Ön İnceleme Duruşması Nedir? Hakim Ne Sorar, Karar Çıkar mı?

Ön inceleme duruşması, hukuk davasında dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ve tahkikata geçilmeden önce yapılan duruşmadır. Bu duruşmada hâkim dava şartları ve ilk itirazlar hakkında tarafları dinler, anlaşılan ve anlaşılamayan hususları tek tek tespit eder, tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder ve sonucu tutanağa geçirir; tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür (HMK m.139/1, m.140/1-3).

Bu yazı, asliye hukuk, asliye ticaret veya aile mahkemesinde görülen bir davada ön inceleme duruşması davetiyesi almış ve duruşmada ne yapılacağını, hangi süreye dikkat edeceğini ve gitmezse ne olacağını öğrenmek isteyen taraf için hazırlanmıştır. Ön incelemenin davanın bütün aşamaları içindeki yeri yazılı yargılama usulü, sonraki aşama ise tahkikat yazısında anlatılır.

1. Ön İnceleme Duruşması: Öne Çıkanlar

• Ön inceleme duruşması, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden ve dava şartları ile ilk itirazlar hakkındaki dosya incelemesinden sonra yapılır (HMK m.138/1, m.139/1).
• Ön inceleme duruşması davetiyesinin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre işler; bu sürede sunulmayan belgeye dayanılamaz (HMK m.139/1-ç, m.140/5).
• Ön inceleme duruşmasında hâkim anlaşılan ve anlaşılamayan hususları tek tek tespit eder ve tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder (HMK m.140/1-2).
• Ön inceleme duruşmasının sonunda düzenlenen tutanak, tahkikatın hangi konular üzerinden yürüyeceğini belirler (HMK m.140/3).
• Ön inceleme tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni gün verilir (HMK m.140/4).
• Ön inceleme duruşmasına yalnız bir taraf gelirse gelmeyen taraf yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez; iki taraf da gelmezse dosya işlemden kaldırılır (HMK m.150/1-2).

2. Ön İnceleme Duruşması Nedir?

Ön inceleme duruşması, mahkemenin dilekçelerin karşılıklı verilmesinden ve dava şartları ile ilk itirazlar hakkındaki incelemeyi tamamladıktan sonra tespit ettiği ve taraflara bildirdiği duruşmadır (HMK m.139/1). Ön inceleme, HMK’da dilekçeler aşaması ile tahkikat arasında yer alan ayrı bir aşamadır; ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez (HMK m.137/2).

Ön inceleme aşamasında mahkeme dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını tam olarak belirler, hazırlık işlemleri ile tarafların delillerini sunmaları ve delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalarda onları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder ve bu hususları tutanağa geçirir (HMK m.137/1). Ön inceleme duruşması bu işlerin taraflarla birlikte yapıldığı duruşmadır.

2.1. Ön İnceleme Duruşması ile Tahkikat Duruşması Farkı

Ön inceleme duruşması ile tahkikat duruşması arasındaki fark, ilkinde uyuşmazlığın konusunun belirlenmesi, ikincisinde bu konular hakkındaki delillerin toplanıp incelenmesidir. Ön inceleme duruşmasının sonunda tarafların anlaşamadıkları hususlar tutanakla tespit edilir ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür (HMK m.140/3). Taraflar ön inceleme aşaması tamamlandıktan sonra tahkikat ve sözlü yargılama için ayrıca duruşmaya davet edilir (HMK m.147/1).

Tahkikat duruşmaları arasındaki süre üç aydan daha uzun olamaz; bu kural HMK m.147’ye 7589 sayılı Kanunla eklendi ve zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek daha uzun süre belirleyebilir (HMK m.147/3). Ön inceleme duruşması için ise kanun sayı sınırı koyar: ön inceleme tek duruşmada tamamlanır (HMK m.140/4).

2.2. Ön İnceleme Duruşması ile İstinaf Ön İncelemesi Farkı

Ön inceleme adı istinaf aşamasında da geçer, fakat bu inceleme duruşmalı değildir. Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi, dosya üzerinde yaptığı ön incelemede kararın kesin olup olmadığını, başvurunun süresinde yapılıp yapılmadığını, başvuru şartlarını ve başvuru sebeplerinin gösterilip gösterilmediğini inceler ve bu hâllerden birini tespit ederse öncelikle gerekli kararı verir (HMK m.352/1). İlk derece mahkemesindeki ön inceleme duruşması ise tarafların davet edildiği bir duruşmadır (HMK m.139/1). İstinaf süreci için istinaf yazısına bakılabilir.

