Avukat Tutacak Param Yok: Ücretsiz Avukat Nasıl Alınır?

“Avukat tutacak param yok” dediğinizde ücretsiz avukat almanın yolu olayın türüne göre değişir. Ceza dosyasında şüpheli veya sanıksanız müdafi seçecek durumda olmadığınızı söyleyerek zorunlu müdafi istersiniz; suçtan zarar görenseniz kanunda sayılan suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilir ve iki hâlde de avukatın ücretini devlet öder. Hukuk uyuşmazlığında iki ayrı yol vardır: ücretsiz avukat için baronun adli yardım bürosu, harç ve yargılama giderleri için mahkemeden adli yardım.

1. Avukat Tutacak Param Yok: Ücretsiz Avukat İçin Hangi Yol Size Uygun?

Avukat tutacak param yok diyen kişi için dört yol vardır ve bunlar birbirinin alternatifi değildir; her biri farklı bir olaya karşılık gelir. Hangisinin size ait olduğunu üç soruyla belirlersiniz.

Somut bir olayla ilgili değerlendirme için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

1.1. Ücretsiz Avukat Ceza Dosyasında mı, Hukuk Davasında mı?

Ücretsiz avukat yolunu belirleyen ilk soru olayın niteliğidir. Karakol, savcılık, ifade, şüpheli veya sanık sözcükleri geçiyorsa olay ceza soruşturması ya da kovuşturmasıdır. Boşanma, alacak, kira, işçilik alacağı, icra takibi veya tazminat söz konusuysa olay hukuk uyuşmazlığıdır.

1.2. Ücretsiz Avukat Ceza Dosyasında Hangi Tarafa Verilir?

Ücretsiz avukat ceza dosyasında hem şüpheli veya sanığa hem de suçtan zarar görene verilebilir, ama koşulları farklıdır. Hakkınızda soruşturma veya kovuşturma varsa müdafi, siz mağdur veya şikâyetçiyseniz vekil rejimi işler. Şüpheli ve sanık için müdafi istemi suç türüne bağlı değildir; mağdur için ise baro görevlendirmesi kanunda sayılan suçlarla sınırlıdır.

1.3. Ücretsiz Avukat mı, Harç ve Giderler mi?

Ücretsiz avukat ihtiyacı ile harç ve yargılama gideri ihtiyacı hukuk davasında ayrı başvurulara gider. Avukat için baronun adli yardım bürosuna, harç ve giderler için davayı görecek mahkemeye başvurulur. İkisi birden gerekiyorsa iki ayrı başvuru yaparsınız.

Durumunuz	Baş­vu­ra­ca­ğı­nız yol	Ücreti kim öder
Ceza: şüpheli veya sanık	Baro (ifadeyi alan merci, sorguyu yapan hâkim veya mahkeme ister)	Adalet Bakanlığı bütçesi
Ceza: suçtan zarar gören, kanunda sayılan suçlarda	Baro (soruşturma veya kovuşturma mercii üzerinden)	Adalet Bakanlığı bütçesi
Hukuk: avukat gerekiyor	Baronun adli yardım bürosu	Baro
Hukuk: harç ve gider gerekiyor	Davayı görecek mahkeme	Ertelenir; sonunda haksız çıkandan tahsil edilir
6284 kapsamında koruma talebi	Hâkim, mülki amir veya kolluk	Hiçbir ad altında masraf alınmaz

2. Ücretsiz Avukat Ceza Dosyasında: Şüpheli ve Sanığa Zorunlu Müdafi

Ücretsiz avukat ceza dosyasında şüpheli veya sanık için kanuni bir haktır. İfade alınırken veya sorguya çekilirken kişiye müdafi seçme hakkı olduğu bildirilir; müdafi seçecek durumda olmadığını söyler ve müdafi yardımından yararlanmak isterse kendisine baro tarafından müdafi görevlendirilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.147/1-c). Aynı kural genel hükümde de yer alır: şüpheli veya sanık müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse istemi hâlinde bir müdafi görevlendirilir (m.150/1).

