TCK 154 Hakkı Olmayan Yere Tecavüz Suçu ve Cezası

TCK 154, başkasına ait bir taşınmazı bir hakka dayanmadan malikmiş gibi işgal etmeyi, sınırlarını değiştirmeyi veya bozmayı ve hak sahibinin taşınmazdan yararlanmasını engellemeyi hakkı olmayan yere tecavüz suçu olarak cezalandırır. Cezası altı aydan üç yıla kadar hapis ve bin güne kadar adlî para cezasıdır ve birinci fıkradaki hâl suçtan zarar görenin şikâyetine bağlıdır (5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.154/1). Bu yazı, arsası, tarlası veya bahçesi işgal edilen ya da sınırı değiştirilen kişi ile bu suçla şüpheli sıfatı taşıyan kişi için TCK 154’ün kapsamını, şikâyet ve uzlaştırma kurallarını, görevli mahkemeyi ve 3091 sayılı Kanun’a göre kaymakamlığa yapılan başvurudan farkını açıklar.

1. TCK 154: Öne Çıkanlar

• TCK 154’teki hakkı olmayan yere tecavüz suçunun cezası altı aydan üç yıla kadar hapis ve bin güne kadar adlî para cezasıdır ve iki ceza birlikte verilir (TCK m.154/1).
• TCK 154/1’deki işgal, sınır değiştirme ve yararlanmayı engelleme hâlleri şikâyete bağlıdır; şikâyet süresi fiili ve faili öğrenmeden itibaren altı aydır (TCK m.154/1, m.73/1-2).
• TCK 154/1 şikâyete bağlı olduğu için uzlaştırma kapsamındadır (CMK m.253/1-a).
• Seri muhakeme usulü yalnız TCK 154’ün ikinci ve üçüncü fıkralarına uygulanır (CMK m.250/1-a-1).
• TCK 154 davasına asliye ceza mahkemesi bakar ve dava zamanaşımı sekiz yıldır (5235 sayılı Kanun m.11-12; TCK m.66/1-e).
• TCK 168’deki etkin pişmanlık indirimi hakkı olmayan yere tecavüzü saymaz (TCK m.168/1).
• Taşınmazın geri alınması için 3091 sayılı Kanun’a göre vali veya kaymakama başvuru ceza şikâyetinden ayrı bir yoldur ve altmış günlük süreye tabidir (3091 sayılı Kanun m.2, m.4).

2. TCK 154 Nedir? Hakkı Olmayan Yere Tecavüz Suçunun Tanımı

TCK 154 üç ayrı fiil grubunu cezalandırır: başkasına ait taşınmazın işgali veya sınırlarının değiştirilmesi, köy ortak mallarının zaptı ve suların mecrasının değiştirilmesi. Madde “Malvarlığına Karşı Suçlar” başlıklı onuncu bölümde, hırsızlık (m.141) ile başlayan suçlarla birlikte yer alır. Birinci fıkra 25.02.2009 tarihli 5841 sayılı Kanun ile değiştirilmiştir ve bugünkü metin bu değişiklikten sonraki metindir (TCK m.154/1).

Suçun konusu taşınmaz mal veya eklentileridir. Taşınır bir malın bulunduğu yerden alınması hırsızlık suçunun konusudur (TCK m.141/1). Taşınmazın yıkılması, tahrip edilmesi veya kullanılamaz hâle getirilmesi ise mala zarar verme suçu kapsamındadır; o madde taşınır ve taşınmaz malı birlikte sayar (TCK m.151/1). TCK 154’ün kapsamı, taşınmazın fiilen kullanılmasına veya sınırlarına yönelen davranışlardır.

2.1. TCK 154/1: İşgal, Sınır Değiştirme ve Yararlanmayı Engelleme

TCK 154/1 dört ayrı hareketi sayar ve bunlardan birinin gerçekleşmesi yeterlidir. Fail, bir hakka dayanmaksızın başkasına ait taşınmaz mal veya eklentilerini:

• malikmiş gibi tamamen veya kısmen işgal eder,
• sınırlarını değiştirir veya bozar,
• ya da hak sahibinin taşınmazdan kısmen de olsa yararlanmasına engel olur (TCK m.154/1).

