Islah, hukuk yargılamasında bir tarafın daha önce yaptığı usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.176/1). Islah, tahkikat sona erinceye kadar ve aynı davada her taraf için yalnız bir kez yapılabilir (HMK m.176/2, m.177/1). Uygulamadaki en yaygın kullanımı, dava dilekçesindeki talep sonucunun, örneğin alacak veya tazminat miktarının, bilirkişi raporundan sonra artırılmasıdır. Bu yazı, görülmekte olan bir hukuk davasında talebini, vakıasını veya savunmasını düzeltmek ya da artırmak isteyen davacı ve davalı için ıslahın şartlarını, süresini, dilekçesini ve maliyetini açıklar. 31 Temmuz 2026’dan beri kısmi davada talep artırımı için ıslaha gerek yoktur; bu değişiklik aşağıda ayrıca ele alınmıştır.
1. Islah: Öne Çıkanlar
- Islah, tarafın yapmış olduğu usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesidir (HMK m.176/1).
- Islah tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir; bozma veya kaldırma sonrasında ilk derece mahkemesi tahkikata ilişkin işlem yaparsa bu yeni tahkikatın sonuna kadar da mümkündür (HMK m.177).
- Aynı davada her taraf ancak bir kez ıslaha başvurabilir (HMK m.176/2).
- Kısmen ıslahta hâkimin takdir ettiği teminat bir hafta içinde yatırılmazsa ıslah yapılmamış sayılır (HMK m.178/1).
- Bölge adliye mahkemesinde (istinafta) davanın ıslahı istenemez (HMK m.357/1).
- 31.07.2026’dan beri kısmi davada talep, ıslaha gerek olmadan bir defaya mahsus artırılabilir ve zamanaşımı artırılan kısım için de dava tarihinden kesilmiş sayılır (HMK m.109/4).
2. Islah Nedir?
Islah, görülmekte olan bir hukuk davasında tarafın kendi yaptığı usul işlemini sonradan düzeltmesine imkân veren kurumdur. Kanun bunu “Taraflardan her biri, yapmış olduğu usul işlemlerini kısmen veya tamamen ıslah edebilir” diye tanımlar (HMK m.176/1). Düzeltilen işlem çoğunlukla dava dilekçesi veya cevap dilekçesidir: talep sonucu, dayanılan vakıalar ya da gösterilen deliller.
Islahın asıl işlevi, yargılamadaki bir yasağın istisnası olmasıdır. Taraflar iddia ve savunmalarını cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle serbestçe genişletebilir; dilekçeler karşılıklı verildikten sonra ise iddia veya savunma genişletilemez ve değiştirilemez (HMK m.141/1). Kanun bu yasağa karşı iki yol bırakır: ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati (HMK m.141/2). Karşı taraf açıkça onay vermiyorsa, dilekçeler aşamasından sonra talebi artırmanın veya vakıayı değiştirmenin kanundaki yolu ıslahtır.
Günlük dilde “ıslah etmek” iyileştirmek veya düzeltmek anlamına gelir. Hukuk dilindeki ıslah bu genel anlamdan farklı olarak yalnız yargılama içindeki usul işlemlerine ilişkindir ve ceza muhakemesinde karşılığı yoktur; bu yazıdaki kurallar Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na tabi davalar içindir. Kanunun genel yapısı için Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) yazımıza bakabilirsiniz.
2.1. Islahla Yapılabilecek İşlemler
Islahla yapılabilecek işlemler, tarafın daha önce yaptığı ve ıslahın teşmil edildiği noktadan sonraki usul işlemleridir (HMK m.176/1, m.179/1). Uygulamada en sık görülenler şunlardır:
- Talep sonucunun artırılması: Dava dilekçesinde gösterilen alacak veya tazminat miktarı, dava değeri yükseltilerek artırılır. Bu işlem dava dilekçesinin zorunlu unsurlarından biri olan talep sonucunun düzeltilmesidir (HMK m.119/1-ğ).
