Yazılı Yargılama Usulü Nedir? Aşamaları ve Süreleri

Yazılı yargılama usulü, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda (HMK) basit yargılama usulüne bağlanmamış hukuk davalarında uygulanan genel yargılama usulüdür. Bu usulde dava dilekçeler, ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama aşamalarından geçer; taraflar ikişer dilekçe verir, cevap süresi iki haftadır ve hüküm sözlü yargılama duruşmasında verilir (HMK m.127/1, m.136/1, m.186/2). Basit yargılama usulünde hüküm bulunmayan konularda da yazılı yargılama usulünün kuralları uygulanır (HMK m.322/1).

Bu yazı, asliye hukuk, asliye ticaret veya aile mahkemesinde açılmış ya da açılacak bir davanın tarafı olan ve dilekçe, cevap, delil, duruşma ve karar sürelerini sırasıyla öğrenmek isteyen kişi için hazırlanmıştır. Basit usulün kendi kuralları HMK basit yargılama usulü, idare ve vergi mahkemelerindeki usul ise İdari Yargılama Usulü Kanunu yazısında anlatılır.

1. Yazılı Yargılama Usulü: Öne Çıkanlar

• Yazılı yargılama usulünde cevap süresi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır; ek süre bir defaya mahsus verilir ve bir ayı geçemez (HMK m.127/1).
• Yazılı yargılama usulünde davacı cevaba cevap, davalı ikinci cevap dilekçesini ayrı ayrı iki hafta içinde verebilir (HMK m.136/1).
• Yazılı yargılama usulünde dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra iddia ve savunma genişletilemez ve değiştirilemez; ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati saklıdır (HMK m.141).
• Yazılı yargılama usulünde ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez (HMK m.137/2).
• Yazılı yargılama usulünde dilekçede gösterilip sunulmamış belgeler, ön inceleme davetiyesinin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde sunulur (HMK m.139/1-ç).
• Yazılı yargılama usulünde tahkikat duruşmaları arasındaki süre, 7589 sayılı Kanunla getirilen kurala göre üç aydan uzun olamaz (HMK m.147/3).
• Yazılı yargılama usulünde sözlü yargılama tahkikatın bittiği duruşmada başlar ve mahkeme son sözleri alarak hükmünü verir (HMK m.186).

2. Yazılı Yargılama Usulü Nedir?

Yazılı yargılama usulü, hukuk davasının tarafların karşılıklı dilekçeleriyle kurulduğu, ardından ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama duruşmalarıyla hükme bağlandığı yargılama usulüdür. HMK bu usulü ayrı bir tanımla açıklamaz; basit yargılama usulünün uygulanacağı dava ve işleri sayar (HMK m.316/1) ve basit usulde hüküm bulunmayan konularda yazılı yargılama usulüne ilişkin hükümlerin uygulanacağını belirtir (HMK m.322/1). Bu yapı nedeniyle yazılı yargılama usulü, hukuk yargılamasının genel usulüdür.

2.1. Yazılı Yargılama Usulünde Duruşma Olur mu?

Yazılı yargılama usulünde duruşma yapılır; adındaki “yazılı” sözcüğü davanın duruşmasız yürüdüğü anlamına gelmez. Yazılı usulde dilekçeler aşaması iki tur dilekçeyle yürür ve tarafların iddia ve savunmaları bu dilekçelerde kesinleşir (HMK m.136/1, m.141/1). Dilekçeler aşamasından sonra mahkeme ön inceleme duruşması yapar (HMK m.139/1), tahkikat için tarafları duruşmaya davet eder (HMK m.147/1) ve hükmü sözlü yargılama duruşmasında verir (HMK m.186).

2.2. Yazılı Yargılama Usulü ile İdari Yargıdaki Yazılı Usul Farkı

Yazılı yargılama usulü adı hem HMK’da hem İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda (İYUK) geçer, fakat iki usulün işleyişi farklıdır. Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinde yazılı yargılama usulü uygulanır ve inceleme evrak üzerinde yapılır (İYUK m.1/2). İdari yargıda taraflar tebliğlere karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde cevap verebilir; bu süre haklı sebeple bir defaya mahsus ve otuz günü geçmemek üzere uzatılabilir (İYUK m.16/3).

