TCK 160 Kaybolmuş Eşya Üzerinde Tasarruf Suçu ve Cezası

TCK 160, kaybedilmesi nedeniyle sahibinin elinden çıkmış ya da hata sonucu ele geçirilen bir eşyayı iade etmeden veya yetkili mercileri haberdar etmeden malik gibi kullanmayı kaybolmuş veya hata sonucu ele geçmiş eşya üzerinde tasarruf suçu olarak cezalandırır. Cezası bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasıdır ve suç şikâyete bağlıdır (5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.160/1). Bu yazı, yolda para veya eşya bulan, hesabına yanlışlıkla para gelen ya da bu nedenle hakkında şikâyet yapılan kişi ile eşyasını veya parasını geri almak isteyen kişi için TCK 160’ın kapsamını, şikâyet ve uzlaştırma kurallarını, hırsızlıktan farkını ve medeni hukuktaki bildirim yükümlülüğünü açıklar.

1. TCK 160: Öne Çıkanlar

• TCK 160’ın cezası bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasıdır; hâkim iki cezadan birini seçer (TCK m.160/1).
• TCK 160 şikâyete bağlıdır; şikâyet fiili ve faili öğrenmeden itibaren altı ay içinde yapılır (TCK m.160/1, m.73/1-2).
• TCK 160 şikâyete bağlı olduğu için uzlaştırma kapsamındadır, seri muhakeme listesinde ise yer almaz (CMK m.253/1-a, m.250/1).
• TCK 160 davasına asliye ceza mahkemesi bakar ve dava zamanaşımı sekiz yıldır (5235 sayılı Kanun m.11-12; TCK m.66/1-e).
• TCK 168’deki etkin pişmanlık indirimi TCK 160’ı saymaz (TCK m.168/1).
• Kaybedilmiş bir şeyi bulan kişi, medeni hukukta da malın sahibine, sahibini bilmiyorsa kolluğa, köylerde muhtara bildirmekle yükümlüdür (TMK m.769).
• Yanlışlıkla gönderilen paranın geri istenmesi sebepsiz zenginleşme hükümlerine tabidir (TBK m.77).

2. TCK 160 Nedir? Kaybolmuş veya Hata Sonucu Ele Geçmiş Eşya Üzerinde Tasarruf

TCK 160, iki tür eşya üzerindeki haksız tasarrufu cezalandırır: kaybedilmesi nedeniyle malikinin zilyetliğinden çıkmış eşya ve hata sonucu ele geçirilen eşya. Fail bu eşya üzerinde, iade etmeksizin veya yetkili mercileri durumdan haberdar etmeksizin malik gibi tasarrufta bulunursa, şikâyet üzerine bir yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır (TCK m.160/1). Madde, hırsızlıkla başlayan “Malvarlığına Karşı Suçlar” bölümünde yer alır.

2.1. TCK 160’ta Kaybolmuş Eşya

TCK 160’taki ilk eşya türü, kaybedilmiş olması nedeniyle malikinin zilyetliğinden çıkmış eşyadır (TCK m.160/1). Bir şey üzerinde fiilî hâkimiyeti bulunan kişi onun zilyedidir (TMK m.973); kaybedilen eşyada malik bu hâkimiyeti kendi iradesi dışında yitirmiştir. Bu unsur, suçu hırsızlıktan ayıran noktadır: hırsızlıkta eşya henüz zilyedin hâkimiyetindeyken onun rızası olmadan alınır (TCK m.141/1). Zilyetlik kavramı zilyetlik yazısında ayrıca anlatılır.

2.2. TCK 160’ta Hata Sonucu Ele Geçen Eşya

TCK 160’taki ikinci eşya türü, hata sonucu ele geçirilen eşyadır (TCK m.160/1). Burada eşya kaybolmamıştır; bir hata sonucunda failin eline geçmiştir. Yanlış kişiye yapılan teslim, fazla verilen para üstü veya hesaba yanlışlıkla gönderilen para, eşyanın hata sonucu ele geçtiği durumlara örnektir. Kanun metni “eşya” sözcüğünü kullanır ve hata sonucu ele geçen değeri ayrıca tanımlamaz. Hesaba gelen paranın iade edilmeden harcanması bu kapsamda soruşturma konusu olabilir; paranın geri istenmesi ise ayrıca medeni hukuk hükümlerine tabidir (TBK m.77).

