Anlaşmalı Velayet Değişikliği Protokolü ve Nasıl Yapılır?

Anlaşmalı velayet değişikliği, boşanma kararıyla belirlenen velayetin, anne ve babanın anlaşmasıyla ve aile mahkemesinin kararıyla diğer ebeveyne geçmesidir. Anlaşmalı velayet değişikliği protokolü tek başına velayeti değiştirmez: boşanmada velayet çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir, yeni olguların zorunlu kılması hâlinde gerekli önlemi alan hâkimdir ve boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz (Türk Medeni Kanunu m.336/3, m.183, m.184/5). Aşağıda anlaşmalı velayet değişikliğinin nasıl yapıldığı, protokol ve dilekçe örneği, görevli ve yetkili mahkeme, hâkimin neye baktığı ve nafakaya etkisi ayrı ayrı açıklanmıştır.

Velayet ve iştirak nafakası kalemleri çocuğun yaşamını uzun süre etkiler. Anlaşmalı velayet değişikliği protokolünü imzalamadan önce maddelerin çocuğunuzun durumuna göre yazılıp yazılmadığını bir avukatla birlikte gözden geçirmeniz yararlı olur.

1. Anlaşmalı Velayet Değişikliği Nedir?

Anlaşmalı velayet değişikliği, velayetin anne ve babanın ortak talebiyle diğer ebeveyne geçmesi için aile mahkemesine başvurulmasıdır. Boşanmada velayet çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir (Türk Medeni Kanunu m.336/3); bu durumu değiştirebilecek olan, ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alan hâkimdir (m.183).

Anlaşmalı velayet değişikliğini çekişmeli değişiklikten ayıran şey, anne ve babanın velayetin kime geçeceği, kişisel ilişki ve iştirak nafakası konusunda uzlaşmış olmasıdır. Bu uzlaşma hâkimin değerlendirmesini kolaylaştırır, ancak onun yerine geçmez: ölçü her iki yolda da çocuğun menfaatidir (m.349). Velayetin anne ve babadan biri istemiyor olsa da değiştirilmesi ise velayet davası yazımızda anlatılan çekişmeli yoldur.

Uygulamada anlaşmalı velayet değişikliği için açılan dava anlaşmalı velayet davası, velayet değiştirme davası ya da velayetin değiştirilmesi davası diye de anılır; hangi adla anılırsa anılsın dayanak Türk Medeni Kanunu m.183 ve m.349’dur. Boşanma anlaşmalı boşanmayla gerçekleşmiş olsa da sonuç değişmez: anlaşmalı boşanmadan sonra velayet davası da aynı yolla, aile mahkemesine yapılan başvuruyla görülür.

1.1. Anlaşmalı Velayet Değişikliği Noterde Yapılabilir mi?

Anlaşmalı velayet değişikliği noterde yapılamaz. Velayet sahibini değiştiren şey aile mahkemesinin kararıdır; boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz (Türk Medeni Kanunu m.184/5). Anne ve babanın noterde düzenlettiği bir belge de bu nedenle ancak mahkemeye sunulan protokol işlevi görür; velayet kaydı hâkimin kararıyla değişir.

2. Anlaşmalı Velayet Değişikliği Nasıl Yapılır?

Anlaşmalı velayet değişikliği, anne ve babanın protokol hazırlayıp aile mahkemesine başvurmasıyla yapılır; anlaşmalı velayet davası bu başvuruyla açılır ve velayet, hâkimin kararı kesinleştikten sonra değişir. Süreç beş adımda ilerler:

1. Değişikliğin gerekçesini belirleyin. Hâkim yeni olguların zorunlu kılması hâlinde önlem alır (Türk Medeni Kanunu m.183) ve velayet sahibinin değiştirilmesini çocuğun menfaatine göre değerlendirir (m.349). Protokolde ve dilekçede hangi olgunun değiştiği açıkça yazılır.
2. Anlaşmalı velayet değişikliği protokolünü hazırlayın. Velayetin kime geçeceği, kişisel ilişki ve iştirak nafakası protokolde düzenlenir; protokolü iki ebeveyn imzalar.
3. Aile mahkemesine başvurun. Dilekçe aile mahkemesine verilir ve protokol dilekçenin ekinde sunulur; dilekçe Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.119’daki unsurları taşır.
4. Duruşmaya katılın. Velayete ilişkin dava ve işler basit yargılama usulüne tabidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.316/1-ç). Hâkim tarafları ve olgunluğu ölçüsünde çocuğun görüşünü değerlendirir (Türk Medeni Kanunu m.339/3).
5. Kararın kesinleşmesini bekleyin. Kişiler hukuku ve aile hukukuna ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.367/2); velayet kesinleşme ile değişir.