- Vakıaların değiştirilmesi veya genişletilmesi: Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ileri sürülemeyecek yeni vakıalar ıslahla davaya getirilebilir (HMK m.141/2).
- Delil gösterilmesi: Süresinde gösterilmemiş deliller, ıslahın teşmil edildiği noktadan sonraki işlemler yeniden yapılacağı için ıslahla gösterilebilir (HMK m.179/1).
- Davanın tamamen yeniden kurulması: Taraf davasını bütünüyle ıslah ettiğini bildirerek yeni bir dava dilekçesi verebilir (HMK m.180/1).
Davalı da ıslah hakkına sahiptir: kanun “taraflardan her biri” der (HMK m.176/1). Davalı, cevap dilekçesinde ileri sürmediği bir savunmayı veya vakıayı ıslah yoluyla davaya getirebilir.
2.2. Islaha Gerek Olmayan ve Islahla Yapılamayan İşlemler
Açık yazı ve hesap hataları için ıslaha gerek yoktur. Tarafların veya mahkemenin dosyadaki belgelerde yaptığı açık yazı ve hesap hataları karar verilinceye kadar düzeltilebilir (HMK m.183). Bu düzeltme ıslah hakkını tüketmez; ancak düzeltme yargılamayı uzattıysa bu durum yargılama giderlerinin belirlenmesinde dikkate alınır.
Islah istinaf aşamasında yapılamaz. Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde davanın ıslahı istenemez (HMK m.357/1). Islah ilk derece mahkemesinde, tahkikat sona erinceye kadar kullanılabilen bir haktır (HMK m.177/1).
Islah bozmaya uymakla oluşan hukuki durumu değiştiremez. Dosya bozma veya kaldırma kararından sonra ilk derece mahkemesine döndüğünde ıslah yeniden mümkün olsa da kanun, bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durumun ıslahla ortadan kaldırılamayacağını açıkça söyler (HMK m.177/2).
Islah kötüniyetle kullanılamaz. Islahın davayı uzatmak veya karşı tarafı rahatsız etmek gibi kötüniyetli düşüncelerle yapıldığı deliller veya belirtilerle anlaşılırsa mahkeme ıslahı dikkate almadan karar verir; kötüniyetli taraf karşı tarafın bütün zararlarını ödemeye ve disiplin para cezasına mahkûm edilir (HMK m.182/1).
2.3. Dava Dilekçesinde Unutulan Talep İçin Islah Yolu
Islah, kanun lafzında tarafın yapmış olduğu bir usul işleminin düzeltilmesidir (HMK m.176/1). Dava dilekçesinde hiç yer almayan bir alacak kalemi, düzeltilecek bir işlem değil yeni bir taleptir. Bu yüzden unutulan kalemi ıslah dilekçesiyle görülmekte olan davaya eklemek, kanunun ıslah tanımıyla örtüşmez.
Unutulan kalem için güvenli yol, o kalem hakkında ayrı bir dava açmaktır. İki dava arasında bağlantı varsa, yani davalar aynı veya benzer sebeplerden doğuyorsa ya da birinin hükmü diğerini etkileyecekse, davaların birleştirilmesi istenebilir (HMK m.166/1, m.166/4). Zaman bu kalem için ayrıca önemlidir: zamanaşımını kesen olay alacaklının o alacak için dava yoluyla mahkemeye başvurmasıdır (Türk Borçlar Kanunu m.154/2).
2.4. Manevi Tazminat Islah Edilebilir mi?
Dava dilekçesinde manevi tazminat istendiyse, istenen miktar ıslahla artırılabilir; bu, talep sonucunun düzeltilmesidir (HMK m.176/1, m.119/1-ğ). Dava dilekçesinde yalnız maddi tazminat istenip manevi tazminat hiç istenmediyse, manevi tazminat talebi yukarıdaki unutulan talep sınırına girer ve ayrı dava yolu değerlendirilmelidir. Manevi tazminat davasının kendisi için maddi ve manevi tazminat davası yazımıza bakabilirsiniz.
