Ağrı Geri Gönderme Merkezi: Adres, Haklar ve İtiraz

Kısa Cevap

Ağrı’daki geri gönderme merkezi Merkez ilçededir ve Göç İdaresi Başkanlığının resmî iletişim sayfasında AĞRI adıyla kayıtlıdır. Gösterilen adres şudur: Aşkale Köyü, No:238 Merkez/AĞRI. Telefon olarak 0472 215 33 25 numarası ve yanında İl Müd. ibaresi gösterilmiştir.

Üç noktanın önceden bilinmesi zaman kazandırır. Birincisi, adres iki resmî kayıtta farklı yazılmıştır; il müdürlüğünün kendi sayfası aynı merkez için başka bir kapı numarası gösterir. İkincisi, adres satırındaki Aşkale bir köy adıdır ve Erzurum’un Aşkale ilçesiyle karıştırılır; orada iki ayrı geri gönderme merkezi bulunur. Üçüncüsü, merkezin Ağrı’da olması davanın Ağrı’da açılacağı anlamına gelmez; yetkili mahkemeyi kişinin tutulduğu yer değil, dava edilen işlemi tesis eden idare belirler.

Merkeze alınmak sınır dışı edilmek değildir. Sürelerin, hakların ve itiraz yollarının tamamı için geri gönderme merkezi, haklar ve süreler yazısına bakılmalıdır. Resmî iletişim sayfasında bir son güncelleme tarihi bulunmadığı için, adres ve telefonun gitmeden önce teyit edilmesi gerekir.

Merkez Nerede: İki Resmî Kayıt İki Ayrı Kapı Numarası Gösteriyor

Göç İdaresi Başkanlığının geri gönderme merkezleri iletişim sayfasında Ağrı kaydı için gösterilen adres şudur:

Aşkale Köyü, No:238 Merkez/AĞRI

Ağrı İl Göç İdaresi Müdürlüğünün kendi iletişim sayfası ise aynı merkezi daha ayrıntılı, fakat farklı bir kapı numarasıyla yazar:

Fatih Mahallesi TRT Caddesi Aşkale Köyü yolu üzeri No:157A Merkez/Ağrı

İki kayıt aynı yeri tarif eder. Ulusal liste yalnız köy adını ve bir numara verirken, il müdürlüğünün sayfası mahalle ve cadde bilgisini de ekler. Kapı numarasının 238 ve 157A biçiminde ayrışması ise iki kaydın aynı anda güncellenmediğini düşündürür. Hangisinin daha yeni olduğu söylenemez, çünkü iki sayfada da son güncelleme tarihi yayımlanmamıştır.

Bu yazı otobüs hattı veya sefer saati bilgisi vermez. Hat numaraları ve güzergâhlar idari düzenlemelerle değişir, yayımlanmış bir mevzuat metnine bağlı değildir ve yanlış bir hat bilgisi merkeze kadar gidip görüşememek anlamına gelir. Ulaşım için güncel bilgi merkezden veya il müdürlüğünden alınmalıdır.

Ağrı’daki Aşkale Köyü ile Erzurum’un Aşkale İlçesi Ayrı Yerlerdir

Adres satırındaki Aşkale sözcüğü Ağrı Merkez ilçesine bağlı bir köyün adıdır. Erzurum’un Aşkale’si ise ayrı bir ildeki ayrı bir ilçedir ve orada iki ayrı geri gönderme merkezi bulunur. Resmî listede üç kayıt yan yana durur:

Resmî kayıt adı	Adres
AĞRI	Aşkale Köyü, No:238 Merkez/AĞRI
ERZURUM-1	İstasyon Mahallesi, Tugay Caddesi No:96 Aşkale/ERZURUM
ERZURUM-2	İstasyon Mahallesi, Tugay Caddesi No:98 Aşkale/ERZURUM

Karışıklık pratik bir sonuç doğurur. Yakınının hangi merkezde olduğunu ad benzerliğinden çıkaran kişi, altı yüz kilometre uzaktaki başka bir ile gidebilir. Merkez bilgisi ad benzerliğinden değil, kararı veren valilikten veya merkezin kendisinden teyit edilmelidir. Aynı sınıf bir karışıklık başka merkezlerde de görülür: Pehlivanköy Geri Gönderme Merkezi kaydında geçen Kırklareli bir sokak adının parçasıdır, Binkılıç Geri Gönderme Merkezi ise İstanbul’dadır.