HMK’daki yazılı yargılama usulünde ise cevap süresi iki haftadır (HMK m.127/1) ve inceleme ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama duruşmalarıyla yürür (HMK m.139, m.147, m.186). Bir idari işleme karşı açılan iptal davasında İYUK’un süreleri, bir alacak veya tapu iptali davasında HMK’nın süreleri uygulanır. Hangi kanunun uygulanacağı, davayı gören mahkemenin adli yargıya mı idari yargıya mı ait olduğuna göre belirlenir.

3. Yazılı Yargılama Usulü Hangi Davalarda Uygulanır?

Yazılı yargılama usulü, HMK m.316/1’de basit yargılama usulüne bağlanan dava ve işler ile özel kanunların başka bir usule bağladığı davalar dışındaki hukuk davalarında uygulanır. Basit yargılama usulüne tabi olanlar şunlardır (HMK m.316/1):

• sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler,
• kanunun doğrudan dosya üzerinden karar verme konusunda mahkemeye takdir hakkı tanıdığı dava ve işler,
• ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri ve bunlara itirazlar,
• her çeşit nafaka davası ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işler,
• hizmet ilişkisinden doğan davalar,
• konkordato ve sermaye şirketleri ile kooperatiflerin uzlaşma yoluyla yeniden yapılandırılmasına ilişkin davalar,
• tahkim hükümlerine göre mahkemenin görev alanına giren dava ve işler,
• diğer kanunlarda yazılı yargılama usulü dışındaki bir usulün uygulanacağı belirtilen dava ve işler.

Bu listenin dışında kalan ve özel kanunla başka usule bağlanmamış hukuk davası, yazılı yargılama usulüyle görülür. Çekişmesiz yargı işlerinde niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulü uygulanır (HMK m.385/1). Diğer kanunların sözlü veya seri yargılama usulüne atıf yaptığı hâllerde de HMK’nın basit usul hükümleri uygulanır (HMK m.447/1).

3.1. Yazılı Yargılama Usulü Hangi Mahkemelerde Uygulanır?

Yazılı yargılama usulü en çok asliye hukuk mahkemesinde uygulanır. Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ve şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2/1). Asliye hukuk mahkemesinde görülen ve m.316’da sayılmayan tapu iptali ve tescil davası ya da menfi tespit davası bu nedenle yazılı usulle görülür. Asliye hukuk mahkemesinin görev alanı için asliye hukuk mahkemesi yazısına bakılabilir.

Aynı adliyedeki sulh hukuk mahkemesinin görevine giren davalar ise yazılı usulle değil basit usulle görülür (HMK m.316/1-a). Asliye ticaret mahkemesinde görülen ticari davalarda usul, davanın miktar veya değerine göre değişir: kanundaki parasal sınırı geçmeyen ticari davalarda basit yargılama usulü uygulanır ve bu sınır HMK ek m.1/1’e göre artırılır (Türk Ticaret Kanunu m.4/2). Kanun metnindeki tutar taban değerdir; sınırı aşan ticari davalar yazılı usulle görülür. Ticari davalardaki güncel sınır için asliye ticaret mahkemesi yazısına bakılabilir.

3.2. Yazılı Yargılama Usulü Boşanma Davasında Uygulanır mı?

Yazılı yargılama usulü boşanma davasında uygulanır. Boşanma davası aile mahkemesinde görülür (4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4) ve HMK m.316/1’de basit yargılama usulüne bağlanan dava ve işler arasında sayılmaz. Buna karşılık her çeşit nafaka davası ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işler basit usule tabidir (HMK m.316/1-ç). Çekişmeli boşanma davasının dilekçe ve duruşma sırası için çekişmeli boşanma yazısına bakılabilir.