3. Islah Türleri: Tam Islah ve Kısmen Islah
Islah, kapsamına göre tam ıslah ve kısmen ıslah olarak ikiye ayrılır. Tam ıslahta taraf davasını bütünüyle yeniden kurar; kısmen ıslahta yalnız belirli bir usul işlemini, çoğunlukla talep sonucunu düzeltir. Uygulamada en sık görülen tür, dava değerinin artırıldığı kısmen ıslahtır.
| Ölçüt | Tam ıslah | Kısmen ıslah |
|---|---|---|
| Kapsam | Davanın tamamı | Belirli bir usul işlemi |
| Tarafın yapacağı işlem | Bildirimden itibaren bir hafta içinde yeni dava dilekçesi verir (HMK m.180/1) | Kendisine verilen bir haftalık süre içinde ıslah ettiği işlemi yapar (HMK m.181/1) |
| Süre geçirilirse | Islah hakkı kullanılmış sayılır ve dava ıslah hiç yapılmamış gibi sürer (m.180/1) | Dava ıslah hiç yapılmamış gibi sürer (m.181/1) |
| Teminat | Hâkimin takdir ettiği teminat bir hafta içinde yatırılır, aksi hâlde ıslah yapılmamış sayılır (m.178/1) | Aynı kural (m.178/1) |
Tam ıslah ile kısmen ıslah arasındaki en önemli fark süre geçirildiğinde ortaya çıkar. Tam ıslahta yeni dava dilekçesi bir hafta içinde verilmezse kanun ıslah hakkını kullanılmış sayar ve taraf aynı davada bir daha ıslaha başvuramaz (HMK m.180/1). Kısmen ıslahı düzenleyen m.181/1 ise süre geçirildiğinde ıslahın hiç yapılmamış gibi davaya devam edileceğini söyler ve ıslah hakkının kullanılmış sayılacağına dair bir ibare içermez.
4. Islah Ne Zamana Kadar Yapılabilir?
Islah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (HMK m.177/1). Tahkikat, hâkimin tarafların iddia ve savunmalarıyla toplanan delilleri incelemesinden, taraflara tahkikatın tümü hakkında söz vermesinden ve tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görmesinden sonra, tahkikatın bittiğinin taraflara tefhim edilmesiyle sona erer (HMK m.184). Tefhimden sonra sözlü yargılama aşamasına geçilir (HMK m.186/1) ve bu aşamada ıslah yapılamaz. Tahkikat aşamasının kapsamı için tahkikat ne demek yazımıza bakabilirsiniz.
Islah süresi, bozma veya kaldırma kararından sonra yeniden açılabilir. Yargıtayın bozma kararından veya bölge adliye mahkemesinin kaldırma kararından sonra dosya ilk derece mahkemesine gönderildiğinde, ilk derece mahkemesi tahkikata ilişkin bir işlem yaparsa bu tahkikat sona erinceye kadar da ıslah yapılabilir (HMK m.177/2). Bu hüküm 7251 sayılı Kanunla 2020’de eklenmiştir. Sınırı aynı fıkrada yazılıdır: bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durum ıslahla ortadan kaldırılamaz.
Islah ilk derece mahkemesine özgü bir işlemdir. Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde davanın ıslahı istenemez (HMK m.357/1); kanun yolu aşamasının genel kuralları için istinaf nedir yazımıza bakabilirsiniz.
4.1. Bilirkişi Raporundan Sonra Islah Süresi
Bilirkişi raporundan sonra ıslah için kanunda ayrı bir gün sayısı yoktur; sınır yine tahkikatın sona ermesidir (HMK m.177/1). Talep artırımı çoğunlukla bilirkişi raporu alacağın gerçek miktarını gösterdikten sonra yapıldığı için rapor, ıslahın zamanlamasında belirleyici olur. Rapor dosyaya girdikten sonra mahkeme tahkikatın bittiğini tefhim ederse ıslah yolu kapanır (HMK m.184/2).