2.1. Anlaşmalı Velayet Değişikliğinde Görevli ve Yetkili Mahkeme

Anlaşmalı velayet değişikliği aile mahkemesinde yapılır; velayetin değiştirilmesi davasında yetkili mahkeme, genel kural olarak davalı ebeveynin yerleşim yeri mahkemesidir. Aile hukukundan doğan dava ve işler aile mahkemelerinin görevindedir (4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu dava ve işlere Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.2).

Yer bakımından genel yetkili mahkeme, davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.6/1). Anlaşmalı velayet değişikliğinde ebeveynlerden biri davacı, diğeri davalı olarak yer aldığından dilekçe genel kural olarak davalı ebeveynin yerleşim yerindeki aile mahkemesine verilir.

2.2. Anlaşmalı Velayet Değişikliği Ne Kadar Sürer?

Anlaşmalı velayet değişikliği için kanunda bir süre öngörülmemiştir; anlaşmalı velayet davasının ne kadar süreceği de kanunla belirlenmiş değildir. Velayete ilişkin dava ve işler basit yargılama usulüne tabidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.316/1-ç); süreyi mahkemenin iş yükü, çocuğun dinlenmesi ve hâkimin gerekli gördüğü inceleme belirler. Karar verildikten sonra velayetin değişmesi için kararın kesinleşmesi de beklenir (m.367/2).

3. Anlaşmalı Velayet Değişikliği Protokolü

Anlaşmalı velayet değişikliği protokolü, anne ve babanın velayetin kime geçeceği ve bunun sonuçları hakkındaki anlaşmasını yazıya döktüğü belgedir. Protokol hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz (Türk Medeni Kanunu m.184/5); hâkim onu çocuğun menfaatine göre denetler (m.349). Protokolde şu maddeler bulunur:

• Velayet: Velayetin hangi ebeveyne geçeceği ve çocuğun kimin yanında kalacağı yazılır.
• Kişisel ilişki: Velayeti bırakan ebeveynle çocuk arasındaki kişisel ilişki gün, saat, tatil dönemi ve teslim yeriyle yazılır. Mahkeme ana ve babanın haklarını ve çocuk ile kişisel ilişkilerini düzenler (Türk Medeni Kanunu m.182/1).
• İştirak nafakası: Velayet kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (m.182/3). Velayet el değiştirince nafaka yükümlüsü de değişir; yeni tutar, ödeme günü ve artış ölçütü yazılır.
• Gerekçe: Değişikliği zorunlu kılan yeni olgu (taşınma, yeniden evlenme, çocuğun eğitim durumu gibi) kısaca belirtilir (m.183).

Boşanma sırasında hazırlanan protokolün velayet maddeleri ve ortak velayet konusundaki kanun sınırı için anlaşmalı boşanma protokolü örneği yazımıza bakabilirsiniz.

3.1. Anlaşmalı Velayet Değişikliği Protokolü Örneği

Aşağıdaki anlaşmalı velayet değişikliği protokolü örneği, velayetin anneden babaya geçtiği bir dosya için hazırlanmış iskelettir. Köşeli parantezli alanlar ve seçenekli cümleler dosyaya göre doldurulur.

ANLAŞMALI VELAYET DEĞİŞİKLİĞİ PROTOKOLÜ

TARAFLAR   : [Ad Soyad] – T.C. [Kimlik No] – [Adres]
             [Ad Soyad] – T.C. [Kimlik No] – [Adres]

Taraflar, [Mahkeme] [Esas No] sayılı dosyada verilen ve [gg.aa.yyyy]
tarihinde kesinleşen boşanma kararıyla müşterek çocuk [Ad Soyad]
([doğum tarihi])'in velayetinin [anneye] bırakıldığını beyan eder ve
4721 sayılı Kanun m.183 ve m.349 uyarınca aşağıdaki şartlarda anlaşır.

MADDE 1 – GEREKÇE
[Yeni olgu: örn. velayet sahibi ebeveynin başka şehre taşınması /
çocuğun eğitimi için babanın yaşadığı şehirde bulunması gereği.]