4. Yazılı Yargılama Usulünün Aşamaları

Yazılı yargılama usulünün aşamaları dilekçeler, ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılamadır; her aşama bir öncekinin tamamlanmasıyla başlar. Kanunun öngördüğü sıra şöyledir:

1. Davacı dava dilekçesini mahkemeye verir; dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır ve dilekçe davalıya tebliğ edilir (HMK m.118/1, m.122/1).
2. Davalı, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevap dilekçesini verir (HMK m.127/1).
3. Davacı cevaba cevap, davalı ikinci cevap dilekçesini ayrı ayrı iki hafta içinde verebilir (HMK m.136/1).
4. Mahkeme dava şartları ve ilk itirazlar hakkında önce dosya üzerinden karar verir, ardından ön inceleme duruşmasını yapar (HMK m.138/1, m.139/1).
5. Ön inceleme duruşmasında uyuşmazlık konuları tek tek tespit edilir, taraflar sulhe veya arabuluculuğa teşvik edilir ve sonuç tutanağa geçirilir (HMK m.140/1-3).
6. Hâkim tahkikata başlamadan önce hak düşürücü süreler ve zamanaşımı hakkındaki itiraz ve defileri karara bağlar (HMK m.142/1).
7. Taraflar tahkikat ve sözlü yargılama için duruşmaya davet edilir; deliller toplanır ve incelenir (HMK m.147/1).
8. Tahkikatın bittiği tefhim edilince aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçilir; mahkeme son sözleri sorar ve hükmünü verir (HMK m.186).

Davanın dilekçe verilmeden önceki hazırlığı için dava nasıl açılır, dilekçelerden sonra hâkimin yaptığı ilk inceleme için tensip zaptı yazılarına bakılabilir.

4.1. Yazılı Yargılama Usulünde Süreler Tablosu

Yazılı yargılama usulündeki süreler, işlemi yapacak kişiye ve sürenin başladığı olaya göre değişir. Aşağıdaki tablo her süreyi HMK’daki maddesiyle birlikte gösterir:

İşlem	Kim yapar	Süre	Başlangıç	Sonuç veya istisna	Dayanak
Cevap dilekçesi	Davalı	İki hafta	Dava dilek­çe­si­nin tebliği	Davalı, dava dilek­çe­sin­deki vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır	HMK m.127/1, m.128
Ek cevap süresi	Davalı	Bir defa, en çok bir ay	Cevap süresinin bitimi	Talep iki haftalık cevap süresi içinde yapıl­ma­lı­dır	HMK m.127/1
Cevaba cevap dilekçesi	Davacı	İki hafta	Cevap dilek­çe­si­nin tebliği	İddia bu dilekçeyle serbestçe geniş­le­ti­le­mez	HMK m.136/1, m.141/1
İkinci cevap dilekçesi	Davalı	İki hafta	Cevaba cevap dilek­çe­si­nin tebliği	Savunma bu dilekçeyle serbestçe geniş­le­ti­le­mez	HMK m.136/1, m.141/1
Dava dilek­çe­sin­deki eksikliğin tamam­lan­ması	Davacı	Bir hafta (kesin)	Hâkimin süre vermesi	Dava açılmamış sayılır	HMK m.119/2
Cevap dilek­çe­sin­deki eksikliğin giderilmesi	Davalı	Bir hafta	Hâkimin süre vermesi	Cevap dilekçesi verilmemiş sayılır	HMK m.130/1
Belgelerin sunulması	Her iki taraf	İki hafta (kesin)	Ön inceleme dave­ti­ye­si­nin tebliği	Taraf o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılır	HMK m.139/1-ç, m.140/5
Tahkikat duruşmaları arası	Mahkeme	En çok üç ay	Önceki duruşma	Zorunlu hâlde hâkim gerekçeyle daha uzun süre belir­le­ye­bi­lir	HMK m.147/3
Sözlü yargılama için erteleme	Mahkeme (taraf talebiyle)	En az iki hafta	Tahkikatın bittiğinin tefhimi	Taraflara ayrıca davetiye gönderilmez	HMK m.186/1
Gerekçeli karar	Mahkeme	Bir ay	Hüküm sonucunun tefhimi	Yalnız zorunlu nedenle hüküm sonucu tefhim edilmişse	HMK m.294/4
İşlemden kaldırılan dosyanın yenilenmesi	Taraflardan biri	Üç ay	İşlemden kaldırma tarihi	Dava açılmamış sayılır	HMK m.150/4-5

Kanunun belirlediği süreler kesindir ve kesin süre içinde yapılması gereken işlemi süresinde yapmayan tarafın o işlemi yapma hakkı ortadan kalkar (HMK m.94/1, m.94/3).