Bilirkişi raporuna itiraz, ıslahtan ayrı bir işlemdir ve kendi süresine tabidir: taraflar raporun kendilerine tebliğinden itibaren iki hafta içinde rapordaki eksiklik veya belirsizliklerin tamamlatılmasını, açıklattırılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir (HMK m.281/1). İtirazın süresi ve dilekçesi için bilirkişi raporuna itiraz yazımıza bakabilirsiniz. Raporun kendisi ve bilirkişinin görevi bilirkişi ne demek yazısında anlatılmıştır.
4.2. Islah Kaç Kez Yapılabilir?
Aynı davada taraflar ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir (HMK m.176/2). Sınır her taraf için ayrı ayrı işler; davacının ıslahı davalının ıslah hakkını ortadan kaldırmaz. Islah hakkı tek olduğu için dosyadaki delillerin, özellikle bilirkişi raporunun sonucu netleşmeden kullanılması, ileride ortaya çıkacak bir ihtiyaç için hakkın tükenmesine yol açabilir.
Kanun ıslah hakkının tükenmesini yalnız tam ıslah için açıkça düzenler. Tam ıslahta yeni dava dilekçesi bir hafta içinde verilmezse kanun ıslah hakkını kullanılmış sayar (HMK m.180/1). Kısmen ıslahta ise süre geçirildiğinde kanun yalnız ıslahın hiç yapılmamış gibi davaya devam edileceğini söyler (HMK m.181/1). Kısmi davada 2026 değişikliğiyle getirilen talep artırımı da ıslahtan ayrı bir yoldur; aşağıdaki bölümde açıklanmıştır.
5. Islah ile Talep Artırımı: Kısmi Davada 2026 Değişikliği
Kısmi davada talep artırımı için 31.07.2026’dan beri ıslaha gerek yoktur. 7589 sayılı Kanun’un 20. maddesiyle HMK m.109’a eklenen dördüncü fıkraya göre alacağın yalnız bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusu, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir (HMK m.109/4). Kanun, 31.07.2026 tarihli ve 33326 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış; bu madde yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir (7589 s.K. m.26/1-c).
Değişikliğin iki sonucu vardır. Birincisi, kısmi davacı talebini artırmak için ıslah hakkını kullanmak zorunda değildir; m.109/4 artırımı ıslah olarak nitelendirmez ve ıslah hükümlerine bağlamaz. İkincisi, zamanaşımı artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır (HMK m.109/4). Paketin diğer değişiklikleri için 12. Yargı Paketi yazımıza bakabilirsiniz.
| Ölçüt | Islahla talep artırımı | Kısmi davada talep artırımı |
|---|---|---|
| Dayanak | HMK m.176-181 | HMK m.109/4 |
| Hangi davada | Her hukuk davasında | Alacağın yalnız bir kısmının dava edildiği kısmi davada |
| Sayı | Aynı davada her taraf için bir kez (m.176/2) | Aynı davada bir defaya mahsus |
| Son an | Tahkikatın sona ermesi (m.177/1) | Tahkikatın sona ermesi |
| Zamanaşımı | Kanun, artırılan kısım için ayrı bir kesilme kuralı koymaz | Artırılan kısımda da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır |
| Teminat | Hâkimin takdir ettiği teminat (m.178/1) | Maddede teminat öngörülmez |
Kanun m.109/4 için ayrıca bir geçiş hükmü öngörmemiştir; 7589 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesi geçiş kuralını yalnız yürürlükten kaldırılan m.107 için koyar (7589 s.K. geçici m.1/10). 31.07.2026’dan önce açılmış bir kısmi davada artırım yapılacaksa, hangi yolun kullanılacağı ve ıslah hakkının korunup korunmayacağı dosyanın aşamasına göre ayrıca değerlendirilmelidir.
5.1. Belirsiz Alacak Davasında Islah
Belirsiz alacak davası 31.07.2026’dan itibaren yeni davalar için kaldırılmıştır. HMK m.107, 7589 sayılı Kanun’un 19. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. Buna karşılık kaldırılan m.107, yürürlükten kaldırılma tarihinden önce açılan davalar bakımından uygulanmaya devam eder (7589 s.K. geçici m.1/10). Görülmekte olan bir belirsiz alacak davasında talep artırımı bu nedenle eski m.107 çerçevesinde değerlendirilir.
