden ortak hayatın çekilmez olması ve geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespiti.

Geçici bir rahatsızlık veya resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmemiş bir hastalık bu maddenin şartını karşılamaz; olaylar evlilik birliğini temelinden sarsmışsa genel boşanma sebebine dayanılabilir (TMK m.166/1). Ayrıntı: akıl hastalığı nedeniyle boşanma.

6.6. Boşanma Sebebi Olarak Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması (TMK m.166/1-2)

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması, ortak hayatı sürdürmenin eşlerden beklenmeyecek derecede sarsıldığı her durumda eşlerden her birine boşanma davası açma hakkı veren genel boşanma sebebidir (TMK m.166/1). Olay türü sınırlanmamıştır; davacı, sarsılmanın bu dereceye ulaştığını ispatlar. Davacının kusuru daha ağırsa davalının itiraz hakkı vardır (TMK m.166/2). Ayrıntı: evlilik birliğinin temelinden sarsılması.

6.7. Boşanma Sebebi Olarak Anlaşmalı Boşanma (TMK m.166/3)

Anlaşmalı boşanma, evlilik en az bir yıl sürmüşse eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılmasıdır (TMK m.166/3). Boşanma kararı için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; boşanmaya ancak değişiklikler taraflarca da kabul edilirse hükmolunur. Anlaşmalı boşanma ayrı bir madde değil, genel boşanma sebebinin bir hâlidir. Ayrıntı: anlaşmalı boşanma.

6.8. Boşanma Sebebi Olarak Fiili Ayrılık (TMK m.166/4)

Fiili ayrılık, boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılan davanın reddedilmesi ve ret kararının kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesine rağmen ortak hayatın yeniden kurulamamasıdır; bu hâlde evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m.166/4). Dördüncü fıkra 14.11.2024 tarihli ve 7532 sayılı Kanun’un 13. maddesiyle değiştirilmiştir; bugün aranan süre bir yıldır ve ret kararının kesinleşmesiyle başlar. Ayrıntı: fiili ayrılık nedeniyle boşanma.

7. Boşanma Sebebi Sayılan Davranışlar: Hangi Madde Uygulanır?

Boşanma sebebi sayılan davranışlar sorusunun kanundaki cevabı şudur: Türk Medeni Kanunu hakaret, ilgisizlik, kumar veya kısırlık gibi davranışları tek tek saymaz; bir davranış özel boşanma sebeplerinden birinin lafzına uyuyorsa o maddeye, uymuyorsa evlilik birliğini temelinden sarsıp sarsmadığına göre genel boşanma sebebine (TMK m.166/1) dayanılır. Aşağıdaki tablo, sık sorulan davranışlarda lafızda hangi ölçüte bakıldığını gösterir. Tablo sonucu değil, değerlendirmenin dayanağını gösterir; nitelendirmeyi hâkim somut olayda ve delilleri serbestçe takdir ederek yapar (TMK m.184/4).

Davranış	Kanunda adıyla sayılıyor mu?	Lafızda bakılacak ölçüt
Aldatma, sada­kat­siz­lik	Zina adıyla sayılır; zina tanımlanmaz	Zina ise m.161; zina niteliğine ulaşmayan sada­kat­siz­likte sadakat yükümlülüğü (m.185/3) ve m.166/1
Fiziksel şiddet	Hayata kast ve pek kötü davranış sayılır	Hayata kast veya pek kötü davranış ise m.162; değilse m.166/1
Hakaret, aşağılama	Onur kırıcı davranış sayılır	Ağır derecede onur kırıcı ise m.162; bu eşiğe ulaşmıyorsa m.166/1
Alkol, kumar, madde bağımlılığı	Sayılmaz	Haysiyetsiz hayat nite­li­ğin­deyse ve birlikte yaşama bek­le­ne­mezse m.163; değilse m.166/1
Suç işleme	Küçük düşürücü suç sayılır	Suç küçük düşürücü ise ve birlikte yaşama bek­le­ne­mezse m.163
Depresyon, psikolojik rahatsızlık	Akıl hastalığı sayılır	Geçmesine olanak bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilen akıl hastalığı ise m.165; değilse m.166/1
Evi terk, ortak konuta dönmemek	Terk sayılır	Maksat, altı ay ve sonuçsuz ihtar varsa m.164
İlgisizlik, sevgisizlik, sürekli tartışma	Sayılmaz	m.166/1
Cinsel konular, ters ilişki	Sayılmaz	m.166/1; davranış pek kötü veya ağır derecede onur kırıcı ise m.162
Kısırlık	Sayılmaz	m.166/1
Eşin ailesinin müdahalesi	Sayılmaz	m.166/1

7.1. Boşanma Sebebi Olarak Ayrı Yaşamak

Ayrı yaşamak tek başına kanunda sayılan bir boşanma sebebi değildir. Ayrılık iki maddede sonuç doğurur ve ikisi de ayrı şartlar arar: terkte ayrılığın evlilik yükümlülüklerini yerine getirmemek maksadıyla olması, en az altı ay sürmesi ve ihtarın sonuçsuz kalması gerekir (TMK m.164/1); fiili ayrılıkta ise önce açılmış bir boşanma davasının reddedilmesi ve ret kararının kesinleşmesinden başlayarak bir yıl geçmesi gerekir (TMK m.166/4). Bu şartlar yoksa ayrı yaşama olgusu, evlilik birliğinin temelinden sarsıldığını gösteren olaylardan biri olarak genel boşanma sebebi içinde ileri sürülebilir (TMK m.166/1).