Bazı hâllerde istem de aranmaz. Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsizse ya da soruşturma veya kovuşturma alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçla ilgiliyse müdafi kendiliğinden görevlendirilir (m.150/2-3).

Ücretsiz avukatı görevlendiren makam baroya başvuran kişi değildir. Soruşturma evresinde ifadeyi alan merciin veya sorguyu yapan hâkimin, kovuşturma evresinde mahkemenin istemi üzerine müdafi, soruşturmanın veya kovuşturmanın yapıldığı yer barosunca görevlendirilir (m.156/1-2). Bu yüzden talebinizi ifadeden önce dile getirip tutanağa geçirtin; ifade tutanağı, ifade alma sırasında kanunda sayılan işlemlerin yapılıp yapılmadığını da gösterir (m.147/1-i).

Müdafi, müdafinin kim olduğu ve mağdur vekiliyle farkı için bkz. Müdafi Ne Demek?. İfadeye çağrıldıysanız hazırlık için bkz. İfadeye Çağrıldım.

3. Ücretsiz Avukat Suçtan Zarar Görene Hangi Suçlarda Verilir?

Ücretsiz avukat suçtan zarar görene her dosyada verilmez; kanun bu hakkı belirli suçlarla sınırlar. Vekili bulunmayan mağdur veya şikâyetçi, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Bu hak soruşturma evresinde de kovuşturma evresinde de kullanılır (Ceza Muhakemesi Kanunu m.234/1). Davaya katılan mağdur veya suçtan zarar gören için aynı suç listesi geçerlidir (m.239/1).

İstem aranmayan hâller de vardır. Mağdur on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malulse ve bir vekili yoksa istemi aranmaksızın vekil görevlendirilir (m.234/2). Kovuşturmada mağdur veya suçtan zarar gören çocuk, sağır ve dilsiz ya da kendisini savunamayacak derecede akıl hastasıysa avukat görevlendirilmesi için istem aranmaz (m.239/2).

Bu listenin dışında kalan bir suçta mağdursanız ceza dosyası için barodan görevlendirme istenemez. Bu durumda kendi avukatınızı tutarsınız ya da ödeme gücünüz yoksa baronun adli yardım bürosuna başvurursunuz. Mağdur ve şikâyetçi kavramları için bkz. Mağdur Ne Demek? ve Müşteki Ne Demek?.

4. Ücretsiz Avukat Ücretini Ceza Dosyasında Kim Öder?

Ücretsiz avukatın ceza dosyasındaki ücretini devlet öder. Soruşturma ve kovuşturma makamlarının istemi üzerine baro tarafından görevlendirilen müdafi ve vekile ödenecek ücret, avukatlık ücret tarifesinden ayrık olarak Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınarak Adalet ve Maliye bakanlıklarınca birlikte belirlenir ve Adalet Bakanlığı bütçesinde bu amaçla yer alan ödenekten ödenir (5320 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun m.13/1).

Aynı fıkra bu ücreti yargılama giderlerinden sayar (m.13/1). Bu, ücretin ilk ödemesini devletin yaptığını söyler; yargılama giderlerinin dosyanın sonunda kime yükleneceği ise ayrı bir sorudur ve ayrıntısı Müdafi Ne Demek? yazısındadır. Ceza yargılamasında “param yok” cümlesi müdafi istemenin önünde bir engel değildir.

5. Ücretsiz Avukat Zaten Vekiliniz Varsa İstenebilir mi?

Ücretsiz avukat, avukatı olan kişiye ikinci bir avukat sağlamaz. Kanun ceza dosyasında baro görevlendirmesini kişinin müdafiinin veya vekilinin bulunmaması şartına bağlar: şüpheli ve sanık için istem aranmayan hâller “müdafii bulunmayan” kişiye (Ceza Muhakemesi Kanunu m.150/2), mağdur için görevlendirme istemi “vekili bulunmaması halinde” tanınır (m.234/1). Şüpheli veya sanık sonradan kendi müdafiini seçerse baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sona erer (m.156/3).

