Hâkimin Reddi (Reddi Hakim): Sebepleri, Süresi, Usulü

Hâkimin reddi (reddi hakim), davaya bakan hâkimin tarafsızlığından şüphe duyulmasını gerektiren önemli bir sebep bulunduğunda, taraflardan birinin o hâkimin davaya bakmamasını istemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.36/1). Ceza yargılamasında hâkimin reddi, kanunun hâkimin davaya bakmasını yasakladığı hâllerde ve tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerde istenebilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.24/1). Hâkimin reddi talebini, reddi istenen hâkim katılmaksızın onun mensup olduğu mahkeme inceler (HMK m.40/1; CMK m.27/1).

Bu yazı, hukuk veya ceza davasında hâkimin tarafsızlığından şüphe eden taraf için hâkimin reddi sebeplerini, ret talebinin süresini, dilekçenin nereye verileceğini, talebi hangi merciin inceleyeceğini ve talep reddedilirse başvurulacak yolu iki kanuna göre ayrı ayrı açıklar. Hukuk davalarında Hukuk Muhakemeleri Kanunu, ceza davalarında Ceza Muhakemesi Kanunu uygulanır; idari yargıda da hâkimin reddi konusunda Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümlerine gidilir.

1. Hâkimin Reddi: Öne Çıkanlar

• Hukuk davasında hâkimin reddi sebepleri örnek olarak sayılmıştır; kanundaki listede yer almayan önemli bir tarafsızlık şüphesi de ret sebebi olabilir (HMK m.36/1).
• Hukuk davasında ret sebebini bilen taraf, hâkimin reddi talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir; süresinde yapılmayan ret talebi dinlenmez (HMK m.38/1).
• Ceza davasında tarafsızlık şüphesine dayanan hâkimin reddi, ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenir; sonradan öğrenilen sebepte süre öğrenmeden itibaren yedi gündür (CMK m.25).
• Hukuk davasında hâkimin reddi talebi geri alınamaz (HMK m.38/4).
• Hukuk davasında ret sebebi kanıtlanmış olmasa bile merci onu muhtemel görürse hâkimin reddi talebini kabul edebilir (HMK m.42/2).
• Hukuk davasında ret talebine ilişkin merci kararına karşı istinaf süresi tebliğden itibaren iki haftadır (HMK m.43/2). Ceza davasında ret isteminin kabul edilmemesine karşı itiraz yoluna gidilir (CMK m.28/1).
• Kötüniyetli ret talebi esastan reddedilirse talepte bulunanların her birine disiplin para cezası verilir (HMK m.42/6).

2. Hâkimin Reddi Nedir? Reddi Hakim Ne Demek?

Hâkimin reddi, tarafın, davaya bakan hâkimin tarafsız kalamayacağını gösteren bir sebebe dayanarak o hâkimin davadan çekilmesini mahkemeden istemesidir. Hukuk davasında taraflardan biri hâkimi reddedebileceği gibi, aynı sebep varken hâkim de bizzat çekilebilir (HMK m.36/1). Halk arasında aynı işlem “reddi hakim” veya “reddi hakim talebi” diye anılır; kanundaki adı hâkimin reddidir.

Hâkimin reddi, kararın içeriğine karşı başvurulan bir kanun yolu değildir. Hâkimin verdiği ara karara veya hükme itiraz etmek için istinaf, temyiz ya da ceza yargılamasındaki itiraz yolu kullanılır. Hâkimin reddi ise davaya kimin bakacağına ilişkindir ve hâkimin kişisinde bulunan bir sebebe dayanır.

Hâkim, reddini gerektiren bir sebep varken bizzat çekilmezse, taraflardan biri ret talebinde bulununcaya kadar davaya bakabilir (HMK m.37). Hâkimi çekilmeye davet etmek de hâkimin reddi hükmündedir; bu nedenle hâkimden davadan çekilmesini isteyen başvuru da hâkimin reddi talebi gibi işlem görür (HMK m.38/8).

