Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Nedir? Şartları

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması, halk arasında şiddetli geçimsizlik denen genel boşanma sebebidir. Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir (Türk Medeni Kanunu m.166/1). Kanun, zina veya terk gibi belirli bir olay aramaz; birliğin bu derecede sarsıldığının ispatlanmasını yeterli görür. Bu yazı, eşiyle ortak hayatı sürdüremediği için evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle boşanma davası açmayı düşünen ya da kendisine bu dava açılmış eş için şartları, örnek olayları, kusurun yerini, süreyi, ispatı ve boşanmanın sonuçlarını kanun maddeleriyle anlatır.

1. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması: Öne Çıkanlar

• Evlilik birliğinin temelinden sarsılması hâlinde eşlerden her biri boşanma davası açabilir; diğer eşin rızası gerekmez (TMK m.166/1).
• Kanun hangi olayların birliği sarstığını saymaz; davacı dayandığı olguları ispatlar, hâkim delilleri serbestçe takdir eder (TMK m.6, m.184).
• Davacının kusuru daha ağırsa davalının itiraz hakkı doğar; itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve korunmaya değer yarar kalmamışsa yine boşanmaya karar verilebilir (TMK m.166/2).
• Bu sebep için zina ve onur kırıcı davranıştaki gibi altı ay ve beş yıllık dava açma süresi yoktur (TMK m.161/2, m.162/2, m.166).
• Maddi tazminatı kusursuz veya daha az kusurlu eş, yoksulluk nafakasını kusuru daha ağır olmayan eş isteyebilir (TMK m.174/1, m.175).
• Mal paylaşımında kusurlu eşin payının azaltılması yalnız zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada mümkündür; bu sebep o iki sebep arasında sayılmaz (TMK m.236/2).
• Dava aile mahkemesinde, eşlerden birinin yerleşim yerinde veya son altı ay birlikte oturulan yerde açılır (4787 sayılı Kanun m.4, TMK m.168).

2. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Nedir?

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması, eşler arasındaki ortak hayatın, onu sürdürmeleri kendilerinden beklenemeyecek derecede bozulmasıdır. Türk Medeni Kanunu bu durumu genel boşanma sebebi olarak düzenler ve eşlerden her birine boşanma davası açma hakkı tanır (TMK m.166/1). Maddenin kanundaki başlığı “Evlilik birliğinin sarsılması”dır.

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebini özel boşanma sebeplerinden ayıran özellik, belirli bir olaya bağlı olmamasıdır. Zina, hayata kast, suç işleme, terk ve akıl hastalığı sebepleri kanunda tek tek tanımlanır (TMK m.161-165). Genel sebepte ise kanun bir olay listesi vermez; ölçüt birliğin hangi derecede sarsıldığıdır. Bu yüzden aynı dava dilekçesinde birbirinden farklı çok sayıda olay ileri sürülebilir ve her biri birliğin sarsılmasına katkı olarak değerlendirilir.

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle açılan dava, boşanma veya ayrılık istemiyle açılabilir; boşanma davası açmaya hakkı olan eş dilerse boşanma, dilerse ayrılık isteyebilir (TMK m.167). Boşanma istenmişse hâkim, ancak ortak hayatın yeniden kurulması olasılığı bulunduğu takdirde ayrılığa karar verebilir (TMK m.170/3). Ayrılık yolunun kendi şartları için ayrılık davası yazımıza bakabilirsiniz.

2.1. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması ile Şiddetli Geçimsizlik Aynı mı?

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması ile şiddetli geçimsizlik aynı boşanma sebebini anlatır. “Şiddetli geçimsizlik” günlük dilde yerleşmiş addır; yürürlükteki kanunda ise sebep “Evlilik birliğinin sarsılması” başlığıyla ve “temelinden sarsılmış olursa” ifadesiyle düzenlenir (TMK m.166/1).