31.07.2026’dan sonra alacağın yalnız bir kısmıyla açılan dava, kısmi dava hükümlerine tabidir ve talep artırımı yukarıdaki m.109/4 yoluyla yapılır (HMK m.109/1, m.109/4). Kısmi dava açılması, dava açılırken kalan kısımdan açıkça feragat edilmedikçe geri kalan kısımdan feragat anlamına gelmez (HMK m.109/3).
5.2. Islahta Zamanaşımı
Zamanaşımı bakımından ıslah ile m.109/4 arasındaki fark belirgindir. Kısmi davada m.109/4 yoluyla artırılan kısımda zamanaşımı dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır (HMK m.109/4). Islah hükümleri (HMK m.176-182) ise artırılan kısım için böyle bir kural içermez. Zamanaşımını kesen genel olay alacaklının dava veya def’i yoluyla mahkemeye başvurmasıdır (TBK m.154/2); ıslahla artırılan kısım bakımından zamanaşımı def’inin nasıl ileri sürüleceği, alacağın türüne ve davanın açıldığı tarihe göre ayrıca incelenmelidir. İşçilik alacaklarındaki uygulama için işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz yazımıza bakabilirsiniz.
6. Islah Dilekçesi Nasıl Yazılır?
Islah dilekçesi, davanın görüldüğü mahkemeye verilir ve hangi usul işleminin, hangi noktadan itibaren ve ne şekilde düzeltildiğini açıkça gösterir. Kanun ıslahın sözlü veya yazılı yapılabileceğini söyler; karşı taraf duruşmada hazır değilse veya ıslah duruşma dışında yapılıyorsa, yazılı talep veya tutanak örneği haber vermek amacıyla karşı tarafa bildirilir (HMK m.177/3). Uygulamada talep artırımı yazılı dilekçeyle yapılır. Islah dilekçesi hazırlanırken şu sıra izlenir:
- Tahkikatın henüz bitmediği ve aynı davada daha önce ıslah yapılmadığı dosyadan kontrol edilir (HMK m.176/2, m.177/1).
- Islahın tam mı kısmen mi olduğu ve hangi usul işleminden itibaren teşmil edildiği belirlenir (HMK m.179/1, m.180, m.181).
- Talep artırımında artırılan miktar ve yeni dava değeri yazılır; artırılan kısım üzerinden peşin harç tamamlanır (Harçlar Kanunu m.28/1-a, m.32).
- Dilekçe mahkemeye verilir; hâkimin takdir ettiği teminat bir hafta içinde mahkeme veznesine yatırılır (HMK m.178/1).
- Kısmen ıslahta ıslah edilen işlem kendisine verilen bir haftalık süre içinde yapılır; tam ıslahta bir hafta içinde yeni dava dilekçesi verilir (HMK m.180/1, m.181/1).
Dilekçenin genel unsurları dava dilekçesindeki sırayı izler: mahkemenin adı, taraflar, konu, açıklamalar, hukuki sebepler ve açık bir talep sonucu (HMK m.119/1). Dava dilekçesinin unsurları için dava dilekçesi yazımıza bakabilirsiniz.
6.1. Islah Dilekçesi Örneği
Aşağıdaki iskelet, bilirkişi raporundan sonra talep sonucunun artırıldığı kısmen ıslah içindir. Köşeli parantezli alanlar dosyaya göre doldurulur; metin somut dosyadaki vakıa, delil ve miktarlara göre uyarlanmadan kullanılmamalıdır.
[.......] ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ SAYIN HÂKİMLİĞİNE
DOSYA NO : [....]/[....] Esas
DAVACI : [Ad Soyad] (T.C. Kimlik No: [...........])
VEKİLİ : Av. [Ad Soyad], [adres]
DAVALI : [Ad Soyad / Unvan], [adres]
KONU : Talep sonucunun kısmen ıslah yoluyla artırılması
hakkında ıslah dilekçemizin sunulmasıdır.