3. Hâkimin Reddi, Yasaklılık ve Çekinme Arasındaki Fark

Hâkimin reddi, yasaklılık ve çekinme aynı amaca hizmet eder: davaya tarafsız bir hâkimin bakması. Aralarındaki fark, sebebin türünde ve işlemi kimin başlattığındadır.

• Yasaklılık: Kanunun saydığı hâllerde hâkim davaya bakamaz. Hukuk davasında hâkim bu hâllerde talep olmasa bile çekinmek zorundadır (HMK m.34/1). Ceza davasında aynı hâllerde hâkim, hâkimlik görevini yapamaz (CMK m.22/1).
• Hâkimin reddi: Taraf, tarafsızlıktan şüphe duyulmasını gerektiren bir sebebe dayanarak hâkimin davaya bakmamasını ister (HMK m.36/1). Ceza davasında hâkimin davaya bakamayacağı hâllerde de ret istenebilir (CMK m.24/1).
• Çekinme: Hâkim davaya bakmamayı kendisi bildirir. Hukuk davasında hâkim kendiliğinden çekilme yönünde görüş bildirirse, bu çekilmenin kanuna uygun olup olmadığına ret talebini incelemeye yetkili merci karar verir (HMK m.39). Ceza davasında hâkim yasaklılık sebebiyle çekindiğinde merci başka bir hâkimi veya mahkemeyi görevlendirir; tarafsızlık şüphesiyle çekindiğinde ise çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir (CMK m.30/1-2).

Yasaklı hâkimin yaptığı işlemlerin akıbetini HMK m.35 düzenler. Hukuk davasında çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabilir; yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren o hâkimin huzuruyla yapılan bütün işlemler üst mahkemenin kararıyla iptal olunabilir, hüküm ve kararlar ise her hâlde iptal olunur (HMK m.35/1). Bu durumda hâkim yargılama giderlerine mahkûm edilebilir (HMK m.35/1).

3.1. Hâkimin Yasaklılık Sebepleri (HMK m.34)

Hukuk davasında hâkim aşağıdaki hâllerde davaya bakamaz (HMK m.34/1):

• Kendisine ait olan veya doğrudan doğruya ya da dolayısıyla ilgili olduğu dava.
• Evlilik bağı kalkmış olsa bile eşinin davası.
• Kendisinin veya eşinin altsoyunun ya da üstsoyunun davası.
• Kendisi ile arasında evlatlık bağı bulunan kişinin davası.
• Üçüncü derece dahil kan hısımlarının ve kendisini oluşturan evlilik bağı kalksa dahi kayın hısımlarının davası.
• Nişanlısının davası.
• Taraflardan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği dava.

3.2. Hâkimin Davaya Bakamayacağı Hâller (CMK m.22) ve Görev Yasağı (CMK m.23)

Ceza davasında hâkim aşağıdaki hâllerde hâkimlik görevini yapamaz (CMK m.22/1):

• Suçtan kendisi zarar görmüşse.
• Sonradan kalksa bile şüpheli, sanık veya mağdurla aralarında evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi bulunmuşsa.
• Şüpheli, sanık veya mağdurun kan veya kayın hısımlığından üstsoyu veya altsoyundan biriyse.
• Şüpheli, sanık veya mağdurla aralarında evlat edinme bağlantısı varsa.
• Şüpheli, sanık veya mağdurla aralarında üçüncü derece dahil kan hısımlığı varsa.
• Evlilik sona ermiş olsa bile şüpheli, sanık veya mağdurla aralarında ikinci derece dahil kayın hısımlığı varsa.
• Aynı davada Cumhuriyet savcılığı, adli kolluk görevi, şüpheli veya sanık müdafiliği ya da mağdur vekilliği yapmışsa.
• Aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmişse.

Ceza Muhakemesi Kanunu ayrıca üç durumda hâkimin yargılamaya katılmasını yasaklar (CMK m.23). Bir karar veya hükme katılan hâkim, yüksek görevli mahkemenin bu hükme ilişkin kararına katılamaz. Aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış hâkim, kovuşturma evresinde görev yapamaz. Yargılamanın yenilenmesinde de önceki yargılamada görev yapan hâkim aynı işte görev alamaz. Soruşturma ile kovuşturma evresi arasındaki ayrım kovuşturma, yargılamanın yenilenmesi ise yargılamanın yenilenmesi yazısında ayrıca anlatılır.