Aynı sınırın öbür yüzü şudur: vekiliniz yokken görevlendirme talebiniz kanuni bir haktır ve mercinin takdirine bırakılmış bir kolaylık değildir. Talebinizi tutanağa geçirtmeniz bu yüzden önemlidir.

Hukuk davasında da avukat değiştirmenin bir bedeli vardır. Baro adli yardımıyla görevlendirilen avukatı azletmek, başka bir avukatı vekil tayin etmek, adli yardım talebinden kendi isteğinizle vazgeçmek, davadan feragat etmek ya da aleyhinizdeki davayı kabul etmek, taahhütname gereği avukata ödenen ücreti ve yapılmış masrafları yasal faiziyle geri verme yükümlülüğü doğurur (TBB Adli Yardım Yönetmeliği m.5/A-d).

6. Ücretsiz Avukat Hukuk Davasında: Barodan Adli Yardım

Ücretsiz avukat hukuk davasında baronun adli yardım bürosundan istenir. Adli yardım, avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayanlara avukatlık hizmetlerinin sağlanmasıdır (Avukatlık Kanunu m.176). Hizmeti baro merkezlerinde baro yönetim kurullarınca avukatlar arasından oluşturulan adli yardım bürosu yürütür; baro, merkez dışında avukat sayısı beşten çok olan yargı çevrelerinde bir avukatı adli yardım bürosu temsilcisi olarak da görevlendirebilir (m.177).

Barodan ücretsiz avukat alan kişi avukatına ücret ödemez. Adli yardımla görevlendirilen avukata, görevlendirmeye konu iş için asgari ücret tarifesinde gösterilen maktu ücret baro yönetim kurulu kararıyla peşin ödenir (TBB Adli Yardım Yönetmeliği m.7).

6.1. Barodan Ücretsiz Avukat Talebi Nasıl Yapılır?

Barodan ücretsiz avukat talebi, hizmetin görüleceği yer adli yardım bürosuna veya temsilciliğine yapılır. Başvuruda yönetmelik ekindeki adli yardım başvuru formu, imzalı taahhütname ve Türkiye Barolar Birliğinin internet sitesinde yayımlanan aydınlatma metni ile açık rıza beyanı alınır; büro ayrıca yönetmelik ekinde belirlenen belgeleri ister (TBB Adli Yardım Yönetmeliği m.5). İstek sahibi isteminde haklı olduğunu delillerle göstermek zorundadır (Avukatlık Kanunu m.178).

İstem kabul edilirse bir veya birkaç avukat görevlendirilir ve istem sahibinden gerekli bilgi, belge ve vekaletnameyle görevlendirilen avukata başvurması istenir. Görevlendirme süreci için gereken sürenin hakkınızın ortadan kalkmasına veya giderilmesi imkânsız zarara yol açacağı anlaşılan başvurular ivedi görevlendirme sayılır ve yönetmelikteki sürelere tabi olmaksızın derhal yerine getirilir (TBB Adli Yardım Yönetmeliği m.6/a). Bu yüzden başvururken dava açma veya itiraz sürenizin ne zaman dolduğunu belirtin.

Belge listesi, başvuru formu ve taahhütnamenin ayrıntısı için bkz. Adli Yardım: Şartları, Başvuru, Belgeler ve İtiraz.

6.2. Barodan Ücretsiz Avukat Talebi Reddedilirse

Barodan ücretsiz avukat talebiniz reddedilirse ret kararı size bildirilir ve bildirimden itibaren on gün içinde yazılı veya sözlü olarak baro başkanına başvurabilirsiniz. Baro başkanı yedi gün içinde karar verir ve bu karar kesindir; süresinde karar verilmezse talep reddedilmiş sayılır (TBB Adli Yardım Yönetmeliği m.5).