(Artırılan miktar: [.....] TL · Yeni dava değeri: [.....] TL)
AÇIKLAMALAR :
1. Davamız, [.....] tarihinde [.....] TL üzerinden açılmıştır.
2. Dosyaya sunulan [.....] tarihli bilirkişi raporunda alacak/tazminat
miktarı [.....] TL olarak hesaplanmıştır.
3. Tahkikat henüz sona ermemiştir ve davacı taraf bu davada daha önce
ıslah yoluna başvurmamıştır.
4. Bu nedenle dava dilekçemizin talep sonucunu, bilirkişi raporunda
belirlenen miktar doğrultusunda [.....] TL artırarak toplam [.....] TL
olarak kısmen ıslah ediyoruz. Artırılan kısma ait harç yatırılmıştır.
HUKUKİ SEBEPLER : HMK m.176, m.177, m.178, m.181 ve ilgili mevzuat.
DELİLLER : Dosya kapsamı, [.....] tarihli bilirkişi raporu, harç
makbuzu.
SONUÇ VE İSTEM : Açıklanan nedenlerle, dava dilekçemizin talep sonucunun
[.....] TL artırılarak toplam [.....] TL olarak kabulüne,
[faiz başlangıcı ve türü dava dilekçesindeki talebe göre
yazılır] yargılama giderleri ile vekâlet ücretinin
davalıya yükletilmesine karar verilmesini saygılarımızla
arz ve talep ederiz. [Tarih]
Davacı Vekili
Av. [Ad Soyad]
[e-imza]
EKLER : Harç makbuzuKısmi davada 31.07.2026’dan sonra yapılacak talep artırımı için dilekçenin konusu ve hukuki sebebi farklıdır: artırım ıslah olarak değil, HMK m.109/4 dayanağıyla “talep artırım dilekçesi” olarak yazılır. Artırımın hangi maddeye dayandığı dilekçede açıkça yazılırsa, ıslah hakkının aynı davada başka bir düzeltme için kullanılıp kullanılmadığı tartışması önlenir.
7. Islah Harcı ve Teminat
Islah harcı, ıslahın konusuna göre değişir. Talep artırımı dava değerini yükselttiği için artırılan kısım üzerinden nispi karar ve ilam harcının peşin kısmı tamamlanır (492 sayılı Harçlar Kanunu m.28/1-a). Değer artırımı içermeyen bir düzeltmede nispi harç doğmaz. Yargı işlemlerinden alınacak harçlar ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz (Harçlar Kanunu m.32). Peşin harç ve harç ödenmeden işlem yapılmaması kuralları, davalısı harçtan muaf olan kamulaştırmasız el atma tazminat davaları bakımından uygulanmaz.
Harç tutarı her yıl güncellenen tarifeye bağlı olduğu için bu sayfada sabit bir rakam verilmemiştir. Artırılan miktar üzerinden yaklaşık hesap için ıslah harcı hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz; kesin tutarı işlem tarihindeki tarifeye göre mahkeme veznesi belirler.
Teminat harçtan ayrı bir kalemdir. Islah eden taraf, ıslah sebebiyle geçersiz hâle gelen işlemler için yapılan yargılama giderleri ile karşı tarafın uğradığı ve uğrayabileceği zararları karşılamak üzere hâkimin takdir edeceği teminatı bir hafta içinde mahkeme veznesine yatırmak zorundadır; aksi hâlde ıslah yapılmamış sayılır (HMK m.178/1). Karşı tarafın zararı kesin olarak belirlendikten sonra yatırılan miktar eksikse tamamlatılır, fazlaysa iade edilir (m.178/2). Harç yatırılmış olsa bile teminat yatırılmazsa ıslah yapılmamış sayılır; biri diğerinin yerine geçmez.