4. Hâkimin Reddi Sebepleri

Hâkimin reddi sebepleri iki kanunda farklı yazılmıştır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu genel bir ölçüt koyup örnekler sayar; Ceza Muhakemesi Kanunu ise yasaklılık hâllerine atıf yapıp geri kalanı genel ölçüte bırakır.

4.1. Hâkimin Reddi Sebepleri: Hukuk Davası (HMK m.36)

HMK’ya göre hâkimin reddi sebebi, hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebeptir. Kanun, “özellikle” şu hâllerde ret sebebinin varlığını kabul eder (HMK m.36/1):

• Hâkimin davada taraflardan birine öğüt vermiş ya da yol göstermiş olması.
• Hâkimin davada taraflardan birine veya üçüncü kişiye kanunen gerekmediği hâlde görüşünü açıklamış olması.
• Hâkimin davada tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş, hâkim ya da hakem sıfatıyla hareket etmiş olması; uyuşmazlıkta arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapmış bulunması.
• Davanın, hâkimin dördüncü derece dahil yansoy hısımlarına ait olması.
• Dava sırasında hâkim ile taraflardan biri arasında bir dava veya düşmanlık bulunması.

“Özellikle” sözcüğü, listenin sınırlayıcı olmadığını gösterir. Listede yer almayan bir olgu, hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep niteliği taşıyorsa hâkimin reddi talebine dayanak olabilir (HMK m.36/1). Hâkimin daha önce davada görüşünü açıklaması uygulamada “ihsas-ı rey” diye anılır; kanundaki karşılığı, kanunen gerekmediği hâlde görüş açıklamaktır. Hâkimler hakkındaki yasaklılık ve ret sebepleri bilirkişiler için de uygulanır; ancak bilirkişinin reddi talebi ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılır (HMK m.272/1, m.272/3). Bilirkişinin reddi bilirkişi yazısında ayrıca anlatılır.

4.2. Hâkimin Reddi Sebepleri: Ceza Davası (CMK m.24)

CMK’ya göre hâkimin reddi iki gruba ayrılır (CMK m.24/1). Birinci grup, hâkimin davaya bakamayacağı hâllerdir; bunlar yukarıda sayılan yasaklılık hâlleridir (CMK m.22). İkinci grup, hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerdir. Ceza Muhakemesi Kanunu bu ikinci grup için örnek listesi vermez; sebebin tarafsızlığı şüpheye düşürecek nitelikte olması aranır.

İki grup arasındaki fark süre bakımından önemlidir. CMK m.25’te düzenlenen süre, madde başlığında ve lafzında tarafsızlığı şüpheye düşürecek sebeplerden dolayı istenen hâkimin reddi için konmuştur (CMK m.25/1).

5. Hâkimin Reddini Kimler İsteyebilir?

Hukuk davasında hâkimin reddini taraflardan biri isteyebilir (HMK m.36/1). Ceza davasında hâkimin reddini isteyebilecek kişiler kanunda tek tek sayılır (CMK m.24/2):

• Cumhuriyet savcısı.
• Şüpheli, sanık veya bunların müdafii.
• Katılan veya vekili.

Bu kişilerden biri isterse, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir (CMK m.24/3).

6. Hâkimin Reddi Süresi

Hâkimin reddi süresi hukuk ve ceza davasında farklıdır. Süre kaçırılırsa hukuk davasında ret talebi dinlenmez (HMK m.38/1); ceza davasında kovuşturma evresinde süresinde yapılmayan ret istemi geri çevrilir (CMK m.31/1-a).

