AİHM Başvuru: Süresi, Şartları, Formu ve Dosya Sorgulama

AİHM başvuru süresi, iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren dört aydır ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine ancak iç hukuk yolları tüketildikten sonra başvurulabilir (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.35/1). AİHM başvurusu Mahkemenin resmî formuyla, belgelerin kopyalarıyla ve posta yoluyla yapılır; Mahkeme başvuru için ücret almaz. Bu yazı, Türkiye’de iç hukuk yollarını tüketmiş ve Sözleşmede tanınan bir hakkının ihlal edildiğini düşünen kişi için AİHM başvurusunun şartlarını, süresini, formunu, sorgulamasını ve ihlal kararından sonraki yeniden yargılama yolunu anlatır.

1. AİHM Başvuru: Öne Çıkanlar

• AİHM başvuru süresi dört aydır ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden işler (AİHS m.35/1).
• Dört aylık süre, 15 No’lu Protokolün bu hükmü yürürlüğe girmeden önce kesin karar alınmış başvurulara uygulanmaz; o başvurularda eski altı aylık süre geçerlidir (15 No’lu Protokol m.8/3).
• AİHM başvurusundan önce iç hukuk yolları tüketilir; Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, Sözleşmedeki hakları da kapsayan bir iç hukuk yoludur (AİHS m.35/1; 6216 sayılı Kanun m.45/1).
• Başvurucunun önemli bir zarar görmemiş olması da, insan haklarına saygı esastan incelemeyi gerektirmedikçe kabul edilemezlik sebebidir (AİHS m.35/3-b).
• Tek yargıcın ve komitenin kabul edilemezlik kararı kesindir; bu kararlara itiraz yolu yoktur (AİHS m.27/2, m.28/2).
• AİHM ihlal kararı kesinleşince yeniden yargılama istenebilir; süre ceza ve idari yargıda bir yıl, hukuk yargısında tebliğden itibaren üç aydır (CMK m.311/1-f; İYUK m.53/3; HMK m.377/1-e).

2. AİHM Nedir, AİHM Başvurusu Ne İşe Yarar?

AİHM (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve protokolleriyle devletlere yüklenen taahhütlere uyulmasını sağlamak için kurulmuş, devamlı görev yapan uluslararası bir mahkemedir (AİHS m.19). AİHM başvurusu, Sözleşmede tanınan bir hakkının taraf devletlerden biri tarafından ihlal edildiğini ileri süren kişinin bu Mahkemeye yaptığı bireysel başvurudur (m.34). Mahkemenin yetkisi, Sözleşmenin ve protokollerinin yorumu ve uygulanmasına ilişkin sorunlarla sınırlıdır (m.32/1).

AİHM’in merkezi Fransa’nın Strazburg kentindedir; başvurular Mahkemenin Strazburg adresine gönderilir. Mahkeme başvuruları tek yargıç, üç yargıçlı komite, yedi yargıçlı Daire ve on yedi yargıçlı Büyük Daire düzeninde inceler (AİHS m.26/1).

AİHM başvurusu bir temyiz yolu değildir. Sözleşmenin önsözüne 15 No’lu Protokolle eklenen ibare, Sözleşmedeki hak ve özgürlükleri koruma sorumluluğunun ikincilik ilkesi uyarınca öncelikle Sözleşmeci devletlere ait olduğunu söyler (15 No’lu Protokol m.1). Mahkemenin kendi başvuru rehberi de Mahkemenin hiçbir durumda ulusal mahkemenin kararını bozmayacağını, ihlal tespit ederse başvurucu lehine tazminata hükmedebileceğini belirtir. Ulusal kararın ortadan kalkması için iç hukukta ayrıca yeniden yargılama istenir; bu yol yazının son bölümünde anlatılmıştır.

3. AİHM Başvuru Şartları Nelerdir?

AİHM başvuru şartları; mağdur olma, iç hukuk yollarının tüketilmesi, dört aylık süre, isimsiz ve mükerrer olmama, Sözleşmeyle bağdaşma, açıkça dayanaktan yoksun ve kötüye kullanma niteliğinde olmama ile önemli zarardır (AİHS m.34, m.35). Mahkeme bu şartları taşımayan başvuruyu esasa girmeden kabul edilemez bulur ve reddeder; bu kararı yargılamanın her aşamasında verebilir (AİHS m.35/4). Bu nedenle başvurunun ilk hedefi, ihlal iddiasını anlatmadan önce aşağıdaki şartların her birini belgeyle göstermektir.

