KEMT Varakası Nedir? Kaçak Eşyaya Mahsus Tespit Varakası

KEMT varakası, kaçak eşyaya mahsus tespit varakasının kısaltmasıdır ve kaçakçılık soruşturmasında el konulan eşyanın gümrüklenmiş değerini gösterir. Belgenin adı 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nda geçmez, ancak gösterdiği değer kanunun üç kuralını doğrudan belirler: eşyanın değerine göre cezanın artırılması veya indirilmesi (m.3/23), etkin pişmanlıkta ödenecek tutar (m.5/2) ve müsaderede kaim değer (m.15). Bu yazı, hakkında kaçakçılıktan soruşturma veya dava açılan ve dosyadaki KEMT varakasını anlamaya çalışan şüpheli, sanık ya da yakını için belgenin ne gösterdiğini, cezayı nasıl etkilediğini ve değere nasıl itiraz edileceğini açıklar.

1. KEMT Varakası: Öne Çıkanlar

• KEMT varakası, kaçak eşyanın gümrüklenmiş değerini gösterir; gümrüklenmiş değer ithal eşyasında CIF kıymeti ile gümrük vergilerinin toplamıdır (5607 m.2/1-b).
• KEMT varakasındaki değer hafif veya pek hafifse ceza yarısına veya üçte birine kadar indirilir, fahişse artırılır (m.3/23).
• KEMT varakasındaki değerin iki katı Devlet Hazinesine ödenirse ceza, ödemenin evresine göre yarı veya üçte bir oranında indirilir (m.5/2).
• KEMT varakasına karşı ayrı bir idari itiraz yolu yoktur; değer ceza dosyasında bilirkişi incelemesiyle tartışılır (CMK m.63/1, m.67/5).
• KEMT varakası, tasfiyede kullanılan tespit ve tahakkuk belgesinden ayrı bir belgedir (Tasfiye Yönetmeliği m.31/1).

2. KEMT Varakası Nedir?

KEMT varakası, kaçakçılık dosyasında suç konusu eşyanın cinsini, miktarını ve gümrüklenmiş değerini gösteren belgedir. Kısaltma, belgenin uygulamadaki adı olan “kaçak eşyaya mahsus tespit” ifadesinin baş harflerinden gelir. 5607 sayılı Kanun bu belgeyi adıyla anmaz; kanunun aradığı şey belge değil, gümrüklenmiş değerin kendisidir. KEMT varakası bu değeri dosyaya taşıyan belgedir.

KEMT varakasındaki gümrüklenmiş değer kaçakçılık dosyasında üç ayrı hesaba girer:

• Ceza artırımı veya indirimi: Eşyanın değeri fahişse ceza yarısından bir katına kadar artırılır; hafifse yarısına kadar, pek hafifse üçte birine kadar indirilir (5607 m.3/23).
• Etkin pişmanlık tutarı: Ceza indirimi için Devlet Hazinesine ödenecek tutar, gümrüklenmiş değerin iki katıdır (m.5/2).
• Kaim değer: Eşya müsadere edilemiyorsa yerine geçen kaim değer, eşyanın gümrüklenmiş değeridir (m.15).

Kaçakçılık suçunun fıkraları, ceza bantları ve genel çerçevesi kaçakçılık suçu ve cezası yazısında anlatılmıştır. Kanunun güncel metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir.

3. KEMT Varakasını Kim Düzenler?

KEMT varakası uygulamada gümrük idaresince düzenlenir. Kaçak şüphesiyle el konulan eşya, miktarını, cinsini, markasını, tipini, modelini ve seri numarası gibi ayırıcı özelliklerini gösteren bir tutanakla gümrük idaresine teslim edilir (5607 sayılı Kanun m.11/1). Eşya gümrük idaresinin elinde bulunduğu için değer tespiti de orada yapılır. Varakanın biçimi, içeriği ve düzenleyeni kanun metninde ayrıca düzenlenmemiştir.

KEMT varakasında sayılan eşyanın, el koyma sırasında düzenlenen teslim tutanağıyla aynı olması gerekir. Tutanakta yer alan bir eşya varakada yoksa ya da varakada tutanakta olmayan bir eşya değerlendirilmişse, gümrüklenmiş değer yanlış eşya listesi üzerinden hesaplanmış olur.