TCK 154/1’deki iki unsur sonucu doğrudan belirler. Birincisi “bir hakka dayanmaksızın” ifadesidir: fail taşınmaz üzerinde bir hakka dayanarak hareket ediyorsa lafızdaki bu unsur gerçekleşmez. İkincisi “malikmiş gibi” ifadesidir ve işgal hareketinin taşınmaz üzerinde malik gibi davranmayı içermesini ister. Kanun korunan kişiyi “malik” diye değil “hak sahibi” ve “suçtan zarar gören” diye adlandırır; yararlanmanın kısmen engellenmesi de suçun oluşması için yeterlidir.

2.2. TCK 154/2: Köy Merası, Harman Yeri, Yol ve Sulak

TCK 154/2, köy tüzel kişiliğine ait olduğunu veya öteden beri köylünün ortak yararlanmasına terk edildiğini bilerek mera, harman yeri, yol ve sulak gibi taşınmazları kısmen veya tamamen zapt eden, bunlar üzerinde tasarrufta bulunan veya bunları sürüp eken kişiyi cezalandırır (TCK m.154/2). Bu fıkrada failin taşınmazın köye ait olduğunu veya ortak kullanıma terk edildiğini bilmesi aranır. Ceza birinci fıkradaki cezanın aynısıdır.

2.3. TCK 154/3: Suların Mecrasını Değiştirme

TCK 154/3, kamuya veya özel kişilere ait suların mecrasını değiştiren kişiye birinci fıkradaki cezaların uygulanacağını söyler (TCK m.154/3). Suyun kamuya ya da özel kişiye ait olması sonucu değiştirmez; kanun iki durumu aynı cümlede sayar.

3. TCK 154 Cezası Ne Kadar?

TCK 154’ün cezası altı aydan üç yıla kadar hapis ve bin güne kadar adlî para cezasıdır (TCK m.154/1). Kanun iki cezayı “ve” bağlacıyla bağladığı için hâkim ikisini birlikte verir; biri diğerinin yerine seçilmez. İkinci ve üçüncü fıkralar ayrı bir ceza öngörmez ve “birinci fıkrada yazılı cezalar uygulanır” der (m.154/2-3).

Adlî para cezası, belirlenen tam gün sayısının bir gün karşılığı takdir edilen miktarla çarpılmasıyla hesaplanır. Bir gün karşılığı en az yüz, en fazla beş yüz Türk lirasıdır ve kişinin ekonomik ve diğer şahsi hâlleri göz önünde bulundurularak belirlenir (TCK m.52/1-2). Gün sayısının genel üst sınırı yedi yüz otuz gündür, ancak kanunda aksine hüküm varsa o uygulanır; TCK 154 bin güne kadar adlî para cezası öngördüğü için bu suçta üst sınır bin gündür (m.52/1, m.154/1). Hesap yöntemi adlî para cezası yazısında ayrıca anlatılır.

Hükmolunan hapis cezası hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması, erteleme veya seçenek yaptırımlara çevirme, kendi genel koşullarına göre ayrıca değerlendirilir. Bu kurumların koşulları HAGB ve hapis cezasının ertelenmesi yazılarındadır.

4. TCK 154 Şikâyete Tabi mi? Şikâyet Süresi

TCK 154/1’deki işgal, sınır değiştirme ve yararlanmayı engelleme fiilleri suçtan zarar görenin şikâyeti üzerine kovuşturulur (TCK m.154/1). Şikâyet yoksa bu fiiller için soruşturma ve kovuşturma yapılmaz. İkinci ve üçüncü fıkralar yalnız birinci fıkradaki cezalara gönderme yapar; şikâyet şartını tekrar etmez (m.154/2-3). Kanun lafzı şikâyet şartını birinci fıkrada kurar.

TCK 154/1 için şikâyet süresi altı aydır. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı bir suçta yetkili kişi altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Süre, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar ve dava zamanaşımı süresini geçemez (TCK m.73/1-2). Taşınmazın birden fazla hak sahibi varsa birinin altı aylık süreyi kaçırması diğerlerinin hakkını düşürmez (m.73/3).