4.2. Yazılı Yargılama Usulünde Adli Tatil

Yazılı yargılama usulündeki süreler adli tatilde de dikkate alınır. Adli tatil her yıl 20 Temmuz’da başlar ve 31 Ağustos’ta sona erer (HMK m.102/1). Adli tatilde görülmeyen dava ve işlerde de dava ve cevap dilekçeleri alınır ve her türlü tebligat yapılır (HMK m.103/3). Adli tatile tabi dava ve işlerde HMK’nın belirlediği sürenin bitimi tatil zamanına rastlarsa, süre ayrıca bir karara gerek olmaksızın adli tatilin bittiği günden itibaren bir hafta uzatılmış sayılır (HMK m.104/1). Adli tatilde görülen işlerin listesi için adli tatil yazısına bakılabilir.

4.3. Yazılı Yargılama Usulüne Tabi Dava Avukatsız Açılır mı?

Yazılı yargılama usulüne tabi dava avukatsız açılabilir: dava ehliyeti bulunan herkes davasını kendisi veya tayin ettiği vekil aracılığıyla açabilir ve takip edebilir (HMK m.71/1). Bu usulde tarafın kendi başına izlemesi gereken sonuçlar şunlardır:

• Cevap süresi: Süresi içinde cevap dilekçesi vermeyen davalı, dava dilekçesindeki vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır (HMK m.128).
• İlk itirazlar: Yetki itirazı ve tahkim itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez; cevap dilekçesi verildikten sonra, cevap süresi dolmamış olsa bile ileri sürülemez (HMK m.117/1, m.131).
• Genişletme yasağı: Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra iddia ve savunma genişletilemez ve değiştirilemez (HMK m.141/1).
• Belge sunma süresi: Ön inceleme davetiyesiyle verilen iki haftalık kesin sürede sunulmayan belgeye dayanılamaz (HMK m.139/1-ç, m.140/5).
• Tanık listesi: Listede gösterilmemiş kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez (HMK m.240/2).
• Duruşma takibi: Duruşmaya gelinmezse dosya işlemden kaldırılabilir ve üç ay içinde yenilenmeyen dava açılmamış sayılır (HMK m.150/1, m.150/5).

Dilekçelerin, delil listesinin ve tanık listesinin bu kesin süre ve yasaklara göre hazırlanması için bir avukattan destek alınabilir.

5. Yazılı Yargılama Usulünde Dilekçeler Aşaması

Yazılı yargılama usulünde dilekçeler aşaması, dava dilekçesiyle başlar ve ikinci cevap dilekçesinin verilmesi ya da verilme süresinin dolmasıyla tamamlanır. Bu aşamada taraflar ikişer dilekçe verir: davacı dava dilekçesi ile cevaba cevap dilekçesini, davalı cevap dilekçesi ile ikinci cevap dilekçesini (HMK m.136/1). Dilekçeler aşaması, iddia ve savunmanın serbestçe genişletilebildiği tek aşamadır (HMK m.141/1).

5.1. Yazılı Yargılama Usulünde Dava Dilekçesi

Yazılı yargılama usulünde dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır ve dilekçeye davalı sayısı kadar örnek eklenir (HMK m.118/1). Dava dilekçesinde mahkemenin adı, tarafların kimlik ve adres bilgileri, davanın konusu ve malvarlığı haklarına ilişkin davalarda değeri, iddianın dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetleri, her vakıanın hangi delille ispat edileceği, dayanılan hukuki sebepler, açık talep sonucu ve imza bulunur (HMK m.119/1). Davacının elindeki belgeler dilekçeye eklenir; başka yerlerden getirilecek belge ve dosyalar için bunların bulunabilmesini sağlayan açıklama dilekçede yer alır (HMK m.121/1).