Mahkemeye verilen dilekçede kanundaki terimi kullanmak tercih edilir. Dava dilekçesinde dayanılan hukuki sebeplerin gösterilmesi gerekir (HMK m.119/1-g); kanunun kendi terimi, dayanılan hükmü tartışmasız gösterir. Dilekçenin içeriği için boşanma dilekçesi yazımıza bakabilirsiniz.

3. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Nedeniyle Boşanmanın Şartları

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanma için kanun lafzında üç unsur vardır: taraflar arasında geçerli bir evlilik, birliğin ortak hayatı sürdürmeleri eşlerden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılması ve davacının bu olguyu ispat etmesi (TMK m.166/1, m.6). Davacının kusuru daha ağırsa davalıya ayrıca bir itiraz hakkı doğar (TMK m.166/2).

1. Evlilik ve eş sıfatı: Dava hakkı evli eşlerden her birine tanınır (TMK m.166/1).
2. Birliğin temelinden sarsılması: Ortak hayatın, sürdürülmesi eşlerden beklenemeyecek derecede sarsılmış olması gerekir. Kanunun ölçütü eşlerin bu hayatı sürdürmelerinin “kendilerinden beklenmeyecek” hâle gelmesidir (TMK m.166/1).
3. İspat: Davacı, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür (TMK m.6). Hâkim bu olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz (TMK m.184/1).
4. Davalının itirazı (yalnız davacının kusuru daha ağırsa): Bu bir dava açma şartı değil, davalıya tanınmış bir savunma hakkıdır. İtiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve korunmaya değer yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir (TMK m.166/2).

3.1. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Şartlarında “Çekilmezlik” Aranır mı?

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması maddesinde “çekilmez” sözcüğü geçmez. Kanun bu sebepte ortak hayatı sürdürmenin eşlerden “beklenmeyecek derecede” sarsılmasını arar (TMK m.166/1). “Ortak hayatın çekilmez hâle gelmesi” ifadesi kanunda akıl hastalığı sebebinde kullanılır ve orada resmî sağlık kurulu raporuyla birlikte aranır (TMK m.165).

Bu ayrım, şartları “sarsılma, çekilmezlik ve kusur” diye üçe bölen anlatımlarla karşılaştırıldığında önem taşır. Kanun lafzında sarsılma ve çekilmezlik iki ayrı şart olarak sayılmaz. Kusur da genel sebebin birinci fıkrasında dava açma şartı olarak yer almaz. Kusur, ikinci fıkrada davalının itiraz hakkıyla ve boşanmanın malî sonuçlarında karşımıza çıkar (TMK m.166/2, m.174, m.175).

3.2. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılmasında Hâkimin Takdiri

Evlilik birliğinin temelinden sarsılıp sarsılmadığını hâkim somut olgulara bakarak değerlendirir. Kanunun takdir yetkisi tanıdığı konularda hâkim hukuka ve hakkaniyete göre karar verir (TMK m.4). Boşanma yargılamasında hâkim kanıtları serbestçe takdir eder; tarafların bu konudaki ikrarları hâkimi bağlamaz ve hâkim bu olgular hakkında taraflara yemin öneremez (TMK m.184/2-4).

Bu kuralların pratik sonucu, davalının “evet, geçinemiyoruz” demesinin tek başına yeterli olmamasıdır. Davalı, davacının anlattığı olayları kabul etse bile hâkim olguların varlığına vicdanen kanaat getirmelidir (TMK m.184/1, m.184/3). Başka bir dosyada kabul edilen bir olayın aynı sonucu doğuracağı da söylenemez; her dosya kendi olgularıyla değerlendirilir.

4. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Örnekleri

Evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına kanunda örnek sayılmaz; ileri sürülen olaylar çoğunlukla eşlerin evlilik birliğinden doğan kanuni yükümlülüklerine aykırı davranışlardır. Kanun eşlere birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlama, çocukların bakımına beraberce özen gösterme, birlikte yaşama, birbirine sadık kalma ve yardımcı olma yükümlülüğü yükler (TMK m.185/2-3). Eşler konutu birlikte seçer, birliği beraberce yönetir ve giderlere güçleri oranında katılır (TMK m.186).