8. Islaha Karşı Beyan ve Cevap Süresi
Hukuk Muhakemeleri Kanunu, ıslaha karşı ayrı bir cevap ya da itiraz süresi düzenlemez. Kanunun öngördüğü şey bildirimdir: karşı taraf duruşmada hazır değilse veya ıslah duruşma dışında yapılıyorsa, yazılı talep veya tutanak örneği haber vermek amacıyla karşı tarafa bildirilir (HMK m.177/3). Mahkeme ıslaha karşı beyan için süre verebilir. Hâkim tayin ettiği sürenin kesin olduğuna karar verirse, işlemi ve süreye uyulmamasının sonucunu açıkça tutanağa geçirerek ihtar eder; kesin süre içinde yapılmayan işlemi yapma hakkı ortadan kalkar (HMK m.94/2-3). Kesin olduğu belirtilmeyen süreyi geçiren taraf yeniden süre isteyebilir; bu ikinci süre kesindir (m.94/2).
Tam ıslahta durum farklıdır, çünkü ıslah eden taraf bir hafta içinde yeni bir dava dilekçesi verir (HMK m.180/1). Kanun bu yeni dilekçeye karşı ayrı bir cevap süresi yazmaz; dava dilekçesine cevap süresi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.127/1). Tam ıslahta bu sürenin kıyasen uygulanıp uygulanmayacağı ve karşı tarafa ne kadar süre verileceği mahkemenin ara kararından takip edilmelidir. Cevap dilekçesinin içeriği için cevap dilekçesi yazımıza bakabilirsiniz.
9. Islahın Etkisi: Hangi İşlemler Geçersiz Olur?
Islah, yapan tarafın teşmil edeceği noktadan itibaren bütün usul işlemlerinin yapılmamış sayılması sonucunu doğurur (HMK m.179/1). Islah dilekçesinde “hangi işlemden itibaren” sorusunun açıkça cevaplanması bu yüzden gereklidir: teşmil noktası, ıslahtan sonra hangi işlemlerin yeniden yapılacağını belirler.
Islah her şeyi silmez. İkrar, tanık ifadeleri, bilirkişi rapor ve beyanları, keşif ve isticvap tutanakları ıslahla geçersiz kılınamaz; yeminin teklifi, reddi veya iadesi de karşı taraf yerine getireceğini ıslahtan önce bildirmişse aynı korumaya tabidir (HMK m.179/2). Örneğin karşı tarafın ıslahı, dosyadaki lehe bir ikrarı ortadan kaldırmaz.
Bu korumanın da sınırı vardır. Islahtan sonra yapılacak tahkikatın sonucuna göre bu işlemlerin göz önünde tutulması gerekmiyorsa, bunlar da yapılmamış sayılır (HMK m.179/3). Yani tanık ifadesi veya bilirkişi raporu ıslahla doğrudan geçersiz olmaz; ancak ıslahla değişen vakıalar karşısında artık ilgisiz kalırsa mahkeme onu dikkate almayabilir.
Islahın, davadan feragat gibi davayı sona erdiren işlemlerden farkı da buradadır: ıslah davayı sürdürür ve yalnız belirli usul işlemlerini yeniler. Davayı sona erdiren taraf işlemleri için davadan feragat nedir yazımıza bakabilirsiniz. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun güncel metnine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Hukukta ıslah ne demek?
Islah, hukuk yargılamasında bir tarafın daha önce yaptığı usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesidir (HMK m.176/1). En sık kullanımı, dava dilekçesindeki talep sonucunun, örneğin alacak veya tazminat miktarının, yargılama sırasında artırılmasıdır. Islah, dilekçeler karşılıklı verildikten sonra işleyen iddia ve savunmayı genişletme yasağının kanunda saklı tutulan istisnasıdır (HMK m.141/2).
Islah ne zamana kadar yapılabilir?
Islah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (HMK m.177/1). Tahkikat, mahkemenin tahkikatın bittiğini taraflara tefhim etmesiyle sona erer (HMK m.184/2). Yargıtayın bozma veya bölge adliye mahkemesinin kaldırma kararından sonra ilk derece mahkemesi tahkikata ilişkin işlem yaparsa, bu yeni tahkikatın sonuna kadar da ıslah mümkündür; ancak bozmaya uymakla oluşan hukuki durum ıslahla değiştirilemez (HMK m.177/2).