Mahkemenin adı, dava konusu ve değeri, vakıalar, deliller ve hukuki sebepler dışında kalan bir bilgi eksikse hâkim davacıya eksikliği tamamlaması için bir haftalık kesin süre verir; bu sürede eksiklik tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır (HMK m.119/2). Dava dilekçesi mahkeme tarafından davalıya tebliğ edilir ve tebliğ zarfında davalının iki hafta içinde davaya cevap verebileceği gösterilir (HMK m.122/1). Dilekçenin bölümleri için dava dilekçesi yazısına bakılabilir.

5.2. Yazılı Yargılama Usulünde Cevap Dilekçesi ve Cevap Süresi

Yazılı yargılama usulünde cevap dilekçesini verme süresi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.127/1). Cevap dilekçesinin bu sürede hazırlanması çok zor veya imkânsızsa davalı, iki haftalık süre içinde mahkemeye başvurarak ek süre isteyebilir. Mahkeme bir defaya mahsus ve bir ayı geçmemek üzere ek süre verebilir; ek süre cevap süresinin bitiminden itibaren işler ve talep hakkındaki karar taraflara derhâl bildirilir (HMK m.127/1).

Cevap dilekçesi davanın açıldığı mahkemeye verilir, havale edildiği tarihte verilmiş sayılır ve örneği davacıya tebliğ edilir (HMK m.126/1, m.126/3-4). Süresi içinde cevap dilekçesi vermeyen davalı, davacının dava dilekçesinde ileri sürdüğü vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır (HMK m.128). Cevap dilekçesinde savunmanın dayanağı olan vakıaların sıra numarası altında açık özetleri ve her vakıanın hangi delille ispat edileceği gösterilir (HMK m.129/1-d, e). Mahkemenin adı, taraf ve kimlik bilgileri veya imza eksikse hâkim bir haftalık süre verir; eksiklik giderilmezse cevap dilekçesi verilmemiş sayılır (HMK m.130/1).

İlk itirazlar, yani kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözülmesi gerektiği itirazı, cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenmez (HMK m.116/1, m.117/1). Cevap dilekçesi verildikten sonra cevap süresi dolmamış olsa bile ilk itirazlar ileri sürülemez (HMK m.131). Davalı karşı davasını cevap dilekçesiyle veya esasa cevap süresi içinde ayrı bir dilekçeyle açar; süresinden sonra açılan karşı dava asıl davadan ayrılır (HMK m.133). Cevap dilekçesinin içeriği için cevap dilekçesi yazısına bakılabilir.

5.3. Yazılı Yargılama Usulünde Cevaba Cevap ve İkinci Cevap Dilekçesi

Yazılı yargılama usulünde davacı, cevap dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevaba cevap dilekçesi; davalı da bu dilekçenin kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde ikinci cevap dilekçesi verebilir (HMK m.136/1). Bu iki dilekçe hakkında dava ve cevap dilekçelerine ilişkin hükümler, niteliğine aykırı düşmediği sürece kıyasen uygulanır (HMK m.136/2).

Cevaba cevap dilekçesi ve ikinci cevap dilekçesi zorunlu değildir; kanun bu dilekçelerin “verilebileceğini” düzenler (HMK m.136/1). Dilekçenin verilmemesinin sonucu, tarafın iddia veya savunmasını serbestçe genişletme ya da değiştirme imkânını kullanmamış olmasıdır: taraflar bu iki dilekçeyle iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebilir veya değiştirebilir, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ise bunu yapamaz (HMK m.141/1). Basit yargılama usulünde bu iki dilekçe hiç verilmez (HMK m.317/3). Dilekçenin içeriği ve örneği için cevaba cevap dilekçesi yazısına bakılabilir.

5.4. Yazılı Yargılama Usulünde İddia ve Savunmanın Genişletilmesi Yasağı

Yazılı yargılama usulünde iddianın ve savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra başlar (HMK m.141/1). Yasaktan sonra bir taraf, dava veya cevap dilekçesinde dayanmadığı yeni bir vakıayı ileri süremez ve talebini yeni bir vakıayla genişletemez. İddia ve savunmanın genişletilip değiştirilmesi konusunda ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati hükümleri saklıdır (HMK m.141/2).