Aşağıdaki tablo, dilekçelerde sık ileri sürülen davranış türlerini ilgili kanuni yükümlülükle ve aynı olayın ayrıca özel bir boşanma sebebine girip giremeyeceğiyle eşleştirir. Tablo bir sonuç listesi değildir; olayın birliği temelinden sarsıp sarsmadığına hâkim karar verir (TMK m.184/1, m.184/4).

Davranış türü	İlgili kanuni yükümlülük	Ayrıca özel sebep olabilir mi?
Eşe fiziksel şiddet, tehdit, hakaret, aşağılama	Birliğin mutluluğunu elbir­li­ğiyle sağlama (m.185/2)	Hayata kast, pek kötü veya ağır derecede onur kırıcı davranış ise m.162
Sada­kat­siz­lik, başka biriyle güven sarsıcı ilişki	Birbirine sadık kalma (m.185/3)	Zina ise m.161
Ortak konutu terk etme, ortak konuta dönmeme	Birlikte yaşama (m.185/3)	Kanuni şartları ve ihtar varsa m.164
Evin giderlerine katılmama, eşi ekonomik olarak zor durumda bırakma	Giderlere güçleri oranında katılma (m.186/3)	Kanunda ayrı özel sebep yok
Konutu ya da birliğe ait kararları tek başına belirleme	Konutu birlikte seçme, birliği beraberce yönetme (m.186/1-2)	Kanunda ayrı özel sebep yok
Hastalıkta veya zor durumda eşe destek olmama, ilgisizlik	Birbirine yardımcı olma (m.185/3)	Kanunda ayrı özel sebep yok
Çocukların bakım ve eğitimini ihmal etme	Çocukların bakımına beraberce özen gösterme (m.185/2)	Kanunda ayrı özel sebep yok
Küçük düşürücü suç işleme, haysiyetsiz hayat sürme	Birliğin mutluluğunu elbir­li­ğiyle sağlama (m.185/2)	m.163

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması örneklerinde belirleyici olan, olayın adı değil ispatı ve ağırlığıdır. Aynı olay hem özel sebebin şartlarını taşıyabilir hem de genel sebep altında birliği sarsan bir olgu olarak ileri sürülebilir. Özel sebebin altı ay ve beş yıllık süresi ile af kuralı yalnız o sebebe dayanan talebi bağlar (TMK m.161/2-3, m.162/2-3); genel sebep için kanunda böyle bir süre öngörülmemiştir (TMK m.166/1).

5. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılmasında İspat ve Deliller

Evlilik birliğinin temelinden sarsılmasını ispat yükü davacı eştedir; davacı, dayandığı her olayın varlığını ispatlamakla yükümlüdür (TMK m.6). Hâkim olgulara vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz ve delilleri serbestçe takdir eder (TMK m.184/1, m.184/4).

Dava dilekçesinde iddianın dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetleri ve her vakıanın hangi delille ispat edileceği gösterilir (HMK m.119/1-e, f). Taraflar iddia ve savunmalarını cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle serbestçe genişletebilir; dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ıslah veya karşı tarafın açık muvafakati olmadıkça genişletemez (HMK m.141). Bu nedenle dayanılacak olayların baştan dilekçeye yazılması önemlidir.

Tanık beyanı, yazışmalar, kayıtlar ve raporlar delil olarak gösterilebilir; ancak hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m.189/2). Eşin telefonuna izinsiz girilerek elde edilen kayıtların bu kural karşısındaki durumunu ve iletişim kayıtlarının nasıl istendiğini boşanma davasında HTS kayıtları yazımızda ele aldık. Taraflardan birinin istemi üzerine hâkim duruşmanın gizli yapılmasına karar verebilir (TMK m.184/6).

6. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Davasında Kusur

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması davasında kusur, kanunda üç yerde geçer: davalının itiraz hakkında, maddi ve manevi tazminatta ve yoksulluk nafakasında (TMK m.166/2, m.174, m.175). Kanun kusur derecelerini tanımlamaz; her hüküm kusuru kendi ölçütüyle anar.