3. Ön İnceleme Duruşması Ne Zaman Yapılır?

Ön inceleme duruşması, dilekçeler aşaması tamamlandıktan ve mahkeme dava şartları ile ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verdikten sonra yapılır (HMK m.138/1, m.139/1). Yazılı yargılama usulünde dilekçeler aşaması, davalının ikinci cevap dilekçesiyle ya da bu dilekçeyi verme süresinin dolmasıyla tamamlanır; davacı cevaba cevap, davalı ikinci cevap dilekçesini ayrı ayrı iki hafta içinde verebilir (HMK m.136/1). Dilekçelerin içeriği ve süresi için cevaba cevap dilekçesi yazısına bakılabilir.

Mahkeme ön inceleme için bir duruşma günü tespit ederek taraflara bildirir. Çıkarılacak davetiyede şu hususlar ihtar edilir (HMK m.139/1):

• duruşma davetiyesine ve sonuçlarına ilişkin diğer hususlar,
• tarafların sulh için gerekli hazırlığı yapmaları,
• duruşmaya yalnız bir taraf gelir ve yargılamaya devam etmek isterse, gelmeyen tarafın yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği,
• davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde dilekçelerde gösterilip henüz sunulmamış belgelerin mahkemeye sunulması veya başka yerden getirilecek belgeler için gereken açıklamanın yapılması; aksi hâlde o delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılacağı.

3.1. Ön İnceleme Duruşması Davetiyesindeki İki Haftalık Kesin Süre

Ön inceleme duruşması davetiyesiyle başlayan iki haftalık süre kesindir ve süre, davetiyenin tebliğinden itibaren işler (HMK m.139/1-ç). Bu süre duruşma gününe göre değil tebliğ tarihine göre hesaplanır; duruşma günü daha ileri bir tarihte olsa bile belgeler iki haftalık süre içinde sunulur. İhtara rağmen dilekçelerinde gösterdiği belgeleri sunmayan veya belgelerin getirtilmesi için gerekli açıklamayı yapmayan taraf, bu delillere dayanmaktan vazgeçmiş sayılır (HMK m.140/5). Kesin süre içinde yapılması gereken işlemi süresinde yapmayan tarafın o işlemi yapma hakkı ortadan kalkar (HMK m.94/3).

Bu süre, dilekçede hiç gösterilmemiş yeni bir delili sunma imkânı vermez; yalnız dilekçede gösterilmiş olup henüz sunulmamış belgeler içindir (HMK m.139/1-ç). Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösterilmesine, delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme izin verebilir (HMK m.145).

4. Ön İnceleme Duruşmasında Neler Yapılır?

Ön inceleme duruşmasında hâkim, kanunun saydığı işleri belirli bir sırayla yapar. Sıra şöyledir:

1. Hâkim, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler (HMK m.140/1).
2. Tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder (HMK m.140/1).
3. Uyuşmazlık konularının tespitinden sonra tarafları sulh ve arabuluculuğun esasları, süreci ve hukuki sonuçları hakkında aydınlatarak sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder (HMK m.140/2).
4. Duruşmanın sonunda tarafların sulh veya arabuluculuktan sonuç alıp almadıklarını ve anlaşamadıkları hususları tutanakla tespit eder; tutanağın altı hazır bulunan taraflarca imzalanır (HMK m.140/3).
5. Ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra, tahkikata başlamadan önce hak düşürücü süreler ve zamanaşımı hakkındaki itiraz ve defileri inceleyerek karara bağlar (HMK m.142/1).

4.1. Ön İnceleme Duruşmasında Hakim Ne Sorar?

Ön inceleme duruşmasında hâkimin taraflara yönelttiği sorular, kanunun bu duruşmaya verdiği işlerden doğar. Hâkim önce dava şartları ve ilk itirazlar hakkında tarafları dinleyebilir; örneğin mahkemenin görevli olup olmadığı, yetki itirazının yerinde olup olmadığı veya davanın tahkim yoluyla çözülmesi gerekip gerekmediği bu kapsamdadır (HMK m.114/1, m.116/1, m.140/1). Ardından tarafların dilekçelerinde ileri sürdükleri her vakıa için bu vakıanın karşı tarafça kabul edilip edilmediğini sorar ve anlaşılan ile anlaşılamayan hususları tek tek tespit eder (HMK m.140/1).