7. Ücretsiz Avukat ve Harç: Mahkemeden Adli Yardım

Ücretsiz avukat harç ve yargılama giderlerini kendiliğinden karşılamaz; bunun için mahkemeden ayrıca adli yardım istenir. Yönetmelik de yargılama giderlerini karşılayamayacak kişilerin Hukuk Muhakemeleri Kanununun 334 ila 340. maddeleri gereğince adli yardım talebinde bulunacağını açıkça söyler (TBB Adli Yardım Yönetmeliği m.6).

Kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücünden yoksun olan kişi, talebi açıkça dayanaktan yoksun değilse iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde adli yardımdan yararlanabilir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.334/1). Yani ihtiyati tedbir isterken ya da icra takibi başlatırken de bu yola başvurabilirsiniz.

Mahkemenin verdiği adli yardım kararı şunları sağlar (m.335/1):

• Giderlerden geçici muafiyet: Yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muaf olursunuz.
• Teminattan muafiyet: Yargılama ve takip giderleri için teminat göstermeniz gerekmez.
• Devletin avans ödemesi: Dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken tüm giderleri devlet avans olarak öder.
• Avukat temini: Davanın avukatla takibi gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temin edilir.

Mahkemenin talebi üzerine baro tarafından görevlendirilen bu avukatın ücreti yargılama gideri olarak Hazineden ödenir (m.340/1). Mahkeme adli yardımın bu kalemlerden yalnız bir kısmına da karar verebilir ve adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar devam eder (m.335/2-3).

Talep, asıl talebin veya işin karara bağlanacağı mahkemeye; icra ve iflas takiplerinde takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine yapılır. Talepte bulunan kişi iddiasının özetini, dayanacağı delilleri ve yargılama giderlerini karşılayamayacağını gösteren mali durum belgelerini mahkemeye sunmak zorundadır; talebe ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır (m.336/1-2, m.336/4).

Mahkemenin ret kararına tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vererek itiraz edebilirsiniz. Talep reddedilirse ödeme gücünüzde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanarak yeniden talepte bulunabilirsiniz; adli yardım ise daha önce yapılmış yargılama giderlerini kapsamaz (m.337/2-3).

8. Ücretsiz Avukat Boşanma Davasında Nasıl İstenir?

Ücretsiz avukat boşanma davasında da hukuk davalarındaki iki yolla sağlanır. Ödeme gücünüz yoksa avukat için hizmetin görüleceği yer baronun adli yardım bürosuna başvurursunuz (TBB Adli Yardım Yönetmeliği m.5); harç ve yargılama giderleri için davayı görecek mahkemeden ayrıca adli yardım istersiniz (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.336/1). Barodan ücretsiz avukat almak harçtan muafiyet anlamına gelmez; iki başvuru ayrı ayrı yapılır.

Boşanma talebiniz şiddetle birlikte geliyorsa koruma tedbirleri için ayrıca masraf ödemezsiniz; bu durum aşağıdaki 6284 bölümünde anlatılmıştır. Boşanma davasının açılışı ve masraf kalemleri için bkz. Boşanma Davası Nasıl Açılır? ve Boşanma Davası Ücreti ve Masrafları.

9. Ücretsiz Avukat Gerçekten Ücretsiz mi? Taahhütname ve Geri Ödeme

Ücretsiz avukat yollarının hiçbiri koşulsuz bir bedelsizlik değildir. Üç kuralı baştan bilin:

• Baro adli yardımında taahhütname imzalarsınız. İşin sonunda nafaka alacakları hariç maddi bir yarar elde ederseniz avukata ödenen ücret ile elde edilen maddi yararın yüzde beşini baroya ödersiniz. Adli yardım isteminin haksız olduğu sonradan anlaşılır veya verdiğiniz bilgi ve belgelerin doğru olmadığı tespit edilirse avukata ödenen ücretin iki katını ve yapılmış masrafları yasal faiziyle geri verirsiniz (TBB Adli Yardım Yönetmeliği m.5/A-b, m.5/A-c). Taahhütnameyi bu yükümlülükleri okuyarak imzalayın.
• Mahkeme adli yardımı erteleme sağlar, silme değil. Ertelenen yargılama giderleri ile devletçe ödenen avanslar dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil edilir. Kazanırsanız bu karşı taraftır; kaybederseniz gider size döner, ancak mahkeme bu giderlerin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödenmesine karar verebilir. Tahsilin mağduriyetinize yol açacağı açıkça anlaşılırsa mahkeme hükümde tamamen veya kısmen muafiyete de karar verebilir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.339/1-2).
• Mali durum iyileşirse adli yardım kaldırılır. Mali durumunuz hakkında kasten veya ağır kusurla yanlış bilgi verdiğiniz ortaya çıkarsa ya da mali durumunuzun sonradan yeteri derecede iyileştiği anlaşılırsa adli yardım kararı kaldırılır (m.338/1).