AİHM başvuru şartı	İçeriği	Dayanak
Mağdur olma	Başvurucu, Sözleşmede tanınan hakkının ihlal edil­me­sin­den dolayı kendisinin mağdur olduğunu ileri sürer	AİHS m.34
İç hukuk yollarının tüketilmesi	Başvuru ancak iç hukuk yolları tüke­til­dik­ten sonra yapılır	m.35/1
Dört aylık süre	İç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren dört ay	m.35/1
İsimsiz olmama	İsimsiz başvuru ele alınmaz	m.35/2-a
Mükerrer olmama	Mahkemece daha önce incelenmiş ya da başka bir ulus­la­ra­rası merciye sunulmuş başvuruyla esasen aynı olup yeni olgu içermeyen başvuru ele alınmaz	m.35/2-b
Konu bakımından bağdaşma	Şikâyet, Sözleşme ve Pro­to­kol­le­rin hüküm­le­riyle bağ­daş­ma­lı­dır	m.35/3-a
Açıkça dayanaktan yoksun olmama	Açıkça dayanaktan yoksun başvuru kabul edilemez bulunur	m.35/3-a
Başvuru hakkını kötüye kullanmama	Kötüye kullanma nite­li­ğin­deki başvuru kabul edilemez bulunur	m.35/3-a
Önemli zarar	Başvurucu önemli bir zarar görmemişse, insan haklarına saygı esastan incelemeyi gerek­tir­me­dikçe başvuru kabul edilemez bulunur	m.35/3-b

Önemli zarar ölçütünde bir değişiklik vardır. Bu bentteki “ulusal bir mahkeme tarafından gereği gibi incelenmemiş hiçbir dava bu gerekçe ile reddedilemez” ibaresi 15 No’lu Protokolle silinmiştir (15 No’lu Protokol m.5). Önceki metne göre hazırlanmış kaynaklar bu güvenceyi hâlâ anabilir; Sözleşmenin konsolide metninde bentten ibarenin çıkarıldığı tarih 1 Ağustos 2021’dir.

3.1. AİHM’e Kimler Başvurabilir?

AİHM’e, Sözleşmede veya protokollerinde tanınan hakkının Sözleşmeci devletlerden biri tarafından ihlal edilmesinden dolayı mağdur olduğunu ileri süren her gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş ya da kişi grubu başvurabilir (AİHS m.34). Sözleşmeci devletler, Sözleşmedeki hak ve özgürlükleri kendi yetki alanında bulunan herkese tanır (m.1); başvuru hakkı bu nedenle vatandaşlıkla sınırlı değildir. Devletler bu hakkın etkin biçimde kullanılmasını hiçbir surette engellememeyi de taahhüt eder (m.34).

Mahkemenin başvuru formu açıklamalarına göre başvurucu, şikâyet ettiği ihlalden doğrudan etkilenmiş olmalıdır; buna mağdur sıfatı denir. Formda şirket ve dernek gibi tüzel kişi başvurucular için ayrı bir bölüm bulunur.

3.2. AİHM Başvurusunda Hangi Haklar İleri Sürülebilir?

AİHM başvurusunda yalnız Sözleşmede ve Türkiye’nin onayladığı protokollerde tanınan haklar ileri sürülebilir; başka bir hakka dayanan şikâyet konu bakımından Sözleşmeyle bağdaşmaz (AİHS m.35/3-a). Mahkemenin açıklamalarına göre ek protokoller yalnız bazı devletler tarafından kabul edilmiştir; bu nedenle protokole dayanan şikâyette devletin o protokolü onaylamış olması gerekir. Türkiye 1 No’lu Ek Protokolü, üçüncü maddede yazılı ihtirazi kayıtla tasdik etmiştir (6366 sayılı Kanun m.2-3).