6.1. Hâkimin Reddi Süresi: Hukuk Davası (HMK m.38)

Hukuk davasında hâkimin reddi sebebini bilen taraf, ret talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir (HMK m.38/1). Taraf ret sebebini davaya bakıldığı sırada öğrenmişse, en geç öğrenmeden sonraki ilk duruşmada, yeni bir işlem yapılmadan önce talebini hemen bildirmek zorundadır (HMK m.38/1). Belirtilen sürede yapılmayan ret talebi dinlenmez (HMK m.38/1).

Kanunda “hüküm verilinceye kadar” diye ayrı bir üst sınır yoktur. Sürenin başlangıcı ret sebebinin öğrenildiği andır ve talep, öğrenmeden sonraki ilk duruşmada başka bir işleme geçilmeden yapılmalıdır. İlk duruşmanın nasıl işlediği ön inceleme duruşması yazısında anlatılır.

6.2. Hâkimin Reddi Süresi: Ceza Davası (CMK m.25)

Ceza davasında tarafsızlığı şüpheye düşürecek sebeplerden dolayı hâkimin reddi, ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenebilir (CMK m.25/1). Duruşmalı işlerde bölge adliye mahkemesinde inceleme raporu, Yargıtayda ise görevlendirilen üye veya tetkik hâkiminin yazdığı rapor üyelere açıklanıncaya kadar istenebilir; diğer hâllerde süre inceleme başlayıncaya kadardır (CMK m.25/1).

Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebeplerle duruşma veya inceleme bitinceye kadar da hâkimin reddi istenebilir; ancak istemin ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması şarttır (CMK m.25/2). Bu nedenle ceza davasında tarafsızlık şüphesine dayanan hâkimin reddi kovuşturma boyunca her zaman istenemez; sanığın sorgusu başladıktan sonra yalnız sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebep için ve yedi günlük süre içinde istenebilir (CMK m.25/2).

7. Hâkimin Reddi Nasıl Yapılır? Reddi Hakim Talebi

Hâkimin reddi, reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye yapılan başvuruyla istenir. Hukuk davasında bu başvuru dilekçeyle yapılır (HMK m.38/2-3). Ceza davasında dilekçe verilebileceği gibi, zabıt kâtibine tutanak düzenlenmesi için de başvurulabilir (CMK m.26/1).

Hukuk davasında hâkimin reddi süreci şu sırayla ilerler:

1. Taraf, ret sebeplerini ve bunlara ilişkin delil veya emareleri açıkça gösteren dilekçeyi, varsa belgeleri ekleyerek reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verir (HMK m.38/2-3).
2. Hâkimi reddeden taraf dilekçesini karşı tarafa tebliğ ettirir; karşı taraf bir hafta içinde cevap verebilir (HMK m.38/5).
3. Bu süre geçtikten sonra yazı işleri müdürü ret dilekçesini, varsa cevabı ve ekleri dosyayla birlikte reddi istenen hâkime verir (HMK m.38/5).
4. Hâkim bir hafta içinde dosyayı inceler, ret sebeplerinin kanuna uygun olup olmadığı hakkındaki düşüncesini yazıyla bildirir ve dosyayı merciine gönderilmek üzere yazı işleri müdürüne verir (HMK m.38/5).
5. Merci talebi inceler; karar dosya üzerinden inceleme yapılarak da verilebilir (HMK m.42/1).

Ceza davasında ret isteminde bulunan kişi, öğrendiği ret sebeplerinin tümünü bir defada açıklamak ve süresi içinde olgularıyla birlikte ortaya koymakla yükümlüdür (CMK m.26/2). Reddi istenen hâkim, ret sebepleri hakkındaki görüşlerini yazılı olarak bildirir (CMK m.26/3).