2.3. TCK 160’ta Suçun Hareketi: İade Etmeden veya Bildirmeden Malik Gibi Tasarruf

TCK 160 eşyayı bulmayı ya da eşyanın hata sonucu ele geçmesini cezalandırmaz. Cezalandırılan hareket, eşya üzerinde malik gibi tasarrufta bulunmaktır ve bu tasarruf iki koşuldan birinin eksikliğiyle birlikte aranır: eşyanın iade edilmemesi veya yetkili mercilerin durumdan haberdar edilmemesi (TCK m.160/1). Eşyayı kullanmak, satmak, harcamak veya başkasına vermek, malik gibi tasarrufun somut biçimleridir.

TCK 160’ın “yetkili merciler” ifadesinin bir sınırı vardır: madde bu mercileri saymaz. Bulunan eşyanın kime bildirileceğini medeni hukukta TMK m.769 düzenler (aşağıda). İki madde birbirine atıf yapmaz; bu yüzden TMK m.769’daki bildirimin TCK 160 bakımından yeterli olup olmadığı somut olayda ayrıca değerlendirilir.

3. TCK 160 Cezası Ne Kadar?

TCK 160’ın cezası bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasıdır (TCK m.160/1). Kanun iki cezayı “veya” bağlacıyla bağladığı için hâkim ikisinden birini seçer. Maddede ayrı bir alt sınır yazılmadığı için süreli hapis cezasının genel alt sınırı olan bir ay uygulanır (TCK m.49/1).

Adlî para cezası seçilirse gün sayısı beş günden az, yedi yüz otuz günden fazla olamaz; bir gün karşılığı en az yüz, en fazla beş yüz Türk lirasıdır ve kişinin ekonomik ve diğer şahsi hâlleri göz önünde bulundurularak takdir edilir (TCK m.52/1-2). Hesap yöntemi adlî para cezası yazısında anlatılır.

TCK 160’taki hapis cezasının üst sınırı bir yıldır. Hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezası kısa süreli hapis cezasıdır (TCK m.49/2) ve suçlunun kişiliği, pişmanlığı ve suçun işlenmesindeki özellikler dikkate alınarak seçenek yaptırımlara çevrilebilir. Bu yaptırımlardan biri, mağdurun uğradığı zararın aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesidir (TCK m.50/1-b). Hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve erteleme ise kendi koşullarına göre ayrıca değerlendirilir; ayrıntı HAGB ve hapis cezasının ertelenmesi yazılarındadır.

4. TCK 160 Şikâyete Tabi mi? Şikâyet Süresi

TCK 160 şikâyete bağlıdır; şikâyet yoksa soruşturma ve kovuşturma yapılmaz (TCK m.160/1). Şikâyet süresi altı aydır ve şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar; bu süre dava zamanaşımını geçemez (TCK m.73/1-2). Kaybolan eşyada altı aylık süre eşyanın kaybolduğu günden değil, fiilin ve failin öğrenildiği günden işler.

TCK 160’ta şikâyetten vazgeçme davayı düşürür; hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme ise cezanın infazına engel olmaz (TCK m.73/4). Vazgeçen kişi vazgeçerken şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa artık hukuk mahkemesinde dava açamaz (m.73/7). Eşyanın veya paranın bedeli ayrıca istenecekse vazgeçme beyanı buna göre yazılmalıdır. Ayrıntı şikâyetten vazgeçme yazısındadır.

5. TCK 160 Uzlaşmaya Tabi mi?

TCK 160 uzlaştırma kapsamındadır. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görenin uzlaştırılması girişiminde bulunulur (CMK m.253/1-a); TCK 160 de şikâyete bağlıdır (TCK m.160/1). Şikâyete bağlı olsa bile uzlaştırma yoluna gidilemeyen suçlar cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve hakarettir; TCK 160 bunlar arasında sayılmaz (CMK m.253/3). Uzlaştırma kapsamındaki bir suç, kapsam dışındaki başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz (m.253/3). Sürecin işleyişi uzlaşma yazısında anlatılır.

TCK 160 seri muhakeme usulü kapsamında değildir. Seri muhakeme usulünün uygulandığı suçları sayan listede TCK 160 yer almaz (CMK m.250/1).