Hak	Dayanak
Yaşam hakkı	AİHS m.2
İşkence yasağı	AİHS m.3
Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı	AİHS m.4
Özgürlük ve güvenlik hakkı	AİHS m.5
Adil yargılanma hakkı	AİHS m.6
Kanunsuz ceza olmaz	AİHS m.7
Özel ve aile hayatına saygı hakkı	AİHS m.8
Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü	AİHS m.9
İfade özgürlüğü	AİHS m.10
Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü	AİHS m.11
Evlenme hakkı	AİHS m.12
Etkili başvuru hakkı	AİHS m.13
Ayrımcılık yasağı	AİHS m.14
Mülkiyetin korunması	1 No’lu Protokol m.1
Serbest seçim hakkı	1 No’lu Protokol m.3

4. AİHM Başvuru Süresi Ne Kadar?

AİHM başvuru süresi dört aydır ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren işler (AİHS m.35/1). Süre kaçırılırsa başvuru esası incelenmeden kabul edilemez bulunur (m.35/4).

Süre önceden altı aydı. 15 No’lu Protokol, Sözleşmenin 35. maddesinin birinci fıkrasındaki “altı aylık süre içerisinde” ibaresini “dört aylık süre içerisinde” olarak değiştirmiştir (15 No’lu Protokol m.4). Bu hüküm Protokolün yürürlüğe girişinden altı ay sonra yürürlüğe girmiş ve o tarihten önce kesin karar alınmış başvurulara uygulanmamıştır (m.8/3). Sözleşmenin konsolide metninde m.35/1’deki değişikliğin tarihi 1 Şubat 2022’dir.

İç hukuktaki kesin karar tarihi	AİHM başvuru süresi
1 Şubat 2022 ve sonrası	4 ay
1 Şubat 2022’den önce	6 ay (eski lafız)

Başvurunun yapıldığı tarih uygulanacak süreyi değiştirmez; belirleyici olan kesin kararın tarihidir. Sözleşmenin Mahkeme tarafından yayımlanan konsolide Türkçe metni gayriresmî bir tercümedir ve m.35/1’de artık dört ay yazar.

4.1. AİHM Başvuru Süresi Ne Zaman Başlar?

AİHM başvuru süresi, Sözleşmenin lafzına göre iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren başlar (AİHS m.35/1). Mahkemenin başvuru formu açıklamaları (Ocak 2026 tarihli sürüm) bunu ayrıntılandırır: dört aylık süre normal olarak en yüksek yetkili ulusal yargı organının kararı verdiği ya da kararın başvurucuya veya temsilcisine tebliğ edildiği tarihten işlemeye başlar. Etkili bir hukuk yolunun bulunmadığı durumda süre, şikâyete konu eylem, olay veya kararın tarihinden başlar.

Aynı açıklamalara göre süre, ancak Mahkeme İçtüzüğünün 47. maddesine uygun eksiksiz bir başvuru gönderildiğinde kesilir. Süre, dört aylık takvim süresinin son günü pazar ya da resmî tatil olsa bile o gün sona erer. Başvuru formu, gerekli bilgi ve belgelerle birlikte son günden önce postaya verilmiş olmalıdır. Kesin kararın öğrenildiği tarih ile tebliğ tarihi farklıysa, daha erken tarihten hesap yapmak hak kaybı riskini azaltır. Tebliğin hangi anda yapılmış sayıldığı için tebligat nedir yazımıza bakabilirsiniz.

4.2. AİHM ve AYM Başvuru Süreleri Arasındaki Fark

AİHM başvuru süresi dört ay, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru süresi ise otuz gündür ve iki süre farklı olaylardan başlar. İki başvuru art arda yapıldığı için süreleri karıştırmak hak kaybına yol açar.

	Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru	AİHM başvurusu
Süre	30 gün	4 ay
Başlangıç	Başvuru yollarının tüketildiği tarih; yol öngö­rül­me­mişse ihlalin öğrenildiği tarih	İç hukuktaki kesin karar tarihi
Harç	Bireysel başvuru harca tabidir	Ücret alınmaz
Dayanak	6216 sayılı Kanun m.47/2, m.47/5	AİHS m.35/1

Anayasa Mahkemesi aşaması ve otuz günlük sürenin başlangıcı için Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru ve AYM bireysel başvuru süresi yazılarımıza bakabilirsiniz.

5. AİHM Başvurusu İçin İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi

AİHM başvurusu için önce iç hukuk yolları tüketilir; Sözleşme, Mahkemeye ancak uluslararası hukukun genel olarak kabul edilen ilkeleri uyarınca iç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra başvurulabileceğini söyler (AİHS m.35/1). Türkiye bakımından bu, kural olarak olağan kanun yollarının (istinaf ve temyiz) ve ardından Anayasa Mahkemesine bireysel başvurunun kullanılması demektir.