3.1. KEMT Varakası ile Tespit ve Tahakkuk Belgesi Farkı

KEMT varakası, tasfiye sürecinde düzenlenen tespit ve tahakkuk belgesiyle karıştırılmamalıdır. Tespit ve tahakkuk belgesi, tasfiye edilecek eşyanın bedelini göstermek için gümrük muayene memurlarınca düzenlenir ve eşya bedelinin tespitinde gümrüklenmiş değer esas alınır (Tasfiye Yönetmeliği m.31/1-a). KEMT varakası ise ceza dosyasına girer ve cezanın, etkin pişmanlık tutarının ve kaim değerin hesabında kullanılır. İki belge aynı değer kavramını kullanır, ancak biri eşyanın satışı veya imhası için, diğeri ceza yargılaması için düzenlenir.

4. KEMT Varakasında Gümrüklenmiş Değer Nasıl Hesaplanır?

KEMT varakasındaki gümrüklenmiş değer, ithal eşyası için eşyanın CIF kıymeti ile gümrük vergilerinin toplamıdır; ihraç eşyası için FOB kıymeti ile gümrük vergilerinin toplamıdır. Değer uluslararası kıymet sözleşmesine göre belirlenir (5607 m.2/1-b).

Gümrük vergileri de kanunda tanımlanmıştır: gümrük idaresi veya başka idarelerce, eşyanın ithali veya ihracına bağlı olarak uygulanan vergiler ile diğer mali yükümlülüklerdir (5607 m.2/1-a). Bu nedenle KEMT varakasında genellikle iki ayrı rakam bulunur: eşyanın CIF kıymeti ve bu kıymete gümrük vergileri eklenerek bulunan gümrüklenmiş değer.

4.1. CIF Kıymeti Nedir?

CIF, uluslararası ticarette malın bedelini, sigortasını ve navlununu (taşıma ücretini) birlikte kapsayan teslim şeklidir (Cost, Insurance, Freight). CIF kıymeti, eşyanın varış noktasına kadar bu üç kalemle birlikte ulaştığı değeri ifade eder. KEMT varakasında gümrüklenmiş değer, bu kıymete gümrük vergilerinin eklenmesiyle bulunur (5607 m.2/1-b). İhraç eşyasında ise CIF yerine FOB kıymeti, yani eşyanın yükleme noktasındaki değeri esas alınır.

4.2. Gümrüklenmiş Değer Piyasa Değeri Değildir

KEMT varakasındaki gümrüklenmiş değer eşyanın yurt içindeki satış fiyatı değildir. Kanun değeri piyasa fiyatına göre değil, CIF veya FOB kıymeti ile gümrük vergilerinin toplamına göre tanımlar (5607 m.2/1-b). Kaçak eşyanın yurt içinde satıldığı fiyat bu hesaba girmez; savunmada değerin piyasa fiyatına göre yüksek veya düşük olduğu tartışılacaksa ölçü, kanundaki bu tanımdır.

5. KEMT Varakası Cezayı Nasıl Etkiler?

KEMT varakasındaki gümrüklenmiş değer, kaçakçılık cezasının artırılıp indirilmesini belirler. 5607 sayılı Kanun’a göre suç konusu eşyanın değeri fahişse ceza yarısından bir katına kadar artırılır; değeri hafifse ceza yarısına kadar, pek hafifse üçte birine kadar indirilir (5607 m.3/23). İndirim cümlesi 14 Nisan 2020 tarihli 7242 sayılı Kanunla eklenmiş ve 15 Nisan 2020’de yürürlüğe girmiştir; bu tarihten önce işlenen fiillerde lehe olduğu ölçüde uygulanır (TCK m.7/2).

Kanun hafif, pek hafif ve fahiş değeri rakamla tanımlamaz. Hangi değerin hangi sınıfa girdiği, KEMT varakasında gösterilen gümrüklenmiş değer üzerinden somut dosyada değerlendirilir. Bu nedenle varakadaki değerdeki bir hata, eşyayı bir sınıftan diğerine geçirerek cezayı doğrudan değiştirebilir.

KEMT varakasının cezaya etkisi, eşyanın türüne göre artırımla birlikte düşünülmelidir. Eşya akaryakıt, tütün, tütün mamulü veya alkolse ceza ayrıca yarısından iki katına kadar artırılır (m.3/10); tütün ve alkole özgü fıkralar sigara kaçakçılığı suçu, akaryakıta özgü fıkralar akaryakıt kaçakçılığı suçu yazısında anlatılmıştır.