Telefon Merkezin Değil, İl Müdürlüğünündür

Resmî iletişim sayfasında Ağrı kaydı için gösterilen numara 0472 215 33 25’tir ve yanında İl Müd. ibaresi yer alır. Bu ibare, numaranın merkezin kendi santrali değil Ağrı İl Göç İdaresi Müdürlüğünün numarası olduğunu gösterir. Nitekim aynı numara il müdürlüğünün kendi sayfasında da müdürlüğün, merkezin ve Doğubayazıt’taki tesisin numarası olarak yazılıdır; üç kayıt tek hatta bağlanır.

Bu yapı tesadüfi değildir. Geri gönderme merkezi il müdürlüğünden ayrı bir kurum değil, ona bağlı bir birimdir:

Göç İdaresi Genel Müdürlüğü Taşra Teşkilatı Kuruluş, Görev ve Çalışma Yönetmeliği m.4 — İl ve ilçe müdürlüklerinin kuruluşu

“Kanun ve ilgili diğer mevzuatın öngördüğü iş ve işlemler; illerde, Genel Müdürlüğün taşra teşkilatı olarak kurulan ve valiliğe bağlı olarak görev yapan il müdürlüğü ile bu müdürlüğe bağlı geri gönderme merkezi, kabul ve barınma merkezi ile insan ticareti mağdurları sığınma evi; ilçelerde ise kaymakamlığa bağlı olarak görev yapan ilçe müdürlüğü tarafından yürütülür.”

Numara il müdürlüğüne bağlandığı için görüşme talebi de oraya iletilir. Göç İdaresinin ayrıca YİMER 157 hattı bulunmaktadır. Hattın kapsamı ikiye ayrılır: bilgi edinme hizmeti Türkçe, İngilizce, Arapça, Rusça ve Farsça dillerinde hafta içi 08:00-18:00 saatleri arasında verilir, yedi gün yirmi dört saat kesintisiz olan kısım ise acil durum ve ihbar hattıdır. Yakınının hangi merkezde tutulduğunu soran kişi bilgi edinme kolundadır.

Doğubayazıt’taki GÖKSEM Geri Gönderme Merkezi Değildir

Ağrı İl Göç İdaresi Müdürlüğünün iletişim sayfası üç ayrı yer yayımlar: il müdürlüğünün kendisi, geri gönderme merkezi ve bir Düzensiz Göçmen Ön Kabul ve Sevk Merkezi (GÖKSEM). Sonuncusunun adresi Ahmed-i Hani Mahallesi Ağrı Caddesi İlçe Stadyumu yerleşkesi No:76D Doğubayazıt/Ağrı biçimindedir; yani merkez ilçede değil, İran sınırına yakın bir ilçededir.

Bu tesis, Göç İdaresi Başkanlığının ulusal geri gönderme merkezleri listesinde yer almaz. Ağrı için o listede tek kayıt vardır ve o da Merkez ilçedeki merkezdir. İki yerin aynı ilde bulunması onları aynı kayıt hâline getirmez.