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, Anayasada güvence altına alınmış haklardan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye’nin taraf olduğu protokoller kapsamındakilerin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılır (6216 sayılı Kanun m.45/1). Aynı şikâyet AİHM’e taşınacaksa Anayasa Mahkemesi aşaması bu nedenle tüketilmesi gereken bir iç hukuk yoludur. Anayasa Mahkemesinin kabul edilemezlik kararı ve sebepleri için AYM kabul edilemezlik kararı yazımıza bakabilirsiniz.

Mahkemenin başvuru formu açıklamaları, şikâyetin en yüksek dereceli yargı organı dâhil ulusal mahkemeler önüne taşınmış olmasını arar ve başvurucunun olağanüstü kanun yollarını kullanma zorunluluğu bulunmadığını belirtir. Aynı açıklamalara göre formda, Sözleşme kapsamında ileri sürülen her şikâyet için nihai kararın kesin tarihi, kararı veren mahkemenin adı ve kararın niteliği ayrı ayrı gösterilir. Şikâyet iç hukukta hiç dile getirilmemişse, o şikâyet bakımından yol tüketilmiş sayılmaz.

5.1. AİHM Başvurusunda Uzun Yargılama ve İcra Şikâyetleri: Tazminat Komisyonu

Yargılamanın makul sürede bitirilmediği ya da mahkeme kararının geç, eksik veya hiç icra edilmediği şikâyetleri için Türkiye’de ayrı bir iç hukuk yolu vardır: 6384 sayılı Kanunla kurulan Tazminat Komisyonu. Kanun, bu iddialarla AİHM’e yapılmış başvuruları kapsar (6384 sayılı Kanun m.2/1). 2024 değişikliğiyle Kanun, yargılamaların makul sürede bitirilmediği iddiasıyla doğrudan Komisyona yapılan manevi tazminat müracaatlarını da kapsar hâle gelmiştir (m.2/3-a).

Bu şikâyetlerle AİHM’e gidilmiş ve AİHM başvuruyu yalnız iç hukuk yollarının tüketilmemesi gerekçesiyle kabul edilemez bulmuşsa, başvurucu bu kararın kendisine tebliğinden itibaren bir ay içinde Komisyona müracaat edebilir (m.5/2). Müracaat imzalı bir dilekçeyle yapılır; AİHM başvurusunun tarih ve numarasını gösteren kayıt kabul mektubu ve başvuru formu dilekçeye eklenir (m.5/1). Müracaat Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla ya da elektronik ortamda da yapılabilir ve harçtan müstesnadır (m.5/4-6).

Komisyon bu müracaatlar hakkında dokuz ay içinde karar verir (m.7/1). Komisyon kararına karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir (m.7/4). 9 Mart 2023 itibarıyla Anayasa Mahkemesinde derdest olan bu türden başvurularda ise Anayasa Mahkemesinin kabul edilemezlik kararının tebliğinden itibaren üç ay içinde müracaat edilir (geçici m.2/1).

6. AİHM Başvuru Formu Nasıl Doldurulur?

AİHM başvuru formu Mahkemenin internet sitesinden indirilir ve her bölümü eksiksiz doldurulur; Mahkeme formun kâğıt nüshasını göndermez. Mahkemenin açıklamalarına göre formun, mümkünse bilgisayarda elektronik olarak doldurulması başvurunun işleme konulmasını hızlandırır. Formun indirileceği resmî sayfa: AİHM başvuru formu (Türkçe).

AİHM başvuru formu doldurulurken Mahkemenin başvuru formu açıklamalarında yer alan şu kurallar uygulanır:

• Dil: Mahkemenin resmî dilleri İngilizce ve Fransızcadır; başvurucu, Sözleşmeyi imzalamış devletlerin resmî dillerinden birinde, dolayısıyla Türkçe yazabilir.
• Eksiksizlik: Formun herhangi bir bölümü uygun doldurulmamışsa, bilgi eksikse ya da gerekli belgelerin kopyaları eklenmemişse Mahkeme başvuruyu incelemeden kayda almayı reddedebilir. Eksik form dört aylık süreyi de kesmez.
• Belgeler: Kesin karar ile tüketilen yollara ilişkin kararların ve ilgili belgelerin kopyaları eklenir. Asılları gönderilmez, çünkü belgeler dava sonunda iade edilmez.
• İmza: Yetki bölümündeki imzalar ıslak (orijinal) olmalıdır. Temsilci varsa başvurucu ve temsilci ilgili kutuları ayrı ayrı imzalar.
• İsmin gizli tutulması: Mahkeme önündeki belgeler kamuya açıktır. Kimliğinin gizli tutulmasını isteyen başvurucu bunu formda belirtir ve gerekçesini açıklar.