Hâkim son olarak tarafların sulh olup olamayacağını veya arabuluculuğa başvurup başvurmayacağını sorar (HMK m.140/2). İspatın konusunu tarafların üzerinde anlaşamadıkları ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıalar oluşturur; ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz (HMK m.187). Bu nedenle ön inceleme duruşmasında ikrar edilen vakıa ispatın konusu olmaz. Duruşmada yapılan ikrar ve sulh müzakereleri, beyanda bulunana okunmak ve imzası alınmak kaydıyla tutanağa yazılır (HMK m.154/3-ç).

4.2. Ön İnceleme Duruşmasında Tanık Dinlenir mi?

Ön inceleme duruşmasında tanık dinlenmesi, kanunun bu duruşmaya verdiği işler arasında sayılmaz. Ön incelemede mahkeme delillerin sunulması ve toplanması için gereken hazırlık işlemlerini yapar (HMK m.137/1); delillerin incelenmesi ise tahkikatın konusudur ve ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez (HMK m.137/2, m.143). Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların adı, soyadı ve tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar; listede gösterilmemiş kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez (HMK m.240/2). Tanıkların hangi usulle dinlendiği için tanık yazısına bakılabilir.

4.3. Ön İnceleme Duruşmasında Karar Verilebilir mi?

Ön inceleme duruşmasında davanın esası hakkında hüküm kural olarak verilmez; mahkeme hükmünü tahkikattan sonra sözlü yargılamada verir (HMK m.186/2). Buna karşılık ön inceleme aşamasında davayı sona erdirebilecek veya yönünü değiştirebilecek kararlar verilebilir:

• Dava şartı eksikliği: Mahkeme dava şartı noksanlığını tespit ederse davanın usulden reddine karar verir; noksanlık giderilebilir nitelikteyse bunun için kesin süre verir (HMK m.115/2).
• Görevsizlik veya yetkisizlik: Mahkemenin görevli olması ve kesin yetki hâllerinde yetkili olması dava şartıdır (HMK m.114/1-c, ç). Görevsizlik veya yetkisizlik kararından sonra taraflardan biri kanunda belirtilen başlangıçtan itibaren iki hafta içinde dosyanın gönderilmesini istemezse dava açılmamış sayılır (HMK m.20/1).
• Hak düşürücü süre ve zamanaşımı: Ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra, tahkikata başlamadan önce bu itiraz ve defiler karara bağlanır (HMK m.142/1).
• Sulh, feragat ve kabul: Taraflar sulh olursa sulh davayı sona erdirir ve kesin hüküm gibi sonuç doğurur (HMK m.315/1). Davacı talep sonucundan vazgeçerse feragat, davalı talep sonucuna muvafakat ederse kabul söz konusu olur (HMK m.307/1, m.308/1).

Ön inceleme tutanağı ise bir hüküm değildir; tahkikatın hangi konular üzerinden yürütüleceğini belirleyen tutanaktır (HMK m.140/3).

5. Ön İnceleme Duruşması Ne Kadar Sürer?

Ön inceleme duruşması tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni bir duruşma günü tayin edilir (HMK m.140/4). Kanun duruşmanın kaç saat veya dakika süreceğini düzenlemez; süre, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dinlenecek hususlara ve tespit edilecek uyuşmazlık konularının sayısına göre değişir.

Hâkim, tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik ettikten sonra bu konuda sonuç alınacağı kanaatine varırsa bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin eder (HMK m.140/2). Bu iki imkân dışında ön inceleme için yeni duruşma verilmez. Arabuluculuk süreci için arabuluculuk yazısına bakılabilir.

6. Ön İnceleme Duruşmasına Katılmak Zorunlu mu?

Ön inceleme duruşmasına katılmamak davayı kendiliğinden sona erdirmez, ama taraf aleyhine sonuç doğurur. Usulüne uygun davet edilen taraflardan biri gelir, diğeri gelmezse gelen tarafın talebi üzerine yargılamaya gelmeyen tarafın yokluğunda devam edilir veya dosya işlemden kaldırılır; geçerli bir özrü olmaksızın duruşmaya gelmeyen taraf yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (HMK m.150/2). Bu sonuç ön inceleme davetiyesinde ayrıca ihtar edilir (HMK m.139/1-c).