7.1. Hâkimin Reddi Dilekçesinde Bulunması Gerekenler

Hâkimin reddi dilekçesinin kanunda sayılan zorunlu içeriği, ret talebinin dayandığı sebepler ile delil veya emarelerin açıkça gösterilmesi ve varsa belgelerin eklenmesidir (HMK m.38/2). Ceza davasında da öğrenilen bütün ret sebepleri olgularıyla birlikte bir defada yazılmalıdır (CMK m.26/2). Genel dilekçe düzenine göre hâkimin reddi dilekçesi şu bölümlerden oluşur:

• Mahkeme ve dosya: Reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemenin adı ile esas numarası. Dilekçe bu mahkemeye verilir (HMK m.38/3).
• Reddi istenen hâkim: Adı ve görevi. Ceza davasında hükme katılacak hâkimlerin isimleri istenerek öğrenilebilir (CMK m.24/3).
• Ret sebebi: Hangi olgunun hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektirdiği; olgu kanundaki bentlerden birine uyuyorsa o bent (HMK m.36/1; CMK m.24/1).
• Delil veya emare: Ret sebebinin varlığını gösteren delil veya emare ve varsa belgeler (HMK m.38/2).
• Süreye uygunluk: Ret sebebinin ne zaman öğrenildiği. Bu tarih, talebin süresinde yapıldığını gösterir (HMK m.38/1; CMK m.25).
• Talep: Hâkimin reddine karar verilmesi.

Dilekçe hazırlanırken hukuk davasındaki ret talebinin geri alınamayacağı dikkate alınmalıdır (HMK m.38/4). Talep verildikten sonra geri çekilemediği için sebepler ve deliller dilekçeye baştan eksiksiz yazılmalıdır.

7.2. Hâkimin Reddi Avukatsız Yapılabilir mi?

Evet. Hukuk davasında dava ehliyeti bulunan herkes davasını kendisi veya tayin ettiği vekil aracılığıyla açabilir ve takip edebilir (HMK m.71/1); hâkimin reddi talebi de bu takibin parçasıdır. Ceza davasında şüpheli veya sanık, hâkimin reddini müdafii olmadan kendisi de isteyebilir (CMK m.24/2). Ancak hâkimin reddi talebinde şu usul riskleri vardır:

• Süre: Hukuk davasında süresinde yapılmayan ret talebi dinlenmez (HMK m.38/1). Ceza davasında kovuşturma evresinde süresinde yapılmayan istem geri çevrilir (CMK m.31/1-a).
• Delil veya emare: Ret sebebi ve buna ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmezse talep geri çevrilir (HMK m.41/1-b; CMK m.31/1-b).
• Geri alınamama: Hukuk davasında verilen ret talebi geri alınamaz (HMK m.38/4).
• Disiplin para cezası: Hukuk davasında kötüniyetle yapıldığı anlaşılan ve esastan reddedilen talep disiplin para cezasına yol açar (HMK m.42/6).

Ret sebebinin kanundaki ölçüte uyup uymadığı ve dilekçenin süresi içinde, delilleriyle birlikte hazırlanması için bir avukattan destek alınabilir.

8. Hâkimin Reddi Talebini Hangi Merci İnceler?

Hâkimin reddi talebini, reddi istenen hâkim katılmaksızın onun mensup olduğu mahkeme inceler (HMK m.40/1; CMK m.27/1). Mahkeme tek hâkimden oluşuyorsa veya reddedilen hâkim çıkınca toplanamıyorsa talep başka bir merciye gider. Hukuk ve ceza davasında bu merci farklı belirlenir.

Hukuk davasında merci şöyle belirlenir:

• Mahkeme reddedilen hâkim çıkınca toplanamıyorsa veya tek hâkimden oluşuyorsa talebi, o yerde asliye hukuk hâkimliği görevini yapan diğer mahkeme veya hâkim inceler. O yerde asliye hukuk hâkimliği görevini tek hâkim yürütüyorsa, o hâkim hakkındaki talebi asliye ceza hâkimi, o da yoksa en yakın asliye hukuk mahkemesi inceler (HMK m.40/2).
• Sulh hukuk hâkimi reddedildiğinde talebi, o yerdeki diğer sulh hukuk hâkimi inceler. Tek sulh hukuk hâkimi varsa sırasıyla o yerdeki sulh ceza hâkimi, asliye hukuk hâkimi, asliye ceza hâkimi, bunlar da yoksa en yakın yerdeki sulh hukuk hâkimi inceler (HMK m.40/3).
• Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesinin başkan ve üyeleri hakkındaki talebi, reddedilen başkan ve üye katılmaksızın görevli daire karara bağlar. Hukuk dairelerinin toplanmasını engelleyecek şekildeki toplu ret talepleri dinlenmez (HMK m.40/4).