AİHM başvuru formu ile Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru formu ayrı belgelerdir. Anayasa Mahkemesi formunun bölümleri için AYM bireysel başvuru formu nasıl doldurulur yazımıza bakabilirsiniz.

7. AİHM Başvurusu Nasıl Yapılır?

AİHM başvurusu, eksiksiz doldurulmuş resmî formun belge kopyalarıyla birlikte Mahkemenin Strazburg adresine postayla gönderilmesiyle yapılır. Mahkemenin kendi rehberine göre başvurular yalnız posta yoluyla gönderilebilir ve Mahkemenin dikkate aldığı tarih posta damgasındaki tarihtir. Adımlar şunlardır:

1. Kesin kararı ve tarihini belirleyin. AİHM başvuru süresi bu karardan itibaren dört aydır (AİHS m.35/1).
2. İç hukuk yollarını tamamlayın. Kural olarak olağan kanun yolları ve Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru tüketilir (AİHS m.35/1; 6216 sayılı Kanun m.45/1).
3. Şikâyeti Sözleşme maddesine bağlayın. Hangi hakkın, hangi olayla ve hangi karar ya da işlemle ihlal edildiği açıkça yazılır; Sözleşmeyle bağdaşmayan şikâyet kabul edilemez bulunur (AİHS m.35/3-a).
4. Formu indirip eksiksiz doldurun ve ıslak imzayla imzalayın.
5. Karar ve belgelerin kopyalarını ekleyin. Asıl belgeler gönderilmez.
6. Postaya verin. Adres: The Registrar, European Court of Human Rights, Council of Europe, 67075 Strasbourg cedex, France. Mahkeme iadeli taahhütlü gönderimi tercih ettiğini belirtir.
7. Mahkemenin yazılarına süresinde cevap verin. Başvurucu davasını takip etme niyetinde görünmezse Mahkeme başvuruyu kayıttan düşürebilir (AİHS m.37/1-a).

Başvuru Mahkemeye ulaştığında Merkez Büroya kaydedilir, bir numara alır ve ilgili ülke biriminde bir hukukçu tarafından incelenir. Mahkeme, günlük mektup sayısı nedeniyle başvurunun alındığını hemen teyit edemediğini belirtir; Mahkemeyi arayarak teyit istemek ya da Strazburg’a şahsen gitmek usulü hızlandırmaz, çünkü usul yazılıdır.

7.1. AİHM Başvuru Ücreti Var mı, Avukat Zorunlu mu?

AİHM başvurusu için Mahkeme ücret almaz; başvuru formu açıklamaları başvurunun ücretsiz inceleneceğini belirtir. Bu, Anayasa Mahkemesine bireysel başvurudan farklıdır; Anayasa Mahkemesine yapılan bireysel başvurular harca tabidir (6216 sayılı Kanun m.47/2).

AİHM başvurusunun başında avukatla temsil zorunlu değildir. Avukatla başvuruluyorsa, başvurucunun avukatını yetkilendirdiğini gösteren usulüne uygun imzalı belge Mahkemeye gönderilir. Başvuru ilgili hükümete bildirildikten sonra Mahkeme başvurucuyu avukatla temsil edilmeye davet eder. Adli yardım da ancak bu aşamada istenebilir ve talep eden herkese kendiliğinden verilmez. Mahkeme başvurucuya avukat bulmaz ve formun doldurulmasında yardım etmez.

8. AİHM Başvuru ve Dosya Sorgulama Nasıl Yapılır?

AİHM başvuru ve dosya sorgulaması, Mahkemenin Yargılama Süreci (SOP) ekranında başvuru numarası girilerek yapılır. Ekran, başvurunun hangi aşamada olduğunu yalnız şu üç koşul birlikte varsa gösterir:

• Başvuru Mahkemenin bir hukuki birimine tevdi edilmişse,
• Başvurucunun kimliği gizli tutulmuyorsa,
• Başvuru derdestse ya da son iki yıl içinde karara bağlanmışsa.