TCK 154/1 şikâyete bağlı olduğu için şikâyetten vazgeçme davayı düşürür. Kanunda aksi yazılı olmadıkça suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür; hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme ise cezanın infazına engel olmaz (TCK m.73/4). Vazgeçen kişi vazgeçerken şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa artık hukuk mahkemesinde dava açamaz (m.73/7). Bu son kural taşınmaz sahibi için önemlidir: tazminat veya ecrimisil talebi saklı tutulacaksa vazgeçme beyanı buna göre yazılmalıdır. Ayrıntı şikâyetten vazgeçme yazısındadır.

5. TCK 154 Uzlaşmaya Tabi mi?

TCK 154/1 uzlaştırma kapsamındadır. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görenin uzlaştırılması girişiminde bulunulur (CMK m.253/1-a); TCK 154/1 de suçtan zarar görenin şikâyetine bağlıdır (TCK m.154/1). Şikâyete bağlı olsa bile uzlaştırma yoluna gidilemeyen suçlar cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve hakarettir; hakkı olmayan yere tecavüz bunlar arasında sayılmaz (CMK m.253/3).

TCK 154/1’in uzlaştırmaya girmesinin bir sınırı vardır. Uzlaştırma kapsamındaki bir suç, bu kapsama girmeyen başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz (CMK m.253/3). Taşınmaz işgali sırasında aynı kişiye karşı uzlaştırma dışı bir suç da işlendiyse dosya bu kurala göre değerlendirilir. Uzlaştırma sürecinin işleyişi uzlaşma yazısında anlatılır.

6. TCK 154/2 ve 154/3’te Seri Muhakeme

TCK 154’ün ikinci ve üçüncü fıkraları seri muhakeme usulü kapsamındadır; birinci fıkra değildir. Seri muhakeme usulünün uygulandığı suçları sayan listede “Hakkı olmayan yere tecavüz (madde 154, ikinci ve üçüncü fıkra)” ifadesi yer alır (CMK m.250/1-a-1). Köy merasının zaptı veya su mecrasının değiştirilmesi iddiasıyla soruşturma yürütülüyorsa ve kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmemişse bu usul uygulanabilir.

Seri muhakeme, Cumhuriyet savcısının teklifini şüphelinin müdafii huzurunda kabul etmesiyle uygulanır (CMK m.250/3). Savcı temel cezayı belirler ve bu cezadan yarı oranında indirim yapar (m.250/4). Belirlenen hapis cezası koşulları varsa seçenek yaptırımlara çevrilebilir veya ertelenebilir; hükmün açıklanmasının geri bırakılması da kıyasen uygulanabilir (m.250/5-6). Usul tamamlanamazsa şüphelinin bu usulü kabul ettiğine ilişkin beyanları sonraki işlemlerde delil olarak kullanılamaz (m.250/10). Ayrıntı seri muhakeme usulü yazısındadır.

7. TCK 154 Davasında Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

TCK 154 davasına asliye ceza mahkemesi bakar. Ağır ceza mahkemesi, kanunda sayılan suçlar ile ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve on yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlara bakar (5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun m.12). Hakkı olmayan yere tecavüz bu sayımda yoktur ve hapis cezasının üst sınırı üç yıldır. Sulh ceza hâkimliği ile ağır ceza mahkemesinin görevi dışında kalan dava ve işlere asliye ceza mahkemesi bakar (m.11).

TCK 154 için dava zamanaşımı sekiz yıldır. Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezası gerektiren suçlarda kamu davası sekiz yıl geçmesiyle düşer ve süre belirlenirken cezanın kanundaki üst sınırı esas alınır (TCK m.66/1-e, m.66/4). Zamanaşımı tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, kesintisiz suçlarda ise kesintinin gerçekleştiği günden işlemeye başlar (m.66/6). İşgalin ne zaman sona erdiği bu nedenle sürenin başlangıcını etkileyebilir. Zamanaşımının kesilmesi ve durması dava zamanaşımı yazısında anlatılır.