6. KEMT Varakası ve Etkin Pişmanlık

KEMT varakası, kaçakçılık suçunda etkin pişmanlık için ödenecek tutarı belirler. Suçu işleyen kişi, suç konusu eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katını Devlet Hazinesine öderse cezası indirilir (5607 m.5/2). İndirim oranı ödemenin evresine bağlıdır:

1. Soruşturma evresi sona erinceye kadar ödeme: Ceza yarı oranında indirilir (m.5/2-a).
2. Kovuşturma evresinde hüküm verilinceye kadar ödeme: Ceza üçte bir oranında indirilir (m.5/2-b).

KEMT varakasındaki değer üzerinden ödeme imkânı, soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı tarafından şüpheliye ihtar edilir; soruşturmada ihtar yapılmamışsa kovuşturma evresinde hâkim sanığa ihtar eder (m.5/2). İhtarda bildirilen tutarın varakadaki değerle uyumlu olup olmadığı ayrıca kontrol edilmelidir: tutar gümrüklenmiş değerin iki katından farklıysa ödeme kararı yanlış bir rakam üzerinden verilmiş olur.

Etkin pişmanlık ödemesi üç durumda uygulanmaz: suç, ithali yasak eşyaya ilişkin m.3/7 suçuysa (m.5/2), fail mükerrirse veya suç bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmişse (m.5/3). Etkin pişmanlığın genel çerçevesi etkin pişmanlık nedir yazısındadır.

7. KEMT Varakası ve Müsadere

KEMT varakasındaki değer müsadere bakımından da sonuç doğurur. Kaçakçılık suçunun konusu olan eşya müsadere edilemiyorsa yerine kaim değeri müsadere edilir ve 5607 sayılı Kanun’a göre kaim değer, eşyanın gümrüklenmiş değeridir (m.15). Etkin pişmanlık nedeniyle ceza verilmemesi veya davanın düşmesi, suç konusu eşyanın müsaderesine engel değildir (m.13/2). Müsaderenin genel kuralları müsadere ne demek yazısında anlatılmıştır.

8. KEMT Varakasına İtiraz Edilebilir mi?

KEMT varakasına karşı 5607 sayılı Kanun’da ayrı bir idari itiraz yolu düzenlenmemiştir. Varakadaki değerin doğruluğu ceza dosyası içinde tartışılır. Değerin tespiti özel veya teknik bilgi gerektirdiğinde bilirkişinin oy ve görüşü alınmasına re’sen ya da şüphelinin, sanığın veya müdafiinin istemi üzerine karar verilebilir (CMK m.63/1).

KEMT varakasındaki değere karşı ceza dosyasında kullanılabilecek usul imkânları şunlardır:

1. Bilirkişi incelemesi istemek: Değerin tespiti teknik bilgi gerektiren bir sorudur; şüpheli, sanık veya müdafii bilirkişi incelemesi yapılmasını isteyebilir (CMK m.63/1).
2. Rapora itiraz etmek ve yeni inceleme istemek: Bilirkişi incelemesi tamamlandığında şüpheli veya sanık ile müdafiine, yeni bilirkişi incelemesi yapılması veya itirazların bildirilmesi için süre verilir. İstem reddedilirse üç gün içinde gerekçeli bir karar verilir (CMK m.67/5).
3. Uzman mütalaası almak: Şüpheli, sanık veya müdafii, yargılama konusu olayla ilgili ya da bilirkişi raporu hakkında uzmanından bilimsel mütalaa alabilir; bu nedenle ayrıca süre istenemez (CMK m.67/6).

KEMT varakasına itirazda incelenecek kalemler, gümrüklenmiş değerin kanuni tanımından çıkar:

• Eşya listesi: Varakada değerlendirilen eşya, el koyma sırasında düzenlenen teslim tutanağıyla aynı mı (5607 m.11/1)?
• Kıymet türü: İthal eşyasında CIF, ihraç eşyasında FOB kıymeti mi esas alınmış (m.2/1-b)?
• Vergi kalemleri: Gümrüklenmiş değere eklenen kalemler, eşyanın ithali veya ihracına bağlı vergiler ve mali yükümlülükler mi (m.2/1-a)?
• Eşya başına değer: Birden fazla eşya varsa her birinin değeri ayrı gösterilmiş mi?

Bilirkişi raporuna itirazın genel usulü bilirkişi raporuna itiraz, bilirkişinin görev sınırları bilirkişi ne demek yazısında anlatılmıştır. Kaçak telefon gibi tek tek değerlendirilen eşyada değer tartışması için kaçak telefon almak suç mu yazısına da bakılabilir.