Aynı davada kaç kez ıslah yapılabilir?
Aynı davada taraflar ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir (HMK m.176/2). Sınır her taraf için ayrı işler; davacının ıslahı davalının ıslah hakkını tüketmez. Tam ıslahta bir hafta içinde yeni dava dilekçesi verilmezse kanun ıslah hakkını kullanılmış sayar (HMK m.180/1). Bu nedenle ıslah, dosyanın gidişatı netleştikten sonra kullanılmalıdır.
Bilirkişi raporundan sonra ıslah süresi ne kadardır?
Kanun bilirkişi raporundan sonra ıslah için ayrı bir gün sayısı öngörmez. Sınır, tahkikatın sona ermesidir (HMK m.177/1). Rapora itiraz ise ayrı bir işlemdir ve raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde yapılır (HMK m.281/1). Rapor dosyaya girdikten sonra mahkeme tahkikatın bittiğini tefhim ederse ıslah yolu kapanır (HMK m.184/2).
Kısmi davada talep artırımı için ıslah gerekir mi?
31.07.2026'dan beri gerekmez. HMK m.109/4'e göre alacağın yalnız bir kısmı dava edildiyse talep, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sonuna kadar artırılabilir. Artırılan kısım bakımından zamanaşımı da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır. Hüküm 7589 sayılı Kanun m.20 ile eklendi.
Belirsiz alacak davası kaldırıldı mı, ıslah nasıl etkilenir?
Evet. HMK m.107, 7589 sayılı Kanun m.19 ile yürürlükten kaldırıldı ve değişiklik 31.07.2026'da yayımı tarihinde yürürlüğe girdi (7589 s.K. m.26/1-c). Bu tarihten önce açılmış belirsiz alacak davalarında kaldırılan m.107 uygulanmaya devam eder (7589 s.K. geçici m.1/10). Yeni davalarda alacağın bir kısmıyla açılan dava kısmi dava hükümlerine tabidir.
Islah harcı yatırılmazsa ne olur?
Yargı işlemlerinden alınacak harçlar ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz (Harçlar Kanunu m.32). Talep artırılınca dava değeri yükseldiği için artırılan kısım üzerinden nispi karar ve ilam harcının peşin kısmı tamamlanır (m.28/1-a). Harç ile HMK m.178'deki teminat ayrı kalemlerdir; kısmen ıslahta teminat bir hafta içinde yatırılmazsa ıslah yapılmamış sayılır.
Islaha karşı cevap veya itiraz süresi var mı?
HMK ıslaha karşı ayrı bir cevap ya da itiraz süresi düzenlemez. Kanun, duruşma dışında yapılan veya karşı tarafın hazır bulunmadığı ıslahın haber vermek amacıyla ona bildirilmesini öngörür (HMK m.177/3). Mahkeme beyan için süre verirse, kesin olduğu açıklanan süreye uyulmaması o işlemi yapma hakkını ortadan kaldırır (HMK m.94/2-3).
İstinaf aşamasında ıslah yapılabilir mi?
Hayır. Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde davanın ıslahı istenemez (HMK m.357/1). Islah ilk derece yargılamasında, tahkikat sona erinceye kadar yapılır (HMK m.177/1). Bölge adliye mahkemesi kararı kaldırıp dosyayı ilk derece mahkemesine gönderirse ve bu mahkeme tahkikata ilişkin işlem yaparsa ıslah yeniden mümkün olur (HMK m.177/2).
Islah yapılınca daha önceki deliller geçersiz olur mu?
Kısmen. Islah, yapan tarafın belirttiği noktadan itibaren usul işlemlerini yapılmamış sayar (HMK m.179/1). Buna karşılık ikrar, tanık ifadeleri, bilirkişi rapor ve beyanları, keşif ve isticvap tutanakları ıslahla geçersiz kılınamaz (m.179/2). Islahtan sonraki tahkikat bu işlemleri gereksiz kılıyorsa onlar da yapılmamış sayılır (m.179/3).