8. TCK 154 ve Akrabalar: Cezasızlık ve İndirim

TCK 154, akrabalar arasındaki taşınmaz uyuşmazlıklarında özel bir kurala tabidir. TCK 167, yağma ve nitelikli yağma dışında “bu bölümde yer alan suçlar” için şahsi cezasızlık ve indirim öngörür (TCK m.167/1). Hakkı olmayan yere tecavüz, hırsızlıkla başlayan “Malvarlığına Karşı Suçlar” bölümünde yer aldığı için bu kurala girer.

Suç şu kişilerden birinin zararına işlenirse ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz (TCK m.167/1):

• haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden biri,
• üstsoy veya altsoy ya da bu derecedeki kayın hısımlarından biri, evlat edinen veya evlatlık,
• aynı konutta beraber yaşayan kardeşlerden biri.

Suç ayrılık kararı verilmiş eşin, aynı konutta beraber yaşamayan kardeşin veya aynı konutta beraber yaşayan amca, dayı, hala, teyze, yeğen ya da ikinci derece kayın hısımlarının zararına işlenirse ilgili akraba hakkında şikâyet üzerine verilecek ceza yarı oranında indirilir (TCK m.167/2). Aile arazisinde bir kardeşin diğerinin payına ait kısmı işgal etmesi iddiasında bu nedenle ilk bakılacak şey, kardeşlerin aynı konutta yaşayıp yaşamadığıdır.

9. TCK 154’te Etkin Pişmanlık Var mı?

TCK 154 için etkin pişmanlık indirimi yoktur. TCK 168, etkin pişmanlık indirimini suçları adıyla sayarak uygular: hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas ve taksirli iflas (TCK m.168/1). Hakkı olmayan yere tecavüz bu sayımda yer almaz. Bu yüzden taşınmazı boşaltmak veya zararı gidermek m.168’deki üçte ikiye ya da yarıya kadar indirimi doğurmaz. TCK 154/1 dosyasında sonucu belirleyen kurumlar şikâyetten vazgeçme ve uzlaştırmadır (TCK m.73/4; CMK m.253/1-a).

10. TCK 154, 3091 Başvurusu ve Elatmanın Önlenmesi Davası Arasındaki Fark

Taşınmazı işgal edilen kişinin önünde amacı, merci ve süresi farklı üç ayrı yol vardır. TCK 154 şikâyeti failin cezalandırılmasını sağlar, taşınmazı kendiliğinden geri vermez. 3091 sayılı Kanun’a göre idari başvuru tecavüzün önlenmesi ve taşınmazın zilyedine teslimi içindir. Elatmanın önlenmesi davası ise malikin mülkiyet hakkına dayanan hukuk davasıdır. Üç yol birbirinin yerine geçmez ve süreleri farklı olaylardan başlar.

Ölçüt	TCK 154 şikâ­yeti	3091 sayılı Kanun baş­vu­rusu	Elat­ma­nın önlen­mesi davası
Amaç	Failin ceza­lan­dı­rıl­ması (TCK m.154/1)	Teca­vü­zün önlen­mesi ve taşın­ma­zın zil­ye­dine teslimi (3091 m.2)	Haksız elat­ma­nın önlen­mesi (TMK m.683)
Kim baş­vu­rur	Suçtan zarar gören (TCK m.154/1)	Taşın­ma­zın zilyedi; birden fazla zilyet varsa biri (3091 m.3)	Malik (TMK m.683)
Merci	Cum­hu­ri­yet baş­sav­cı­lığı veya kolluk (CMK m.158/1)	Merkez ilçede vali veya görev­len­di­re­ceği vali yar­dım­cısı, diğer ilçe­lerde kay­ma­kam (3091 m.2)	Hukuk mah­ke­mesi
Süre	Fiili ve faili öğren­me­den iti­ba­ren altı ay (TCK m.73/1-2)	Öğren­me­den iti­ba­ren altmış gün, her hâlde teca­vüz­den iti­ba­ren bir yıl (3091 m.4)	TMK m.683 süre öngör­mez
Sonuç	Hapis ve adlî para cezası (TCK m.154/1)	Taşın­maz yerinde zil­ye­dine teslim edilir (3091 m.2, m.9)	Elat­ma­nın önlen­mesi hükmü