MADDE 2 – VELAYET
Müşterek çocuğun velayeti [babaya] verilecek; çocuk [babanın] yanında
kalacaktır.

MADDE 3 – KİŞİSEL İLİŞKİ
[Anne] ile çocuk arasında [her ayın 1. ve 3. hafta sonu cumartesi
10.00 – pazar 17.00 arası], [dinî bayramların ikinci günü] ve
[her yıl 1–15 Temmuz arası] kişisel ilişki kurulacaktır. Çocuk
[teslim yeri]nde teslim alınıp teslim edilecektir.

MADDE 4 – İŞTİRAK NAFAKASI
[Anne], çocuk için aylık [tutar] TL iştirak nafakasını her ayın [..]
günü [IBAN] hesabına ödeyecektir. Nafaka her yıl [artış ölçütü]
oranında artırılacaktır. [Önceki kararla babaya yüklenen iştirak
nafakası, velayet değişikliğine ilişkin kararın kesinleşmesiyle
kaldırılacaktır.]

MADDE 5 – YARGILAMA GİDERLERİ
Yargılama giderleri ve vekâlet ücreti [taraflar üzerinde
bırakılacaktır].

MADDE 6 – YÜRÜRLÜK
İşbu protokol, 4721 sayılı Kanun m.184 uyarınca hâkim tarafından
onaylanmadıkça geçerlilik kazanmaz. Protokol [gg.aa.yyyy] tarihinde
[..] nüsha hâlinde düzenlenmiş ve taraflarca imzalanmıştır.

[Ad Soyad]                                        [Ad Soyad]
   [İmza]                                            [İmza]

3.2. Anlaşmalı Velayet Değişikliği Dilekçesi Örneği

Anlaşmalı velayet değişikliği dilekçesi, protokolü ekine alarak aile mahkemesine verilen dava dilekçesidir ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.119’daki unsurları taşır: mahkemenin adı, tarafların ve varsa vekilin bilgileri, konu, vakıaların sıra numarası altında açık özetleri, deliller, hukuki sebepler, açık talep sonucu ve imza.

[İl] [No]. AİLE MAHKEMESİNE

DAVACI            : [Ad Soyad] – T.C. [Kimlik No] – [Adres]
DAVALI            : [Ad Soyad] – T.C. [Kimlik No] – [Adres]

KONU              : 4721 sayılı Kanun m.183 ve m.349 uyarınca müşterek
                    çocuğun velayetinin anlaşmalı olarak değiştirilmesi
                    talebidir.

AÇIKLAMALAR       :

1. Taraflar [Mahkeme] [Esas No] sayılı dosyada verilen ve [gg.aa.yyyy]
   tarihinde kesinleşen kararla boşanmış; müşterek çocuk [Ad Soyad]'ın
   velayeti davalıya bırakılmıştır.

2. Karardan sonra [yeni olgu] ortaya çıkmıştır. Bu durum çocuğun
   [eğitim / bakım] ihtiyaçları bakımından velayetin davacıya
   verilmesini gerektirmektedir.

3. Taraflar velayetin davacıya verilmesi, kişisel ilişki ve iştirak
   nafakası konusunda anlaşmış olup [gg.aa.yyyy] tarihli anlaşmalı
   velayet değişikliği protokolü dilekçe ekinde sunulmaktadır.

DELİLLER          : Boşanma kararı ve kesinleşme şerhi, nüfus kayıt
                    örneği, [gg.aa.yyyy] tarihli protokol, tarafların
                    beyanları, [okul / sağlık kayıtları].

HUKUKİ SEBEPLER   : 4721 sayılı Kanun m.182, m.183, m.184, m.349;
                    6100 sayılı Kanun m.119, m.316.

SONUÇ VE İSTEM    : Müşterek çocuk [Ad Soyad]'ın velayetinin davacıya
                    verilmesine, kişisel ilişki ve iştirak nafakasının
                    ekli protokol doğrultusunda düzenlenmesine karar
                    verilmesini talep ederim.

                                                            [Tarih]
                                                          [Ad Soyad]
                                                            [İmza]

EKLER             : - Anlaşmalı velayet değişikliği protokolü
                    - Boşanma kararı ve kesinleşme şerhi
                    - Nüfus kayıt örneği

Dilekçenin genel kuralları ve aile mahkemesine verilen dilekçelerin ortak unsurları için anlaşmalı boşanma dilekçesi örneği yazımıza bakabilirsiniz.