Usulüne uygun davet edilen iki taraf da duruşmaya gelmez veya gelip davayı takip etmeyeceklerini bildirirse dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir (HMK m.150/1). İşlemden kaldırılan dosya, işlemden kaldırıldığı tarihten itibaren üç ay içinde taraflardan birinin dilekçesiyle yenilenebilir; üç ay içinde yenilenmeyen dava açılmamış sayılır (HMK m.150/4-5). Yenilenen dava ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz (HMK m.150/6).

6.1. Ön İnceleme Duruşmasına Katılmayan Davacı

Ön inceleme duruşmasına katılmayan davacı, davalı gelip yargılamaya devam edilmesini isterse yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez; davalı da gelmezse ya da dosyanın işlemden kaldırılmasını isterse dosya işlemden kaldırılır (HMK m.150/1-2).

Ön inceleme duruşmasına gelemeyecek taraf, duruşmaya bulunduğu yerden ses ve görüntü nakli yoluyla katılmak için talepte bulunabilir; mahkeme bu talep üzerine talep eden tarafın veya vekilinin bu yolla katılmasına ve usul işlemleri yapmasına karar verebilir (HMK m.149/1). Kanunun kullandığı ölçüt “geçerli bir özür”dür: geçerli özrü olmadan gelmeyen taraf yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (HMK m.150/2).

6.2. Ön İnceleme Duruşmasına SEGBİS ile Katılma

Ön inceleme duruşmasına SEGBİS ile, yani aynı anda ses ve görüntü nakli yoluyla katılmak, taraflardan birinin talebi ve mahkemenin kararıyla mümkündür (HMK m.149/1). Mahkeme tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri dava ve işlerde ilgililerin bu yolla dinlenmesine kendiliğinden de karar verebilir (HMK m.149/3).

16 Temmuz 2026 tarihli 7589 sayılı Kanun, HMK m.149’a yeni bir dördüncü fıkra ekler: ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılmasına karar verilenler hakkında, ikrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, davadan feragat, davayı kabul ve sulh hâlleri dışında elle atılan imzaya ilişkin hükümler uygulanmaz (7589 sayılı Kanun m.22). Bu fıkra Kanun’un yayımından üç ay sonra, 31 Ekim 2026’da yürürlüğe girer (7589 sayılı Kanun m.26/1-b). Ön inceleme tutanağının altı hazır bulunan taraflarca imzalanır (HMK m.140/3); yeni fıkra, ses ve görüntü nakli yoluyla katılanlar için elle atılan imzaya ilişkin hükümlerin hangi hâllerde uygulanacağını belirler.

7. Ön İnceleme Duruşması Boşanma Davasında Nasıl Yapılır?

Boşanma davasında ön inceleme duruşması, HMK’nın yazılı yargılama usulüne ilişkin kurallarına göre yapılır; boşanma davası aile mahkemesinde görülür ve HMK m.316/1’de basit yargılama usulüne bağlanan dava ve işler arasında sayılmaz (4787 sayılı Kanun m.4; HMK m.316/1). Aile mahkemesi, önüne gelen dava ve işlerin özelliğine göre esasa girmeden önce eşlerin ve çocukların sorunlarını tespit ederek bunların sulh yoluyla çözümünü, gerektiğinde uzmanlardan da yararlanarak teşvik eder (4787 sayılı Kanun m.7). Çekişmeli boşanmanın aşamaları için çekişmeli boşanma yazısına bakılabilir.

Anlaşmalı boşanmada kanunun aradığı koşul, evliliğin en az bir yıl sürmüş olması ve hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi, boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin anlaşmayı da uygun bulmasıdır (Türk Medeni Kanunu m.166/3). Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişikliklerin taraflarca kabulü hâlinde boşanmaya hükmedilir (TMK m.166/3).

8. Ön İnceleme Duruşması Basit Yargılama Usulünde Yapılır mı?

Basit yargılama usulünde ön inceleme için ayrı bir duruşma yapılmaz; mahkeme mümkünse tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verir, veremiyorsa ön incelemenin işlerini ilk duruşmada yapar (HMK m.320/1-2). Bu ilk duruşmada dava şartları, ilk itirazlar, hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında taraflar dinlenir; anlaşılan ve anlaşılamayan hususlar tespit edilir ve taraflar sulhe veya arabuluculuğa teşvik edilir (HMK m.320/2). Basit usulün uygulandığı davalar için HMK basit yargılama usulü yazısına bakılabilir.

HMK’nın güncel metnine mevzuat.gov.tr’deki Hukuk Muhakemeleri Kanunu sayfasından ulaşılabilir.