Bu koşullardan biri yoksa ekranda “Bu başvuruya ilişkin bilgi verilememektedir” ibaresi çıkar. Bu ibare başvurunun reddedildiği anlamına gelmez; yalnız sorgulama koşullarının oluşmadığını gösterir. Mahkeme, başvuruya ilişkin bilgilerin süreçteki bir değişiklikten ancak iki ay sonra güncellendiğini belirtir.

AİHM dosya sorgulama için gereken başvuru numarası, Mahkemenin rehberine göre başvuru Merkez Büroda kayda alındıktan sonra verilir. Mahkeme derdest dosyaların durumuna ilişkin bütün bilgi taleplerine cevap veremediğini, ek bilgiye ihtiyaç duyduğunda ya da usulün aşaması değiştiğinde başvurucuya yazılı bildirim yaptığını belirtir.

9. AİHM Başvurusundan Sonra Süreç Nasıl İşler?

AİHM başvurusu kayda alındıktan sonra, davanın niteliğine göre tek yargıca, üç yargıçlı komiteye veya yedi yargıçlı Daireye verilir. Hangi oluşumun inceleyeceği, başvurunun açıkça kabul edilemez olup olmadığına ve konunun yerleşik içtihatla çözülmüş olup olmadığına bağlıdır:

1. Tek yargıç: Ek inceleme gerektirmeden karar verilebilecek başvuruyu kabul edilemez bulabilir ya da işlemden kaldırabilir; bu karar kesindir (AİHS m.27/1-2). Tek yargıç, adına seçildiği devlet aleyhindeki başvuruyu inceleyemez (m.26/3).
2. Komite: Oybirliğiyle başvuruyu kabul edilemez bulabilir ya da davadaki temel sorun Mahkemenin yerleşik içtihadının konusuysa kabul edilebilirlik ve esas hakkında birlikte karar verebilir; bu kararlar kesindir (m.28/1-2).
3. Daire: Tek yargıç veya komite karar vermemişse bireysel başvurunun kabul edilebilirliği ve esası hakkında karar verir (m.29/1). Mahkemenin rehberine göre Daire, esası incelemeden önce başvuruyu ilgili hükümete bildirir ve hükümetin görüşlerini başvurucunun cevabına sunar.
4. Dostane çözüm: Mahkeme yargılamanın her aşamasında taraflara dostane çözüm için yardımcı olabilir; dostane çözümde başvuru kayıttan düşürülür (m.39/1, m.39/3).
5. Büyük Daire: Daire kararından itibaren üç ay içinde ve istisnai durumlarda taraflardan her biri davanın Büyük Daireye gönderilmesini isteyebilir; beş yargıçlı kurul istemi ancak ciddi bir yorum sorunu ya da genel nitelikte ciddi bir sorun varsa kabul eder (m.43/1-2).

Daire kararı, taraflar Büyük Daireye gidilmesini istemediklerini beyan ederse, üç ay içinde istem yapılmazsa ya da kurul istemi reddederse kesinleşir; Büyük Daire kararı ise kesindir (AİHS m.44/1-2).

9.1. AİHM Başvurusu Ne Kadar Sürer?

AİHM başvurusunun ne kadar süreceğine ilişkin bir süre Sözleşmede yoktur. Mahkemenin kendi rehberi, davanın incelenmesinin ortalama ne kadar süreceğini söylemenin mümkün olmadığını; sürenin davanın niteliğine, tevdi edildiği oluşuma ve tarafların bilgi verme hızına bağlı olduğunu belirtir. Mahkeme başvuruları olayların önemi ve aciliyetine göre sıralar; en ağır ihlal iddiası taşıyan başvurular öne alınır.

9.2. AİHM Başvurusunda Geçici Tedbir

AİHM’de geçici tedbir, Mahkemenin rehberine göre başvurucunun yakın bir tehlike altında olduğu ya da sağlığına yönelik ciddi bir tehdit bulunduğu istisnai durumlarda istenir. Rehber örnek olarak başvurucunun işkence görme ihtimali olan bir ülkeye gönderilmek üzere olmasını gösterir. Bu durumlarda Mahkeme, davayı inceleyene kadar ulusal makamlardan bazı tedbirleri almasını ya da bazı işlemleri yapmamasını isteyebilir.