Islah, taraflardan her birinin yaptığı usul işlemlerini kısmen veya tamamen düzeltmesidir; aynı davada ıslah yoluna yalnız bir kez başvurulabilir ve ıslah tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (HMK m.176, m.177/1). Islahın şartları ve giderleri için davada ıslah yazısına bakılabilir.

6. Yazılı Yargılama Usulünde Ön İnceleme

Yazılı yargılama usulünde ön inceleme, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra yapılır ve tamamlanmadan tahkikata geçilemez (HMK m.137/1-2). Mahkeme ön incelemede dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını tam olarak belirler, hazırlık işlemleri ile delillerin sunulması ve toplanması için gereken işlemleri yapar ve tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalarda onları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder (HMK m.137/1).

Mahkeme önce dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verir; gerekirse bu kararı vermeden önce tarafları ön inceleme duruşmasında dinleyebilir (HMK m.138/1). Dava şartları arasında Türk mahkemelerinin yargı hakkı, yargı yolunun caiz olması, mahkemenin görevli olması, tarafların taraf ve dava ehliyeti, gider avansının yatırılmış olması ve davacının hukuki yararı bulunur (HMK m.114/1).

6.1. Yazılı Yargılama Usulünde Ön İnceleme Duruşması

Yazılı yargılama usulünde ön inceleme duruşması, mahkemenin dilekçelerin karşılıklı verilmesinden ve dava şartları ile ilk itirazlar hakkındaki incelemeden sonra tespit ettiği duruşmadır (HMK m.139/1). Duruşma davetiyesinde şu hususlar ihtar edilir (HMK m.139/1):

• tarafların sulh için gerekli hazırlığı yapmaları,
• duruşmaya yalnız bir taraf gelir ve yargılamaya devam etmek isterse, gelmeyen tarafın yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği,
• davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde tarafların dilekçelerinde gösterip henüz sunmadıkları belgeleri mahkemeye sunmaları veya başka yerden getirilecek belgeler için gereken açıklamayı yapmaları; aksi hâlde o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılacakları.

Hâkim ön inceleme duruşmasında, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar vermek için gerekli görürse tarafları dinler; ardından tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder (HMK m.140/1). Uyuşmazlık konularının tespitinden sonra hâkim, tarafları sulh ve arabuluculuğun esasları, süreci ve hukuki sonuçları hakkında aydınlatarak sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder; sonuç alınacağı kanaatine varırsa bir defaya mahsus yeni bir duruşma günü verir (HMK m.140/2).

Duruşmanın sonunda tarafların sulh veya arabuluculuktan sonuç alıp almadıkları ve anlaşamadıkları hususlar tutanakla tespit edilir; tutanağın altı hazır bulunan taraflarca imzalanır ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür (HMK m.140/3). Ön inceleme tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni bir duruşma günü verilir (HMK m.140/4). Duruşmada hâkimin sorduğu konular ve duruşmaya gelmemenin sonuçları için ön inceleme duruşması, arabuluculuk süreci için arabuluculuk yazısına bakılabilir.

6.2. Yazılı Yargılama Usulünde Hak Düşürücü Süre ve Zamanaşımı

Yazılı yargılama usulünde hak düşürücü süreler ve zamanaşımı hakkındaki itiraz ve defiler, ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra ve tahkikata başlanmadan önce karara bağlanır (HMK m.142/1). Bu sıra nedeniyle zamanaşımı itirazı kabul edilirse dava tahkikata geçilmeden sonuçlanabilir; itiraz reddedilirse tahkikat, ön inceleme tutanağında tespit edilen uyuşmazlık konuları üzerinden yürür (HMK m.140/3).

7. Yazılı Yargılama Usulünde Tahkikat

Yazılı yargılama usulünde tahkikat, ön inceleme tutanağında tespit edilen uyuşmazlık konuları hakkında delillerin toplandığı ve incelendiği aşamadır. Tarafların davada ileri sürdükleri bütün iddia ve savunmalar birlikte incelenir; hâkim muhakemeyi basitleştirmek veya kısaltmak için bunlardan birinin diğerinden önce incelenmesine karar verebilir (HMK m.143). İspatın konusunu, tarafların üzerinde anlaşamadıkları ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıalar oluşturur; herkesçe bilinen ve ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz (HMK m.187).