8. Boşanma Sebepleri Kadın ve Erkek İçin Farklı mı?

Boşanma sebepleri kadın ve erkek için aynıdır. Kanun davacıyı cinsiyetle değil, “eşlerden biri” veya “eşlerden her biri” diye tanımlar: zina eden eşin karşısındaki eş, hayatına kastedilen veya kendisine pek kötü davranılan eş, terk edilen eş ya da evlilik birliği temelinden sarsılmış eşlerden her biri boşanma davası açabilir (TMK m.161-166). “Kadının eşinden boşanma sebepleri” ve “erkeklerin boşanma nedenleri” diye aranan soruların cevabı bu nedenle aynı altı maddededir.

Cinsiyete göre ayrı sebep bulunmaması, sonuçların da aynı olduğu anlamına gelmez; nafaka ve tazminatta kusur durumu ve boşanma yüzünden yoksulluğa düşüp düşmeme gibi ölçütler her eş için ayrı ayrı incelenir (TMK m.174, m.175).

9. Boşanma Sebepleri Nasıl İspatlanır?

Boşanma sebepleri davacı eş tarafından ispatlanır ve hâkim davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz (TMK m.184/1). Boşanmada yargılama hukuk usulü kanununa tabidir, ancak Türk Medeni Kanunu bu kuralları saklı tutarak boşanmaya özgü ispat kuralları koyar (TMK m.184):

• Vicdani kanaat: Hâkim, boşanma veya ayrılık davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz (TMK m.184/1).
• Yemin önerilemez: Hâkim bu olgular hakkında ne kendiliğinden ne de istem üzerine taraflara yemin öneremez (TMK m.184/2).
• İkrar bağlamaz: Tarafların bu konudaki her türlü ikrarı hâkimi bağlamaz (TMK m.184/3). Anlaşmalı boşanmada bu kural uygulanmaz (TMK m.166/3).
• Delillerin serbestçe takdiri: Hâkim kanıtları serbestçe takdir eder (TMK m.184/4).

Boşanma sebebinin ispatında hangi delillerin kullanılabileceği ayrı yazılarda ele alınmıştır: boşanma davasında HTS kayıtları ve ses kaydı ile WhatsApp yazışmalarının delil değeri. Dava dilekçesinde boşanma sebebinin ve dayanılan olayların nasıl yazılacağı boşanma dilekçesi yazısındadır.

9.1. Boşanma Sebepleri Birlikte İleri Sürülebilir mi?

Boşanma sebepleri birlikte ileri sürülebilir; kanun bir davada yalnız tek sebebe dayanılmasını öngören bir hüküm içermez ve her sebep kendi maddesinde kendi şartı ve süresiyle düzenlenmiştir (TMK m.161-166). Birlikte ileri sürülen her boşanma sebebinin şartı ve süresi ayrı ayrı incelenir: zinada altı aylık süre geçmişse m.161’e dayanma hakkı düşer (TMK m.161/2), ancak aynı olaylar evlilik birliğini temelinden sarsmışsa genel boşanma sebebinin ölçütü ayrıca değerlendirilir (TMK m.166/1).

10. Boşanma Sebebinin Tazminat ve Nafakaya Etkisi

Boşanma sebebi ve o sebebe yol açan olaylardaki kusur, boşanmanın malî sonuçlarını doğrudan etkiler. Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddî tazminat isteyebilir; boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf ise kusurlu olan diğer taraftan manevî tazminat isteyebilir (TMK m.174/1-2).

Yoksulluk nafakasında da kusur ölçüttür: boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan malî gücü oranında nafaka isteyebilir; nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz (TMK m.175). Bu nedenle boşanma davasında hangi boşanma sebebine dayanıldığı kadar, o sebebe yol açan olaylarda hangi eşin ne ölçüde kusurlu olduğu da incelenir. Ayrıntı: boşanmada maddi ve manevi tazminat ve nafaka.

11. Boşanma Sebebine Dayanarak Ayrılık İstenebilir mi?

Boşanma sebebine dayanarak boşanma yerine ayrılık da istenebilir: boşanma davası açmaya hakkı olan eş, dilerse boşanma, dilerse ayrılık isteyebilir (TMK m.167). Boşanma sebebi ispatlanırsa hâkim boşanmaya veya ayrılığa karar verir; dava yalnız ayrılığa ilişkinse boşanmaya karar verilemez, dava boşanmaya ilişkinse ayrılığa ancak ortak hayatın yeniden kurulması olasılığı bulunduğunda karar verilebilir (TMK m.170).

Ayrılığa bir yıldan üç yıla kadar bir süre için karar verilebilir ve bu süre ayrılık kararının kesinleşmesiyle işlemeye başlar (TMK m.171). Süre bitince ayrılık durumu kendiliğinden sona erer; ortak hayat yeniden kurulmamışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir ve boşanmanın sonuçları düzenlenirken ilk davada ispatlanmış olaylar da göz önünde tutulur (TMK m.172). Ayrıntı: ayrılık davası.

12. Boşanma Sebebine Göre Dava Nerede Açılır?

Boşanma sebebi hangisi olursa olsun, boşanma veya ayrılık davasında yetkili mahkeme eşlerden birinin yerleşim yeri veya eşlerin davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168). Görevli mahkeme, dava dilekçesinde bulunması gerekenler ve e-Devlet üzerinden işlemler boşanma davası nasıl açılır yazısında adım adım anlatılır.