Ayrım hukuken de önemlidir, çünkü yayımlanmış mevzuat üç tesis türü sayar ve ön kabul ve sevk merkezi bunların arasında geçmez:

Göç İdaresi Genel Müdürlüğü Taşra Teşkilatı Kuruluş, Görev ve Çalışma Yönetmeliği m.4 — İl ve ilçe müdürlüklerinin kuruluşu

“Genel Müdürlük ihtiyaç duyulan il ve ilçelerde il müdürlüklerine bağlı olarak hizmet vermek üzere geri gönderme merkezi, kabul ve barınma merkezi ile insan ticareti mağdurları sığınma evi kurar, işletir veya işlettirir.”

Aynı üçlü, Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelikte de esas alınır. Buradan çıkarılacak sonuç ölçülüdür: GÖKSEM adına yayımlanmış bir mevzuat metninde rastlanmamıştır. Bu, tesisin bulunmadığı veya hukuka aykırı olduğu anlamına gelmez; yalnız adının mevzuatta bulunamadığını, dolayısıyla orada tutulmanın hangi rejime tabi olduğunun resmî kayıttan okunamadığını gösterir. Yakını Doğubayazıt’ta olduğu söylenen kişi, hangi karara dayanılarak nerede tutulduğunu kararı veren valilikten sormalıdır.

Merkez Hakkında Yayımlanmış İki Denetim Raporu Vardır

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, ulusal önleme mekanizması görevi kapsamında merkeze habersiz ziyaretler gerçekleştirmiş ve iki ayrı rapor yayımlamıştır: Ağrı Geri Gönderme Merkezi Ziyareti Raporu (2021/17) ve Ağrı Geri Gönderme Merkezi Takip Ziyareti Raporu (Rapor No: 2024/64). Kurumun 2024 yılının ilk yarısına ilişkin faaliyet listesinde Ağrı Geri Gönderme Merkezi, takip ziyareti yapılan yerler arasında sayılmıştır.

Bu iki rapor, Kurumun kendi ulusal önleme mekanizması raporlarında birden çok kez ve paragraf numarası verilerek anılır. 2021 tarihli rapora merkezlerdeki personel sayısı ve niteliği bağlamında, 2024 tarihli takip raporuna ise merkezlerdeki koşullara ilişkin değerlendirmelerde atıf yapılmıştır.

Bu yazı raporların içeriğinden birebir alıntı yapmamaktadır. Söylenebilecek olan, merkezin denetlendiği ve denetimin künyesi belli belgelerle kayda geçtiğidir. Merkezle ilgili bir iddiayı belgeye dayandırmak isteyen kişi, bu iki raporu künyeleriyle Kurumun kendi yayınları arasında arayabilir. Ayrıca göç alanında uzmanlığı bulunan sivil toplum kuruluşu temsilcileri, Göç İdaresinin izniyle merkezleri ziyaret edebilir.

Ağrı’da Tutulmak Davanın Ağrı’da Açılacağı Anlamına Gelmez

Merkezde yakını bulunan kişinin en sık yaptığı hata, davayı merkezin bulunduğu ile göre açmaktır. Yetkili idare mahkemesini belirleyen ölçüt kişinin nerede tutulduğu değildir:

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.32 — İdari davalarda genel yetki

“Göreve ilişkin hükümler saklı kalmak şartıyla bu Kanunda veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesinin gösterilmemiş olması halinde, yetkili idare mahkemesi, dava konusu olan idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.”

Belirleyici olan, dava edilen işlemi hangi idarenin tesis ettiğidir. Ağrı Valiliğince tesis edilen bir işlem dava ediliyorsa yetkili mahkeme Erzurum İdare Mahkemesidir, çünkü Ağrı ili o mahkemenin yargı çevresindedir. Buna karşılık merkezde tutulan kişinin sınır dışı kararı başka bir valilikçe alınmışsa dava o ilde görülür.