6. TCK 160 Davasında Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

TCK 160 davasına asliye ceza mahkemesi bakar. Ağır ceza mahkemesi, kanunda sayılan suçlar ile ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve on yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlara bakar (5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun m.12). TCK 160 bu sayımda yoktur ve hapis cezasının üst sınırı bir yıldır. Sulh ceza hâkimliği ile ağır ceza mahkemesinin görevi dışında kalan dava ve işlere asliye ceza mahkemesi bakar (m.11).

TCK 160 için dava zamanaşımı sekiz yıldır. Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezası gerektiren suçlarda kamu davası sekiz yıl geçmesiyle düşer; seçimlik cezalı suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınır (TCK m.66/1-e, m.66/4). Zamanaşımının kesilmesi ve durması dava zamanaşımı yazısında anlatılır.

7. TCK 160 ve Akrabalar: Cezasızlık ve İndirim

TCK 160, malvarlığına karşı suçlar bölümünde yer aldığı için akrabalar arasındaki cezasızlık ve indirim kuralına tabidir. TCK 167, yağma ve nitelikli yağma dışında bu bölümdeki suçlar için şu kişilerden birinin zararına işlenen suçta ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmayacağını söyler (TCK m.167/1):

• haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden biri,
• üstsoy veya altsoy ya da bu derecedeki kayın hısımlarından biri, evlat edinen veya evlatlık,
• aynı konutta beraber yaşayan kardeşlerden biri.

Suç ayrılık kararı verilmiş eşin, aynı konutta beraber yaşamayan kardeşin veya aynı konutta beraber yaşayan amca, dayı, hala, teyze, yeğen ya da ikinci derece kayın hısımlarının zararına işlenirse ilgili akraba hakkında şikâyet üzerine verilecek ceza yarı oranında indirilir (TCK m.167/2).

8. TCK 160’ta Etkin Pişmanlık Var mı?

TCK 160 için etkin pişmanlık indirimi yoktur. TCK 168, etkin pişmanlık indirimini suçları adıyla sayarak uygular: hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas ve taksirli iflas (TCK m.168/1). Kaybolmuş veya hata sonucu ele geçmiş eşya üzerinde tasarruf bu sayımda yer almaz.

Eşyanın veya paranın iadesi yine de TCK 160 dosyasında sonuç doğurabilecek kurumlara bağlanır. Suç şikâyete bağlı olduğu için şikâyetten vazgeçme ve uzlaştırma dosyayı sona erdirebilir (TCK m.73/4; CMK m.253/1-a). Mahkûmiyet hâlinde kısa süreli hapis cezası, zararın aynen iade veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi yaptırımına çevrilebilir (TCK m.50/1-b).

9. TCK 160 ile Hırsızlık (TCK 141) Arasındaki Fark

TCK 160 ile hırsızlık, eşyanın fail eline geçtiği andaki durumuna göre ayrılır. Hırsızlıkta eşya zilyedin hâkimiyetindedir ve fail onu zilyedin rızası olmadan bulunduğu yerden alır. TCK 160’ta ise eşya kaybedildiği için zilyetlikten çıkmıştır ya da failin eline bir hata sonucu geçmiştir; fail onu almaz, ele geçen eşyayı iade etmeden malik gibi kullanır. Hırsızlık suçunun ayrıntıları hırsızlık suçu yazısındadır.

Ölçüt	TCK 160	Hırsızlık (TCK 141)
Eşyanın durumu	Kay­be­dil­mesi nedeniyle malikinin zil­yet­li­ğin­den çıkmış ya da hata sonucu ele geçirilmiş (TCK m.160/1)	Zilyedinin hâki­mi­ye­tinde; taşınır mal (TCK m.141/1)
Hareket	İade etmeden veya yetkili mercileri haberdar etmeden malik gibi tasarruf (m.160/1)	Zilyedin rızası olmadan bulunduğu yerden alma (m.141/1)
Ceza	Bir yıla kadar hapis veya adlî para cezası (m.160/1)	Bir yıldan üç yıla kadar hapis (m.141/1)
Şikâyet	Şikâyete bağlı (m.160/1)	Temel hâlin lafzında şikâyet şartı yok (m.141/1)
Etkin pişmanlık	TCK 168’de sayılmaz	TCK 168’de sayılır (m.168/1)

10. TCK 160 ve Medeni Hukuk: Bulunan Eşyada Bildirim, Ödül ve Mülkiyet

TCK 160’ın ceza kuralının yanında medeni hukuk da bulunan eşya için ayrı yükümlülükler koyar. Kaybedilmiş bir şeyi bulan kişi, malın sahibine, sahibini bilmiyorsa kolluk kuvvetlerine, köylerde muhtara bildirmek veya araştırma yapmak ve gerektiğinde ilân etmek zorundadır; bulunan şey önemli ölçüde değerliyse her hâlde kolluğa veya muhtara bildirilir (TMK m.769). Bu yükümlülük, bulan kişinin eşya üzerinde hak kazanıp kazanamayacağını da belirler.