Hüküm	Kanunun kusur ölçütü	Dayanak
Davalının itiraz hakkı	Davacının kusuru daha ağır olmalı	TMK m.166/2
Maddi tazminat	İsteyen kusursuz veya daha az kusurlu, karşı taraf kusurlu olmalı	TMK m.174/1
Manevi tazminat	Karşı taraf kusurlu olmalı; isteyenin kişilik hakkı saldırıya uğramış olmalı	TMK m.174/2
Yoksulluk nafakası	İsteyenin kusuru daha ağır olmamalı; yükümlünün kusuru aranmaz	TMK m.175

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması davasında kusur, bu nedenle yalnız boşanma kararını değil, boşanmanın malî sonuçlarını da belirler. Kusurun dağılımı tazminat ve nafaka taleplerinin kabul edilip edilmeyeceğini doğrudan etkiler. Tazminat kalemleri için boşanmada maddi ve manevi tazminat yazımıza bakabilirsiniz.

6.1. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılmasında Ağır Kusurlu Eş Dava Açabilir mi?

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle ağır kusurlu eş de boşanma davası açabilir. Kanun davacının kusurunun daha ağır olmasını davayı engelleyen bir şart olarak değil, davalıya itiraz hakkı veren bir durum olarak düzenler: davacının kusuru daha ağır ise davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır (TMK m.166/2).

Davalının hiç kusurunun bulunmadığı, davacının ise tek başına kusurlu olduğu hâl kanun metninde adıyla düzenlenmemiştir. Madde lafzı bu durumda da davalıya, davacının kusurunun daha ağır olmasına bağlı itiraz hakkını tanır. Hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m.2/2); bu genel kural hem davacının dava hakkı hem de davalının itiraz hakkı için geçerlidir.

6.2. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Davasında Davalı Boşanmak İstemezse

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması davasında davalının boşanmak istememesi davayı kendiliğinden düşürmez. Genel sebepte eşlerden her biri dava açabilir ve davalının rızası aranmaz (TMK m.166/1). Davalının kanundan doğan itiraz hakkı yalnız davacının kusuru daha ağırsa doğar (TMK m.166/2).

İtiraz hakkı da sınırsız değildir. Hâkim şu iki koşul birlikte gerçekleşirse davalının itirazına rağmen boşanmaya karar verebilir (TMK m.166/2):

1. İtiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olmalıdır.
2. Evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamış olmalıdır.

Koşullardan biri gerçekleşmezse davalının itirazı dikkate alınır. Eşlerden birinin boşanmak istemediği davanın yürüyüşü için çekişmeli boşanma yazımıza bakabilirsiniz.

7. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması ile Özel Boşanma Sebepleri Arasındaki Fark

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması, belirli bir olaya bağlı olmayan tek boşanma sebebidir; özel sebepler ise kanunda tanımlanmış belirli bir olguya dayanır (TMK m.161-166). Fark yalnız ispat edilecek olguda değil, süre, af ve mal paylaşımı sonuçlarında da ortaya çıkar.

Sebep	Dayandığı olgu	Dava açma süresi	Affeden eşin davası	Mal pay­la­şı­mında pay azaltma
Zina (m.161)	Eşin zinası	Öğrenmeden 6 ay, her hâlde 5 yıl	Yok	Mümkün (m.236/2)
Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (m.162)	Belirli davranış	Öğrenmeden 6 ay, her hâlde 5 yıl	Yok	Hayata kastta mümkün (m.236/2)
Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (m.163)	Küçük düşürücü suç veya haysiyetsiz hayat	Her zaman	Kanunda hüküm yok	Kanunda hüküm yok
Terk (m.164)	En az altı ay ayrılık ve sonuçsuz ihtar	Hak düşürücü süre yok; ihtardan sonra iki ay geçmeden açılamaz	Kanunda hüküm yok	Kanunda hüküm yok
Akıl hastalığı (m.165)	Geçmesine olanak olmayan hastalık, resmî sağlık kurulu raporu	Kanunda ayrı süre yok	Kanunda hüküm yok	Kanunda hüküm yok
Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (m.166/1)	Belirli bir olay aranmaz	Kanunda süre yok	Kanunda hüküm yok	Kanunda hüküm yok