Danıştay 10. Dairesi, İran uyruklu bir kişi hakkında önce İstanbul Valiliğince, sonra aynı kanun bendi gerekçe gösterilerek Ağrı Valiliğince ikinci bir sınır dışı işlemi tesis edilen bir dosyada yetki uyuşmazlığını çözmüştür. Dava, Ağrı işleminin mükerrer olduğu ileri sürülerek açılmıştı:

“Bu durumda, davacı tarafından açılan davanın görüm ve çözümünde, yukarıda aktarılan 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 32. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, dava konusu idari işlemi tesis eden Ağrı Valiliğinin bulunduğu yer yönünden yetkili idare mahkemesinin, dolayısıyla Erzurum İdare Mahkemesinin yetkili olduğu sonucuna varılmaktadır.”

(Danıştay 10. Daire, E. 2024/4289, K. 2024/2752, T. 09.09.2024 — yetkili idare mahkemesinin Erzurum olduğuna)

Karar oy birliğiyle ve kesin olarak verilmiştir.

Aynı Kural Aynı Dairede Zıt Sonuç Doğurabilir

Bu sonuç bir yer kuralı değil, bir işlem kuralıdır. Aynı daire, yine İran uyruklu bir kişiye ve yine Ağrı’ya ilişkin başka bir dosyada, Ağrı İl Göç İdaresi Müdürlüğünce tesis edilmiş bir sınır dışı işleminin bulunmadığını, kararın İstanbul Valiliğince alınmış olduğunu tespit etmiş ve yetkili mahkemenin İstanbul olduğuna hükmetmiştir. İki dosyada kural aynı, sonuç zıttır; ayıran şey merkezin yeri değil, dava edilen işlemin sahibidir. O karar ve sınır dışı sebeplerinin ayrıntısı için sınır dışı (deport) kararı: sebepler ve istisnalar yazısına bakılabilir.

Pratik sonuç şudur: dava açılmadan önce hangi valiliğin, hangi tarihli işleminin dava edildiği belirlenmelidir. Bu belirleme yapılmadan yazılan dilekçe, dosyanın iller arasında gidip gelmesine ve yedi günlük dava süresinin baskı altına girmesine yol açar. Dilekçenin hitap ve davalı hanelerinin nasıl yazılacağı için sınır dışı kararına itiraz ve iptal davası yazısına bakılmalıdır.

Sınır İli Olmak Süreyi veya Usulü Değiştirmez

Ağrı İran sınırındadır ve Doğubayazıt sınır kapısına yakındır. Bu coğrafya, merkezde tutulan kişiye uygulanacak kuralları değiştirmez. İdari gözetim süreleri, aylık değerlendirme yükümlülüğü, itirazın yapılacağı merci ve sınır dışı kararına karşı dava süresi bütün merkezler için aynıdır; 6458 sayılı Kanun bu konularda sınır illeri için ayrı bir rejim öngörmemiştir. Bu kuralların tamamı idari gözetim kararı nedir, nasıl itiraz edilir yazısında ele alınmıştır.

Coğrafyanın doğurduğu sonuç hukuki değil, fiilîdir. Sınıra yakın illerdeki merkezlere başka illerden sevk yapılabilmekte, kişi gözetim sürerken bir merkezden diğerine nakledilebilmektedir. Nakil hâlinde idari gözetime itirazın hangi sulh ceza hâkimliğine yapılacağı da değişir. Görüşmeye gitmeden önce kişinin hâlen o merkezde bulunup bulunmadığı teyit edilmelidir.

Ziyaret ve Avukat Görüşmesi: Kural Nerede Aranır

Ziyaret gün ve saatleri resmî iletişim sayfasında yayımlanmaz. Bu saatler kanunda değil, merkez idaresinin düzenlemesinde belirlenir ve merkezden merkeze değişebilir. Gitmeden önce merkezden veya il müdürlüğünden teyit alınmalıdır.

Avukatla görüşme, merkezde tutulan kişinin güvence altına alınmış haklarındandır. Taşra teşkilatı yönetmeliği, yabancıya yakınlarına, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme ve bunlarla görüşme yapabilme imkânının sağlanmasını il müdürlüğünün görevleri arasında sayar. Yani görüşme talebi karşılanmadığında muhatap merkez personeli değil, il müdürlüğüdür. Bu güvencelerin kanundaki karşılığı ve ayrıntısı için geri gönderme merkezi, haklar ve süreler yazısına bakılmalıdır.