10.1. Yerde Bulunan Para veya Eşya Ne Yapılmalı?

Yerde veya yolda para ya da eşya bulan kişinin yapacakları medeni hukukta sıralanmıştır:

1. Sahibine bildirin. Malın sahibi biliniyorsa ona bildirilir. Sahibi bilinmiyorsa kolluk kuvvetlerine, köylerde muhtara bildirilir veya araştırma yapılıp gerektiğinde ilân edilir (TMK m.769).
2. Değerli eşyada her durumda kolluğa veya muhtara bildirin. Bulunan şey önemli ölçüde değerliyse bildirim kolluğa veya muhtara yapılır (TMK m.769).
3. Evde, işyerinde veya kamu hizmeti görülen yerde bulunan şeyi teslim edin. Oturulan bir evde veya işyerinde ya da kamu hizmeti görülen yerde bir şey bulan kişi, onu o yerin sahibine, kiracıya ya da o yerde denetim ve gözetimle görevli olanlara teslim etmek zorundadır (TMK m.769).
4. Eşyayı özenle koruyun. Bulunan şeyin özenle korunması gerekir. Korunması aşırı gider gerektiriyor veya çabuk bozuluyorsa ya da kolluk veya kamu kurumu tarafından bir yıldan fazla saklanmışsa satılabilir ve satış bedeli eşyanın yerine geçer (TMK m.770).

Eşya malikine geri verilirse bulan kişi yaptığı giderlerin ödenmesini ve uygun bir ödül verilmesini isteyebilir. Malik, ilân veya kolluğa ya da muhtara bildirme tarihinden başlayarak beş yıl içinde ortaya çıkmazsa bulan kişi, yükümlülüklerini yerine getirmiş olmak koşuluyla eşyanın mülkiyetini kazanır (TMK m.771). Eşya oturulan bir evde, işyerinde veya kamu hizmeti görülen yerde bulunmuşsa o yerin sahibi, kiracı veya kurum bulan sayılır, ancak ödül isteyemez (m.771). Bildirim yapılmadan eşya kullanılırsa beş yıllık süre başlamaz ve bu mülkiyet koşulu gerçekleşmez; aynı davranış ayrıca TCK 160’ın “malik gibi tasarruf” hareketine girebilir (TCK m.160/1).

10.2. Yanlışlıkla Hesaba Gelen Paranın İadesi: Sebepsiz Zenginleşme

Hesabına yanlışlıkla para gönderilen kişi bakımından ceza kuralı ile iade yükümlülüğü ayrı konulardır. Haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından zenginleşen kişi, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür (TBK m.77). Parayı gönderen kişinin geri isteme hakkı, geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar (TBK m.82). Bu dava yolu sebepsiz zenginleşme yazısında anlatılır.

TCK 160 şikâyeti ile sebepsiz zenginleşme davası birbirinin yerine geçmez: şikâyet failin cezalandırılmasına, dava ise paranın geri alınmasına yöneliktir. Şikâyet altı aylık süreye, dava ise TBK m.82’deki sürelere tabidir (TCK m.73/1-2; TBK m.82).

11. TCK 160 İçin Şikâyet Nasıl Yapılır?

TCK 160 için şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılır; valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılan şikâyet de ilgili Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir (CMK m.158/1-2). Şikâyet yazılı olarak veya tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak yapılabilir (m.158/5). Kanun şikâyet için belirli bir biçim öngörmez; dilekçede eşyanın ne olduğu, nasıl kaybolduğu veya hangi hata sonucu karşı tarafa geçtiği, failin kim olduğu ve bunun ne zaman öğrenildiği yazılırsa altı aylık sürenin başlangıcı da belli olur (TCK m.73/2). Dilekçenin genel biçimi şikâyet dilekçesi örneği yazısında yer alır. TCK’nın diğer maddelerinin metnine Türk Ceza Kanunu tam metni sayfasından ulaşılabilir.