Ceza davasında merci şöyle belirlenir:

• Reddi istenen hâkim asliye ceza mahkemesine mensupsa ve mahkeme teşekkül edemiyorsa, istemi yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi inceler (CMK m.27/1-a).
• Reddi istenen hâkim ağır ceza mahkemesine mensupsa ve mahkeme teşekkül edemiyorsa istemi, o yerde birden fazla daire varsa numara olarak kendisini izleyen daire, son numaralı daire için 1 numaralı daire inceler; tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi inceler (CMK m.27/1-b).
• Ret istemi sulh ceza hâkimine karşıysa yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi, tek hâkime karşıysa yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi karar verir (CMK m.27/2).
• Bölge adliye mahkemesi ceza dairesinin başkan ve üyeleri hakkındaki istemi, reddedilen başkan ve üye katılmaksızın görevli daire inceler (CMK m.27/3).

Hukuk davasında merci, ret sebebi kanıtlanmış olmasa bile onu muhtemel görürse ret talebini kabul edebilir (HMK m.42/2). Ret sebepleri hakkında yemin teklif olunamaz (HMK m.42/3). Bu iki kural 22.07.2020 tarihli 7251 sayılı Kanunla eklenmiştir; aynı Kanunla HMK m.38’in altıncı, yedinci ve dokuzuncu fıkraları yürürlükten kaldırılmıştır.

9. Hâkimin Reddi Talebinin Geri Çevrilmesi

Hâkimin reddi talebi üç durumda kabul edilmeyerek geri çevrilir: talep süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve buna ilişkin delil gösterilmemişse veya talebin davayı ya da duruşmayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa (HMK m.41/1; CMK m.31/1). Ceza davasında geri çevirme kuralı kovuşturma evresinde ileri sürülen ret istemi için konmuştur (CMK m.31/1). Hukuk davasında aranan, ret sebebine ilişkin “inandırıcı” delil veya emaredir (HMK m.41/1-b).

Geri çevirme kararını, merci değil reddedilen hâkimin bulunduğu mahkeme verir. Toplu mahkemelerde reddedilen hâkim müzakereye katılır; tek hâkimli mahkemelerde talebi reddedilen hâkim kendisi geri çevirir (HMK m.41/2; CMK m.31/2). Bu, talebin reddi istenen hâkim katılmaksızın incelenmesi kuralının (HMK m.40/1; CMK m.27/1) istisnasıdır.

Hukuk davasında ilk derece mahkemesinin geri çevirme kararına karşı istinaf yoluna ancak hükümle birlikte başvurulabilir (HMK m.41/3). Ceza davasında geri çevirme kararına karşı itiraz yoluna başvurulabilir (CMK m.31/3).

10. Hâkimin Reddi Talebi Karara Bağlanıncaya Kadar Hâkim Ne Yapabilir?

Hukuk davasında reddi istenen hâkim, merci ret hakkında karar verinceye kadar o davaya bakamaz; gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bunun dışındadır (HMK m.42/4). Daha önce hakkındaki ret talebi mercice reddedilen hâkimin, aynı durum ve olaylara dayanılarak yeniden reddedilmesi, hâkimin davaya bakmasına engel olmaz (HMK m.42/4).

Ceza davasında reddi istenen hâkim, ret hakkında karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapar (CMK m.29/1). Hâkim oturum sırasında reddedilirse, karar için ara vermek gerekse bile oturuma ara verilmeden devam edilir; ancak tarafların iddia ve sözlerinin dinlenmesine geçilemez ve ret konusunda karar verilmeden reddedilen hâkim tarafından veya onun katılımıyla bir sonraki oturuma başlanamaz (CMK m.29/2).