4. Anlaşmalı Velayet Değişikliğinde Hâkim Neye Bakar?

Anlaşmalı velayet değişikliğinde hâkim anne ve babanın anlaşmasıyla bağlı değildir; ölçü çocuğun menfaatidir. Velayete sahip ana veya babanın durumu değiştiğinde velayet sahibi ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde değiştirilir (Türk Medeni Kanunu m.349) ve hâkim yeni olguların zorunlu kıldığı önlemi alır (m.183).

Hâkimin değerlendirmesinde kanunun saydığı üç ölçü öne çıkar:

• Yeni olgu: Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olgular (m.183).
• Çocuğun yararı: Velayet kendisine verilmeyen eşin kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas tutulur (m.182/3).
• Çocuğun görüşü: Ana ve baba, olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutar (m.339/3).

Protokol bu ölçülere uymuyorsa hâkim velayeti değiştirmeyebilir ya da kişisel ilişki ve nafaka düzenlemesini çocuğun menfaatine göre farklı kurabilir.

5. Anlaşmalı Velayet Değişikliği ve Yeniden Evlenme

Anne veya babanın yeniden evlenmesi velayeti kendiliğinden değiştirmez. Velayete sahip ana veya babanın yeniden evlenmesi velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebileceği gibi, durum ve koşullara göre velayet kaldırılarak çocuğa vasi de atanabilir (Türk Medeni Kanunu m.349).

Yeniden evlenme, anlaşmalı velayet değişikliği protokolünün gerekçesinde yazılabilecek yeni olgulardan biridir (m.183). Belirleyici olan evliliğin kendisi değil, çocuğun bu yeni durumda hangi ebeveynin yanında daha iyi korunacağıdır.

6. Anlaşmalı Velayet Değişikliğinde Nafaka Ne Olur?

Anlaşmalı velayet değişikliğinde iştirak nafakasının yükümlüsü değişir. Velayet kendisine verilmeyen eş çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorunda olduğu için (Türk Medeni Kanunu m.182/3), velayet diğer ebeveyne geçince nafaka ödeme yükümlülüğü de velayeti bırakan ebeveyne geçer.

Önceki kararla belirlenen nafakanın kaldırılması ve yeni nafakanın belirlenmesi aynı dosyada istenir. Durumun değişmesi hâlinde hâkim, istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (m.331). Nafakanın ileride artırılması için nafaka artırım davası, nafaka türleri için nafaka yazımıza bakabilirsiniz.

7. Anlaşmalı Velayet Değişikliği ile Ortak Velayet

Anlaşmalı velayet değişikliği velayeti bir ebeveynden diğerine geçirmek için kullanılır; tek velayetten ortak velayete geçiş ise kanunda ayrıca düzenlenmemiştir. Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır (Türk Medeni Kanunu m.336/1); boşanmada ise velayet çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir (m.336/3).

Ortak velayet protokolü hazırlayan anne ve baba da talebini aile mahkemesine sunar ve hâkim onu diğer velayet düzenlemeleri gibi yeni olgular ve çocuğun menfaati bakımından değerlendirir (m.183, m.349). Ortak velayet protokolünde velayetin nasıl birlikte kullanılacağı, çocuğun hangi ebeveynin yanında kalacağı ve giderlerin nasıl paylaşılacağı açıkça yazılmalıdır. Anlaşmalı boşanmada ortak velayet, boşanma protokolüne yazılan bir düzenleme olarak aynı hâkim denetiminden geçer; bunun için anlaşmalı boşanma protokolü örneği yazımıza bakabilirsiniz.

8. Anlaşmalı Velayet Değişikliği ile Velayetin Kaldırılması Farkı

Anlaşmalı velayet değişikliği velayeti bir ebeveynden diğerine geçirir; velayetin kaldırılması ise ana ve babanın velayet görevini yerine getirememesi üzerine hâkimin verdiği ayrı bir önlemdir. Çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hâkim, ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi ya da çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâllerinde velayetin kaldırılmasına karar verir (Türk Medeni Kanunu m.348).

Velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır (m.348). Bu yol anne ve babanın anlaşmasına dayanmaz; velayetin kaldırılması ve çekişmeli değişiklik için velayet davası yazımıza bakabilirsiniz.