Tablonun en az bilinen sonucu mal paylaşımıyla ilgilidir. Katılma rejiminde her eş diğer eşin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir; hâkim kusurlu eşin bu payını hakkaniyete uygun olarak azaltabilir veya kaldırabilir, ancak kanun bu yetkiyi yalnız zina veya hayata kast nedeniyle boşanmaya bağlar (TMK m.236). Evlilik birliğinin temelinden sarsılması bu iki sebep arasında sayılmaz. Sebep seçiminin mal rejimine etkisi için boşanmada mal paylaşımı yazımıza bakabilirsiniz.

7.1. Zina ve Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Birlikte İleri Sürülebilir mi?

Zina ve evlilik birliğinin temelinden sarsılması aynı davada birlikte ileri sürülebilir. Davacı, aynı davalıya karşı birden fazla talebini aralarında asli ve fer’î ilişki kurarak aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir; bunun için talepler arasında hukuki veya ekonomik bir bağlantı bulunmalıdır (HMK m.111/1). Mahkeme asli talebi esastan reddetmedikçe fer’î talebi inceleyemez ve hükme bağlayamaz (HMK m.111/2).

Bu yolda her sebebin kendi şartları ayrı ayrı aranır. Zinaya dayanan talep için öğrenmeden başlayarak altı ay ve eylemden başlayarak beş yıllık süre ile af kuralı geçerlidir (TMK m.161/2-3); genel sebebe dayanan talepte bu süre ve af kuralı kanunda yoktur (TMK m.166/1). Aynı eşleştirme onur kırıcı davranış, terk ve haysiyetsiz hayat sürme sebepleri için de yapılabilir.

8. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Davası Açma Süresi ve Af

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle boşanma davası açmak için kanunda bir süre öngörülmemiştir (TMK m.166/1). Buna karşılık zina ile hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış sebeplerinde dava hakkı, öğrenmeden başlayarak altı ay ve her hâlde olayın üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m.161/2, m.162/2).

Af bakımından da aynı fark vardır. Zina ile hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış sebeplerinde affeden tarafın dava hakkı yoktur (TMK m.161/3, m.162/3). Evlilik birliğinin temelinden sarsılması maddesi böyle bir hüküm içermez (TMK m.166). Affedilmiş veya uzun süre hoş görülmüş bir olayın genel sebep altında sonradan ileri sürülmesinin etkisi kanun metninde ayrıca düzenlenmemiştir; olayın birliği sarsıp sarsmadığını hâkim diğer olgularla birlikte değerlendirir (TMK m.184/4).

Boşanma kesinleştikten sonra açılacak davalar için ayrı bir süre vardır. Evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m.178).

9. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Nedeniyle Boşanma Davası Nasıl Açılır?

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanma davası, yetkili aile mahkemesine verilen dava dilekçesiyle açılır. Dilekçede dayanılan olaylar sıra numarasıyla ve her olayın delili gösterilerek yazılır (4787 sayılı Kanun m.4, TMK m.168, HMK m.119/1).

1. Görevli mahkemeyi belirleyin: Aile hukukundan doğan dava ve işler aile mahkemesinin görevindedir (4787 sayılı Kanun m.4).
2. Yetkili yeri seçin: Eşlerden birinin yerleşim yeri veya eşlerin davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir (TMK m.168).
3. Boşanma veya ayrılık istemini belirleyin: Dava hakkı olan eş boşanma ya da ayrılık isteyebilir (TMK m.167).
4. Dilekçeyi hazırlayın: Vakıaların açık özetleri, her vakıanın delili, dayanılan hukuki sebep ve açık talep sonucu yazılır (HMK m.119/1-e, f, g, ğ). Tazminat, nafaka ve velayet talepleri de bu dilekçede gösterilir.
5. Geçici önlemleri isteyin veya bekleyin: Dava açılınca hâkim, davanın devamı süresince eşlerin barınması, geçimi, mallarının yönetimi ve çocukların bakımı ile korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169). Dava süresince nafaka için tedbir nafakası yazımıza bakabilirsiniz.
6. Cevap dilekçesini izleyin: Davalının cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.127/1).