9.3. AİHM Kabul Edilemezlik Kararına İtiraz Edilebilir mi?

AİHM kabul edilemezlik kararına itiraz edilemez. Tek yargıcın ve komitenin kararları kesindir (AİHS m.27/2, m.28/2) ve Mahkeme kabul edilemez bulduğu başvuruyu reddeder (m.35/4). Mahkemenin rehberi, kabul edilemezlik kararından sonra davanın yeniden açılmasının ya da aynı şikâyetle yeni bir başvuru yapılmasının mümkün olmadığını belirtir. Tek istisna niteliğindeki yol yukarıda anlatılan Tazminat Komisyonudur: makul süre ve icra şikâyetlerinde AİHM kararı yalnız iç hukuk yollarının tüketilmemesine dayanıyorsa, tebliğden itibaren bir ay içinde Komisyona müracaat edilebilir (6384 sayılı Kanun m.5/2).

10. AİHM Kararları Bağlayıcı mı, Uygulanmazsa Ne Olur?

AİHM kararları, davaya taraf olan devlet bakımından bağlayıcıdır. Sözleşmeci devletler taraf oldukları davalarda Mahkemenin kesinleşmiş kararlarına uymayı taahhüt eder ve kesinleşen karar, infazını denetleyecek olan Bakanlar Komitesine gönderilir (AİHS m.46/1-2). Kesin karar yayımlanır (m.44/3).

Devlet karara uymayı reddederse Bakanlar Komitesi, ihtarda bulunduktan sonra temsilcilerin üçte iki çoğunluğuyla bu meseleyi Mahkemeye götürebilir. Mahkeme uyma yükümlülüğünün ihlal edildiğini tespit ederse alınacak önlemleri değerlendirmesi için davayı Bakanlar Komitesine gönderir (m.46/4-5).

Mahkeme ihlal tespit eder ve devletin iç hukuku ihlalin sonuçlarını ancak kısmen ortadan kaldırabiliyorsa, gerektiği takdirde zarar gören taraf lehine adil tazmine hükmeder (AİHS m.41). Adil tazmin her ihlal kararında kendiliğinden verilmez. AİHM’e başvurmanın ulusal kararı askıya alma etkisi de yoktur; Mahkemenin rehberine göre başvurucu, Strazburg’da dava sürerken de ulusal mahkemenin kesin kararına uymak zorundadır.

11. AİHM İhlal Kararından Sonra Yeniden Yargılama

AİHM ihlal kararı ulusal kararı kendiliğinden ortadan kaldırmaz; bunun için iç hukukta yeniden yargılama istenir. Türk usul kanunları, ihlalin kesinleşmiş bir AİHM kararıyla tespit edilmesini ve ayrıca başvurunun dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucunda düşürülmesini yeniden yargılama sebebi sayar. Süre ve başlangıç yargı koluna göre değişir:

Yargı kolu	Yol ve sebep	Süre	Dayanak
Ceza	Yar­gı­la­ma­nın yeni­len­mesi (hükümlü lehine)	AİHM kara­rı­nın kesin­leş­tiği tarih­ten iti­ba­ren 1 yıl	CMK m.311/1-f
Hukuk	Yar­gı­la­ma­nın iadesi	Kesin­leş­miş AİHM kara­rı­nın teb­li­ğin­den iti­ba­ren 3 ay; her hâlde hükmün kesin­leş­me­sin­den iti­ba­ren 10 yıl	HMK m.375/1-i, m.377/1-e
İdari	Yar­gı­la­ma­nın yeni­len­mesi	AİHM kara­rı­nın kesin­leş­tiği tarih­ten iti­ba­ren 1 yıl	İYUK m.53/1-ı, m.53/3

Ceza yargısında bu sebep, 4 Şubat 2003 tarihinde kesinleşmiş AİHM kararları ile bu tarihten sonra yapılan başvurular üzerine verilen kararlar hakkında uygulanır (CMK m.311/2). İdari yargıda yenileme isteğini esas kararı vermiş olan mahkeme karara bağlar (İYUK m.53/2).

Hukuk yargısındaki üç aylık süre, ceza ve idari yargıdaki bir yıllık süreden hem daha kısadır hem de farklı bir olaydan (tebliğden) başlar. Bu yolların genel koşulları için yargılamanın yenilenmesi ve idari yargıda yargılamanın yenilenmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.