3091 sayılı Kanun’a göre verilen karar idari yargı yolu açık olmak üzere kesindir ve taşınmaz üzerinde üstün bir hakkı olduğunu iddia edenin yargı yoluna başvurması gerektiği kararda belirtilir (3091 sayılı Kanun m.7). Taraflar arasındaki anlaşmazlık dava konusu yapılmışsa veya mahkemece ihtiyati tedbir kararı verilmişse 3091 sayılı Kanun hükümleri uygulanmaz (m.14). Bu nedenle hukuk davası açılmadan önce 3091 başvurusunun yapılıp yapılmayacağı ayrıca değerlendirilir. Başvurunun usulü, süreleri ve zilyetlik davalarıyla ilişkisi zilyetlik yazısında ayrıntılı olarak anlatılır.

3091 sayılı Kanun, önleme kararından sonra aynı taşınmaza ikinci kez yapılan tecavüz için ayrı bir ceza hükmü içerir. Mahkeme kararıyla teslim edilmeksizin aynı taşınmaza ikinci defa tecavüz edilirse, fiil daha ağır cezayı gerektiren ayrı bir suç oluşturmadığı takdirde, taşınmaz gerçek kişiye aitse üç aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur (3091 sayılı Kanun m.15/1-a). İkinci tecavüzde dosya, vali veya kaymakam tarafından bu madde uyarınca işlem yapılmak üzere adli mercilere gönderilir (m.12).

Taşınmazın işgal süresince kullanılmasından doğan bedel talebi ceza dosyasının konusu değildir. Bu talep ayrı bir hukuk davasıyla ileri sürülür ve ecrimisil yazısında anlatılır.

11. TCK 154 Suç Duyurusu Nasıl Yapılır?

TCK 154 için şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılır; valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılan şikâyet de ilgili Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir (CMK m.158/1-2). Şikâyet yazılı olarak veya tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak yapılabilir (m.158/5). TCK 154/1’de şikâyet süresi altı ay olduğu için işgal öğrenildikten sonra beklemek hak kaybına yol açabilir (TCK m.73/1-2).

1. Taşınmazı ve hakkınızı belirleyin. Kanun şikâyet için belirli bir biçim öngörmez (CMK m.158/5); taşınmazın adresinin ve varsa ada ve parsel bilgisinin yazılması şikâyetin hangi taşınmaza ilişkin olduğunu açık hâle getirir. TCK 154/1 “hak sahibi” ve “suçtan zarar gören” kavramlarını kullandığı için taşınmazla ilişkiniz (malik, kiracı veya başka bir hak sahibi) dilekçede belirtilir (TCK m.154/1).
2. Fiili ve faili tanımlayın. İşgal, sınır değiştirme veya yararlanmayı engelleme fiillerinden hangisinin gerçekleştiği ve bunu kimin yaptığı yazılır; kanun bu hareketleri ayrı ayrı sayar (m.154/1).
3. Öğrenme tarihini yazın. Altı aylık şikâyet süresi fiili ve faili öğrendiğiniz günden başladığı için bu tarih dilekçede belirtilir (TCK m.73/2).
4. Şikâyeti savcılığa veya kolluğa verin. Dilekçe Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa verilir ya da sözlü şikâyet tutanağa geçirilir (CMK m.158/1, m.158/5).
5. Taşınmazın geri alınmasını ayrıca planlayın. Ceza şikâyeti taşınmazı iade ettirmez. Taşınmazın zilyede teslimi isteniyorsa 3091 sayılı Kanun’a göre altmış günlük süre içinde vali veya kaymakama başvurulur (3091 sayılı Kanun m.2, m.4).

Şikâyet dilekçesinin genel biçimi şikâyet dilekçesi örneği yazısında yer alır. TCK’nın diğer maddelerinin metnine Türk Ceza Kanunu tam metni sayfasından ulaşılabilir.