Ceza dosyasındaki zorunlu müdafi ücreti ise devletçe karşılanır, ancak bu yalnız baro görevlendirmesi için geçerlidir. Kendi seçtiğiniz avukatın ücretini siz ödersiniz.

10. 6284 Başvurusunda Masraf Alınmaz

Şiddet dosyasında ödeme gücü sorunu koruma kararı almanın önünde bir engel değildir. 6284 sayılı Kanun kapsamındaki başvurular ile verilen kararların icra ve infazı için yapılan işlemlerden yargılama giderleri, harç, posta gideri ve benzeri hiçbir ad altında masraf alınmaz (6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun m.20/1).

Burada adli yardım talebine bile gerek yoktur: muafiyet doğrudan kanundan gelir ve kararların icra ve infazı aşamasını da kapsar. Tedbir kararı en çabuk ve en kolay ulaşılabilecek yer hâkiminden, mülki amirden ya da kolluk biriminden talep edilebilir (m.8/1). Koruma kararının kapsamı, süresi ve ihlali hâlinde yapılacaklar için bkz. 6284 Sayılı Kanun Kapsamında Koruma Kararı.

11. Avukat Tutacak Param Yok: Davamı Kendim Takip Edebilir miyim?

Avukat tutacak param yok diyen kişi davasını kendisi de takip edebilir. Dava açmaya yeteneği olan herkes kendi davasına ait evrakı düzenleyebilir, davasını bizzat açabilir ve işini takip edebilir (Avukatlık Kanunu m.35/3).

Ancak bu, adli yardım yolları tükenmeden seçilecek bir yol değildir. Süreler, görevli ve yetkili mahkeme, delil sunma anı ve kanun yolu süreleri kendi takip ettiğiniz davada da aynen işler ve kaçırılan bir süre çoğu zaman geri alınamaz. Adli yardım talebiniz reddedildiğinde de davadan vazgeçmek zorunda değilsiniz: ret kararına itiraz hakkınız ve ödeme gücünüzde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanarak yeniden talepte bulunma imkânınız saklıdır (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.337/2).

12. Avukat Tutacak Param Yok: Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. Olayı sınıflandırın. Ceza mı, hukuk mu? Ceza ise şüpheli veya sanık mısınız, suçtan zarar gören mi?
2. Sürenizi tespit edin. Tebliğ tarihi, itiraz süresi ve dava açma süresi, baro başvurunuzun ivedi görevlendirme sayılıp sayılmayacağını belirler.
3. Ceza dosyasındaysanız müdafi veya vekil talebinizi tutanağa geçirtin. İfadeden önce isteyin; mağdursanız suçun kanundaki listede olup olmadığına bakın.
4. Hukuk davasındaysanız iki başvuruyu ayrı ayrı planlayın. Ücretsiz avukat için baro, harç ve gider için mahkeme.
5. 6284 kapsamındaysanız harç beklemeyin. Başvuru masrafsızdır.
6. Belgeleri önceden toplayın. Mahkemeye iddianızın özeti, delilleriniz ve mali durumunuzu gösteren belgeler; baroya başvuru formu, imzalı taahhütname ve baronun istediği belgeler sunulur.
7. Ret gelirse süreyi kaçırmayın. Mahkeme kararına iki hafta içinde itiraz edilir; baro bürosunun ret kararına karşı on gün içinde baro başkanına başvurulur.