Dilekçenin bölüm bölüm yazımı için boşanma dilekçesi, davanın açılış aşamaları için boşanma davası nasıl açılır yazılarımıza bakabilirsiniz. Harç ve masraf kalemleri boşanma davası ücreti ve masrafları yazımızda yer alır.

9.1. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Davası Ne Kadar Sürer?

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması davası için kanunda bir bitiş süresi veya celse sayısı yoktur. Süreyi dilekçelerin tebliği, cevap süresi, delillerin toplanması, tanıkların dinlenmesi ve duruşma aralıkları belirler. Kanunla ölçülü olan kısım dilekçe süreleridir: cevap dilekçesi süresi tebliğden itibaren iki haftadır ve koşulları varsa bir defaya mahsus en çok bir ay ek süre verilebilir (HMK m.127/1).

Davanın hangi aşamalarının kanunla ölçülü olduğunu ve celse sayısını etkileyen durumları çekişmeli boşanma yazımızda ayrıntılı ele aldık. Eşler dava sırasında anlaşırsa dava, aşağıda anlatılan anlaşmalı boşanma koşullarında sonuçlanabilir (TMK m.166/3).

10. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Nedeniyle Boşanmanın Sonuçları

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanmada hâkim, boşanma kararıyla birlikte tazminat, nafaka, velayet ve kişisel ilişki gibi fer’î sonuçları da karara bağlar. Bu taleplerin her biri kendi maddesindeki koşula tabidir.

• Maddi tazminat: Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir (TMK m.174/1).
• Manevi tazminat: Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan uygun miktarda para isteyebilir; manevi tazminatın irat biçiminde ödenmesine karar verilemez (TMK m.174/2, m.176/2).
• Yoksulluk nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan malî gücü oranında nafaka isteyebilir; nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz (TMK m.175). Güncel durum için süresiz nafaka ve nafaka yazılarımıza bakabilirsiniz.
• Velayet ve kişisel ilişki: Mahkeme boşanmaya karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler; velayet kendisine verilmeyen eş çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılır (TMK m.182/1, m.182/3). Ayrıntı için velayet davası ve iştirak nafakası yazılarımıza bakabilirsiniz.
• Kadının soyadı: Boşanma hâlinde kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır; boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğunu ve bunun kocaya zarar vermeyeceğini ispatlarsa hâkim bu soyadını taşımasına izin verir (TMK m.173/1-2).
• Mal paylaşımı: Katılma rejiminde her eş diğer eşin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m.236/1). Kusurlu eşin payının azaltılması yalnız zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada mümkündür (TMK m.236/2).

11. Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılmış Sayıldığı Hâller

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması iki durumda ispat gerekmeden sarsılmış sayılır: anlaşmalı boşanmada ve reddedilen bir boşanma davasından sonra ortak hayatın yeniden kurulamamasında (TMK m.166/3, m.166/4). Birinci fıkrada davacı sarsılmayı ispatlar; bu iki fıkrada kanun sarsılmayı varsayar.

Anlaşmalı boşanma (m.166/3): Evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Boşanma kararı için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hakkındaki düzenlemeyi uygun bulması şarttır (TMK m.166/3). Şartlar ve protokol için anlaşmalı boşanma yazımıza bakabilirsiniz.

Ortak hayatın yeniden kurulamaması (m.166/4): Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m.166/4). Bu fıkra 14.11.2024 tarihli 7532 sayılı Kanun’un 13. maddesiyle değiştirilmiştir; eski tarihli kaynaklarda yazan süre yerine yürürlükteki metindeki bir yıllık süre esas alınır. Ayrıntı için fiili ayrılık nedeniyle boşanma yazımıza bakabilirsiniz.

Madde metinlerinin güncel hâline Türk Medeni Kanunu ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu sayfalarından ulaşılabilir.