11. Hâkimin Reddi Kabul Edilirse Ne Olur?

Ceza davasında hâkimin reddi isteminin kabulü hâlinde davaya bakmakla başka bir hâkim veya mahkeme görevlendirilir (CMK m.27/4). Gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış işlemler dışında duruşma tekrarlanır (CMK m.29/3). Ret isteminin kabulüne ilişkin kararlar kesindir (CMK m.28/1).

Hukuk davasında ret talebinin kabulüne ilişkin merci kararı bölge adliye mahkemesince uygun bulunursa, ret sebebinin doğduğu tarihten itibaren reddedilen hâkimin yaptığı ve ret talebinde bulunan tarafın itiraz ettiği esasa etkili işlemler, davaya sonra bakacak hâkim tarafından iptal olunur (HMK m.43/3). Aynı sonuç, ret talebinin reddine ilişkin merci kararının bölge adliye mahkemesince kaldırılması hâlinde de uygulanır (HMK m.43/3).

12. Hâkimin Reddi Talebinin Reddine İtiraz ve Kanun Yolu

Hâkimin reddi talebi reddedilirse başvurulacak yol hukuk ve ceza davasında farklıdır.

Hukuk davasında ret talebi merci tarafından kabul edilmezse reddi istenen hâkim davaya bakmaya devam eder (HMK m.42/5). Esas hükme karşı istinaf yolu kapalı olan dava ve işlerde hâkimin reddi talebiyle ilgili merci kararları kesindir (HMK m.43/1). İstinaf yolu açık olan dava ve işlerde ise ret talebi hakkındaki merci kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir; bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararı kesindir (HMK m.43/2). “Hükümle birlikte” istinaf kuralı yalnız geri çevirme kararları içindir (HMK m.41/3). Bölge adliye mahkemesi başkan ve üyelerinin reddine ilişkin karar, esas hükme karşı temyiz yolu açıksa tebliğden itibaren iki hafta içinde temyiz edilebilir (HMK m.44/2). İstinaf ve temyiz süresi 7499 sayılı Kanunla yapılan 2024 değişikliğinden önce bir haftaydı; bugün iki haftadır.

Ceza davasında ret isteminin kabul edilmemesine ilişkin kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir; itiraz üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte incelenir (CMK m.28/1). Sulh ceza hâkimliği kararlarına itirazın genel işleyişi sulh ceza hâkimliğine itiraz dilekçesi yazısında anlatılır.

13. Hâkimin Reddi Talebinde Kötüniyet: Disiplin Para Cezası

Hukuk davasında hâkimin reddi talebinin kötüniyetle yapıldığı anlaşılır ve talep esas yönünden kabul edilmezse, talepte bulunanların her biri hakkında beş yüz Türk lirasından beş bin Türk lirasına kadar disiplin para cezasına hükmolunur (HMK m.42/6). Hâkim hakkında aynı davada aynı tarafça ileri sürülen ret talebi yeniden reddedilirse, verilecek disiplin para cezası bir önceki cezanın iki katından az olamaz (HMK m.42/7). Cezanın tahsili için davaya bakan mahkeme, dosyanın geliş tarihinden başlayarak iki hafta içinde gereğini yapar (HMK m.42/8).

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun hâkimin reddine ilişkin maddeleri (m.22-32) disiplin para cezası öngörmez. Ceza davasında kovuşturma evresinde, duruşmayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılan istem geri çevrilir (CMK m.31/1-c).

14. Hâkimin Reddi Kuralları ve Zabıt Kâtibinin Reddi

Hâkimin reddi kuralları zabıt kâtibi için de uygulanır. Hukuk davasında görevli zabıt kâtibi hakkında hâkimin yasaklılık ve ret sebeplerinden biriyle ret talebinde bulunulabilir; talebi zabıt kâtibinin görev yaptığı mahkeme karara bağlar ve bu karar kesindir (HMK m.45/1). Zabıt kâtibi hâkimle birlikte reddedilirse, hâkim hakkındaki talebi inceleyecek merci her ikisi hakkında karar verir (HMK m.45/3).