Taraflar ön inceleme aşamasının tamamlanmasından sonra tahkikat ve sözlü yargılama için duruşmaya davet edilir (HMK m.147/1). Davetiyede, geçerli özür olmadan gelmeyen tarafın yokluğunda duruşmaya devam edileceği ve yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği, tahkikatın sona erdiği duruşmada sözlü yargılamaya geçileceği ve yokluğunda hüküm verileceği bildirilir (HMK m.147/2). Mahkemenin tarafları dinlemek için vereceği süre iki haftadan az olamaz (HMK m.144/2). Tahkikatın genel kuralları için tahkikat yazısına bakılabilir.

7.1. Yazılı Yargılama Usulünde Duruşmalar Arasındaki Süre

Yazılı yargılama usulünde tahkikat duruşmaları arasındaki süre üç aydan daha uzun olamaz (HMK m.147/3). Bu fıkra HMK m.147’ye 16 Temmuz 2026 tarihli 7589 sayılı Yargının Etkin ve Verimli İşlemesine Yönelik Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 21. maddesiyle eklendi ve Kanun’un yayımı tarihi olan 31 Temmuz 2026’da yürürlüğe girdi (7589 sayılı Kanun m.21, m.26/1-c). Fıkra eklenmeden önce m.147 duruşmalar arasındaki süre için bir sınır içermiyordu. İşin niteliği gereği bilirkişi incelemesinin uzaması veya tahkikat işlemlerinin istinabe yoluyla yürütülmesi gibi zorunlu hâllerde hâkim, gerekçesini belirterek daha uzun bir süre belirleyebilir (HMK m.147/3).

Basit yargılama usulünde duruşmalar arasındaki süre bir aydan uzun olamaz ve tahkikat, ilk duruşma hariç iki duruşmada tamamlanır (HMK m.320/3). Yazılı usulde duruşma sayısı için böyle bir sınır yoktur; üç aylık kural yalnız iki duruşma arasındaki süreyi sınırlar.

7.2. Yazılı Yargılama Usulünde Delil Bildirme Süresi ve Tanık Listesi

Yazılı yargılama usulünde delil bildirme süresi dilekçelerle başlar ve ön inceleme davetiyesiyle verilen iki haftalık kesin süreyle kapanır: dilekçede gösterilip henüz sunulmamış belgeler, davetiyenin tebliğinden itibaren iki hafta içinde mahkemeye sunulur, sunulmazsa taraf o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılır (HMK m.139/1-ç, m.140/5). Deliller dava ve cevap dilekçelerinde, iddia veya savunmanın dayanağı olan her vakıanın hangi delille ispat edileceği belirtilerek gösterilir (HMK m.119/1-f, m.129/1-e). Taraflar kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremez; delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme buna izin verebilir (HMK m.145).

Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların adı, soyadı ve tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar; listede gösterilmemiş kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez (HMK m.240/2). Tanık listesinde adres yoksa veya tanık gösterilen adreste bulunamazsa tarafa kesin süre verilir; bu sürede doğru adres gösterilmezse o tanığın dinlenmesinden vazgeçilmiş sayılır (HMK m.240/3). Tanık ve bilirkişi için tanık ve bilirkişi yazılarına bakılabilir.

7.3. Yazılı Yargılama Usulünde Duruşmaya Gelinmemesi

Yazılı yargılama usulünde usulüne uygun davet edilen taraflar duruşmaya gelmez veya gelip davayı takip etmeyeceklerini bildirirse dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir (HMK m.150/1). Taraflardan yalnız biri gelirse, gelen tarafın talebi üzerine yargılamaya gelmeyen tarafın yokluğunda devam edilir veya dosya işlemden kaldırılır; geçerli özrü olmadan gelmeyen taraf yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (HMK m.150/2).