Merkez Hakkında Bilgi Nerede Bitiyor

Bu yazıda bilinçli olarak yazılmayanlar şunlardır:

• Kapasite. Merkezin kaç kişilik olduğuna ilişkin resmî bir sayı bulunamamıştır; tahmin verilmemiştir.
• Fiilî mevcut ve personel sayısı. Bu veriler denetim raporlarında yer alabilir, ancak bu yazı raporların metninden alıntı yapmamaktadır.
• Ziyaret gün ve saatleri. Yayımlanmış mevzuatta düzenlenmemiştir; merkez idaresinin düzenlemesine bırakılmıştır.
• Doğubayazıt’taki tesisin hukuki rejimi. Adı yayımlanmış mevzuatta bulunamadığı için orada tutulmanın hangi kurala dayandığı bu yazıdan okunamaz.

İdari Gözetime İtiraz: Merci ve Süre

Ağrı Geri Gönderme Merkezinde tutulan kişi bakımından itirazın muhatabı merkez veya göç idaresi değil, sulh ceza hâkimidir. Kanun mercii, usulü ve sonucu tek fıkrada toplar:

“İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz. Dilekçenin idareye verilmesi hâlinde, dilekçe yetkili sulh ceza hâkimine derhâl ulaştırılır. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır. Sulh ceza hâkiminin kararı kesindir. İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden sulh ceza hâkimine başvurabilir.”

(6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.57/6)

Fıkranın merkezde tutulan kişi bakımından en kullanışlı yanı, dilekçenin idareye verilebilmesidir: adliyeye fiilen erişemeyen kişi dilekçesini merkezde verir, yetkili hâkimliğe ulaştırmak idarenin yükümlülüğüdür. Başvuru için kanunda süre öngörülmemiştir; son cümle uyarınca şartların ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvurulabilir, yani itiraz bir kez kullanılmakla tükenmez. Buna karşılık başvuru gözetimi kendiliğinden durdurmaz ve hâkimin beş gün içinde vereceği karar kesindir.

Dilekçenin içeriği, ret hâlinde izlenecek yol ve gözetime alternatif yükümlülükler için idari gözetim kararına itiraz yazısına bakılabilir.

İlk Yapılacaklar

1. Hangi kararların tebliğ edildiğini öğrenin. İdari gözetim kararı ile sınır dışı etme kararı ayrı işlemlerdir ve ayrı yollara tabidir; süreler tebliğden işler.
2. Kararı hangi valiliğin aldığını yazılı olarak tespit edin. Yetkili mahkemeyi merkezin yeri değil, bu belirler.
3. Kişinin hâlen o merkezde olup olmadığını teyit edin. Nakil hâlinde itiraz mercii de değişir.
4. Adresi gitmeden önce doğrulayın. İki resmî kayıt farklı kapı numarası gösterir ve ikisinde de güncelleme tarihi yoktur.
5. Ağrı ile Erzurum Aşkale’sini karıştırmayın. Erzurum’un Aşkale ilçesinde iki ayrı merkez bulunur.
6. Görüşme talebiniz karşılanmazsa il müdürlüğüne başvurun. Erişim ve görüşme imkânının sağlanması il müdürlüğünün görevleri arasında sayılmıştır.

İtiraz dilekçesinin hangi bilgileri taşıması gerektiği ve doldurulabilir bir şablon idari gözetim kararına itiraz dilekçesi örneğinde ele alınmıştır. Vekâlet ücretini karşılayamayacak durumda olanlar için adli yardım başvurusunun şartları ve avukat tutacak parası olmayanın önündeki yollar ayrı yazılarda incelenmiştir.