Ceza davasında hâkimin reddine ilişkin hükümler zabıt kâtipleri hakkında da uygulanır (CMK m.32/1). Zabıt kâtibinin reddi hakkındaki kararı, yanında çalıştığı mahkeme başkanı veya hâkim verir (CMK m.32/2).

15. Hâkimin Reddi: İdari Yargıda Uygulanan Kurallar

İdari yargıda hâkimin davaya bakmaktan yasaklılığı ve reddi konusunda, İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda hüküm bulunmayan hususlarda Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulanır (İYUK m.31/1). Mevzuatta yürürlükten kaldırılan Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’na yapılan yollamalar, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun karşılık gelen maddelerine yapılmış sayılır (HMK m.447/2). Bu nedenle İYUK’ta hüküm bulunmayan konularda Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun hâkimin yasaklılığı ve reddine ilişkin hükümleri uygulanır. Talebi inceleyecek merciyi ise İYUK kendisi düzenler. Tek hâkimle görülen davalarda hâkimin reddi istemini, reddedilen hâkimin katılmadığı idare veya vergi mahkemesi inceler (İYUK m.57/1). İdare ve vergi mahkemesinde reddedilen başkan ve üye birden çoksa istemi bölge idare mahkemesi inceler (İYUK m.57/3). Ret istemi yerinde görülürse işin esası hakkında da karar verilir (İYUK m.57/4). Danıştay dava dairelerindeki ret ve çekinmeyi İYUK m.56 düzenler.

16. Hâkimin Reddi: HMK ve CMK Karşılaştırma Tablosu

Konu	Hukuk davası (HMK)	Ceza davası (CMK)
Ret sebebi	Taraf­sız­lık­tan şüpheyi gerektiren önemli sebep; beş örnek hâl (m.36/1)	Yasaklılık hâlleri ve taraf­sız­lığı şüpheye düşürecek diğer sebepler (m.24/1)
Yasaklılık	Yedi hâl; hâkim talep olmasa bile çekinir (m.34/1)	Sekiz hâl (m.22/1) ve üç görev yasağı (m.23)
Kim ister	Taraflardan biri (m.36/1)	Savcı, şüpheli, sanık, müdafi, katılan ve vekili (m.24/2)
Süre	En geç ilk duruşma; sonradan öğrenilirse öğrenmeden sonraki ilk duruşma, yeni işlemden önce (m.38/1)	Tarafsızlık şüphesinde ilk derecede sanığın sorgusu baş­la­yın­caya kadar; sonradan öğrenilen sebepte yedi gün (m.25)
Başvuru biçimi	Dilekçe (m.38/2)	Dilekçe veya zabıt kâtibine tutanak (m.26/1)
Geri alma	Ret talebi geri alınamaz (m.38/4)	Sebeplerin tümü bir defada açıklanır (m.26/2)
İnceleyen merci	Hâkimin mensup olduğu mahkeme, hâkim katılmaz; tek hâkimde m.40/2-3	Hâkimin mensup olduğu mahkeme, hâkim katılmaz; teşekkül edemezse m.27/1-2
Geri çevirme	Süre, inandırıcı delil yokluğu, davayı uzatma amacı (m.41/1)	Süre, delil yokluğu, duruşmayı uzatma amacı (m.31/1)
Karar beklenirken	Hâkim davaya bakamaz; gecik­me­sinde sakınca olan işler hariç (m.42/4)	Yalnız gecik­me­sinde sakınca olan işlemler (m.29/1)
Ret talebi red­de­di­lirse	İstinafa açık işte tebliğden itibaren iki hafta içinde istinaf; kapalıysa kesin (m.43)	İtiraz; itiraz üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte incelenir (m.28/1)
Kötüniyetli talep	Beş yüz ile beş bin Türk lirası arası disiplin para cezası (m.42/6)	Disiplin para cezası yok; uzatma amaçlı istem geri çevrilir (m.31/1-c)

Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun güncel metni ve Ceza Muhakemesi Kanunu’nun güncel metni mevzuat.gov.tr’de yer alır.