İşlemden kaldırılan dosya, işlemden kaldırıldığı tarihten itibaren üç ay içinde taraflardan birinin dilekçesiyle yenilenebilir; üç ay içinde yenilenmeyen dava açılmamış sayılır (HMK m.150/4-5). Yenilenen dava ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz, aksi hâlde dava açılmamış sayılır (HMK m.150/6). Basit yargılama usulünde ise yenilenen dosyanın bir kez daha takipsiz bırakılması davanın açılmamış sayılması için yeterlidir (HMK m.320/4).

8. Yazılı Yargılama Usulünde Sözlü Yargılama ve Hüküm

Yazılı yargılama usulünde sözlü yargılama, mahkemenin tahkikatın bittiğini tefhim ettiği duruşmada başlar (HMK m.186/1). Hâkim toplanan delilleri inceledikten sonra hazır bulunan taraflara tahkikatın tümü hakkında açıklama yapmaları için söz verir ve tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse tahkikatın bittiğini tefhim eder (HMK m.184). Taraflardan birinin talebi üzerine duruşma iki haftadan az olmamak üzere ertelenir; hazır bulunsun veya bulunmasın sözlü yargılama için taraflara ayrıca davetiye gönderilmez (HMK m.186/1).

Sözlü yargılamada mahkeme taraflara son sözlerini sorar ve hükmünü verir (HMK m.186/2). Hüküm yargılamanın sona erdiği duruşmada verilir ve hüküm sonucunun duruşma tutanağına geçirilerek okunmasıyla tefhim edilir (HMK m.294/2-3). Zorunlu nedenlerle yalnız hüküm sonucunun tefhim edildiği hâllerde gerekçeli kararın tefhim tarihinden itibaren bir ay içinde yazılması gerekir (HMK m.294/4). Tefhim ve gerekçeli karar için tefhim ve gerekçeli karar yazılarına bakılabilir.

9. Yazılı Yargılama Usulü ile Basit Yargılama Usulü Farkı

Yazılı yargılama usulü ile basit yargılama usulü arasındaki temel fark, yazılı usulde dilekçelerin iki turda verilmesi ve ön incelemenin ayrı bir aşama olmasıdır; basit usulde dilekçeler tek turda verilir ve tahkikat duruşma sayısıyla sınırlanır. Aşağıdaki tablo iki usulü HMK’nın kendi maddeleri üzerinden karşılaştırır:

Konu	Yazılı yargılama usulü	Basit yargılama usulü
Dilekçeler	Dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi (HMK m.136/1)	Dava ve cevap dilekçesi; cevaba cevap ve ikinci cevap yok (HMK m.317/3)
Cevap süresi	Tebliğden itibaren iki hafta (HMK m.127/1)	Tebliğden itibaren iki hafta (HMK m.317/2)
Ek cevap süresi	Bir defa, en çok bir ay (HMK m.127/1)	Bir defa, en çok iki hafta (HMK m.317/2)
Genişletme yasağının başlangıcı	Dilek­çe­le­rin karşılıklı veril­me­sin­den sonra (HMK m.141/1)	İddia için dava açılması, savunma için cevap dilek­çe­si­nin verilmesi (HMK m.319)
Ön inceleme	Dilek­çe­ler­den sonra ayrı ön inceleme duruşması (HMK m.137, m.139)	İlk duruşmada; mümkünse dosya üzerinden karar (HMK m.320/1-2)
Duruşmalar arası süre	En çok üç ay; zorunlu hâlde gerekçeyle daha uzun (HMK m.147/3)	En çok bir ay; tahkikat ilk duruşma hariç iki duruşma (HMK m.320/3)
Yenilenen dosyada takipsizlik	İlk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz (HMK m.150/6)	Yenilemeden sonra takipsizlik davayı açılmamış saydırır (HMK m.320/4)

Basit usulün uygulandığı davaların tam listesi ve basit usuldeki gerekçeli karar süresi için HMK basit yargılama usulü yazısına bakılabilir. HMK’nın güncel metnine mevzuat.gov.tr’deki Hukuk Muhakemeleri Kanunu sayfasından, madde madde metne ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) yazısından ulaşılabilir.