İstinaf Nedir? Süresi, Başvurusu ve İstinaf Mahkemesi

İstinaf, ilk derece mahkemesinin verdiği kararın bölge adliye mahkemesi tarafından hem hukuk hem olay yönünden yeniden incelenmesini sağlayan kanun yoludur. İstinaf incelemesinde bölge adliye mahkemesi usul ve esasa ilişkin hukuka aykırılığa, delillerdeki eksikliğe ve ispat değerlendirmesine birlikte bakar (Ceza Muhakemesi Kanunu m.280/1-a). İstinaf süresi ceza ve hukuk davalarında kararın tebliğinden itibaren iki hafta, idari yargıda otuz gündür (CMK m.273/1, Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.345, İdari Yargılama Usulü Kanunu m.45/1). Bu yazı, ceza, hukuk veya idare mahkemesinden aleyhine karar çıkan ve bu kararın bir üst mahkemede yeniden incelenmesini isteyen taraf için istinafın hangi kararlara açık olduğunu, sürenin ne zaman başladığını, başvurunun nereye yapıldığını ve istinaf mahkemesinin hangi kararları verebileceğini açıklar.

1. İstinaf: Öne Çıkanlar

• İstinaf süresi ceza davalarında hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğinden itibaren iki haftadır ve başvuru hükmü veren mahkemeye dilekçe veya zabıt kâtibine beyanla yapılır (CMK m.273/1).
• İstinaf süresi hukuk davalarında ilamın taraflara usulen tebliğinden itibaren iki hafta, idari yargıda kararın tebliğinden itibaren otuz gündür (HMK m.345, İYUK m.45/1).
• İstinaf yoluna yalnız sanık lehine başvurulmuşsa bölge adliye mahkemesinin yeni hükmü önceki cezadan ağır olamaz (CMK m.283).
• İstinaf mahkemesi olan bölge adliye mahkemesi, dosyayı ilk derece mahkemesine ancak kanunda sayılan hâllerde geri gönderir; diğer hâllerde davayı kendisi yeniden görür ve hüküm kurar (CMK m.280/1-e, f, g; HMK m.353, m.356).
• İstinaf incelemesi hukuk davalarında dilekçede gösterilen sebeplerle sınırlıdır; kamu düzenine aykırılık kendiliğinden gözetilir (HMK m.355).
• İstinaf süresine ilişkin 2024 değişiklikleri 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlara uygulanır; daha önce verilen kararlarda değişiklikten önceki hükümler geçerlidir (CMK geçici m.6/1-c).

2. İstinaf Nedir, Ne Demek?

İstinaf, ilk derece mahkemesi kararına karşı bölge adliye mahkemesine başvurulan ikinci derece kanun yoludur. İlk derece mahkemelerinden verilen ceza hükümlerine ve hukuk mahkemelerinin nihai kararlarına karşı istinaf yoluna başvurulabilir (CMK m.272/1, HMK m.341/1). Davanın istinafa gitmesi, taraflardan birinin süresinde istinaf başvurusu yapması üzerine karşı tarafın cevabı alındıktan veya cevap süresi dolduktan sonra dosyanın kararı veren mahkemeden bölge adliye mahkemesine gönderilmesi demektir (CMK m.277, HMK m.347). Dosya orada işbölümüne göre görevli daireye verilir ve yeniden ele alınır (CMK m.278).

İstinafın temyizden ayrılan yönü, incelemenin kapsamıdır. Ceza davasında bölge adliye mahkemesi dosyayı ve delilleri inceledikten sonra ilk derece kararında usul veya esas yönünden hukuka aykırılık, delillerde veya işlemlerde eksiklik bulunup bulunmadığını ve ispat bakımından değerlendirmenin yerinde olup olmadığını denetler (CMK m.280/1-a). Gerekirse davanın yeniden görülmesine karar verir, duruşma açar, tanık ve bilirkişi dinler, keşif yapar (CMK m.280/1-g, m.281/2). Hukuk davasında da istinaf incelemesi, kanunda sayılan istisnalar dışında duruşmalı yapılır (HMK m.356/1).

İstinaf başvurusunun hükme etkisi ceza ve hukuk davalarında farklıdır. Ceza davasında süresi içinde yapılan istinaf başvurusu hükmün kesinleşmesini engeller (CMK m.275/1). Hukuk davasında ise istinaf yoluna başvurma kararın icrasını durdurmaz; icranın geri bırakılmasına ilişkin İcra ve İflas Kanunu m.36 hükmü saklıdır, nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez (HMK m.350/1). Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m.350/2). Bu kararların listesi kesinleşmeden icraya konulamayacak kararlar yazısında ayrıca ele alınmıştır.

3. İstinaf Mahkemesi Nedir? Bölge Adliye ve Bölge İdare Mahkemesi

İstinaf mahkemesi, günlük dilde istinaf başvurusunu inceleyen mahkemeyi anlatmak için kullanılır; kanundaki adı adli yargıda bölge adliye mahkemesi, idari yargıda bölge idare mahkemesidir. Ceza davalarında dosya bölge adliye mahkemesine geldiğinde işbölümüne göre görevli ceza dairesine verilir (CMK m.278). Hukuk davalarında istinaf incelemesini bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi yapar (HMK m.352/1). İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı istinaf başvurusu, mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine yapılır (İYUK m.45/1).

İstinaf mahkemesine hangi dairenin bakacağını başvuran seçmez. Hukuk davasında dosya, istinaf dilekçesinde gösterilen daireyle bağlı kalınmaksızın ilgili bölge adliye mahkemesine gönderilir (HMK m.343/4). Ceza davasında bölge adliye mahkemesi ön incelemede yetkili olmadığını anlarsa dosyayı yetkili bölge adliye mahkemesine gönderir (CMK m.279/1-a).

İstinaf mahkemesinin kararına karşı ilk derece mahkemesi direnemez. Ceza muhakemesinde bölge adliye mahkemesi karar ve hükümlerine karşı direnilemez; itiraz ve temyize ilişkin hükümler saklıdır (CMK m.284). Direnme, Yargıtay’ın bozma kararlarına karşı tanınmış bir yoldur (CMK m.307/4, HMK m.373/5).

4. İstinaf ile Temyiz Arasındaki Fark

İstinaf ile temyiz arasındaki temel fark, incelemeyi yapan mahkeme ve incelemenin kapsamıdır. İstinafta bölge adliye mahkemesi ilk derece kararını olay ve hukuk yönünden inceler (CMK m.280/1-a). Temyizde ise Yargıtay bölge adliye mahkemesinin kararını denetler ve ceza davasında temyiz ancak hükmün hukuka aykırı olması nedenine dayanabilir (CMK m.286/1, m.288/1). Hukuk davasında Yargıtay temyiz incelemesini kural olarak dosya üzerinde yapar (HMK m.369/2).

İstinaftan geçen her karar temyiz edilemez. Ceza davasında örneğin beş yıl veya daha az hapis cezalarına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine dair bölge adliye mahkemesi kararları, kanunda ayrıca sayılan suçlar dışında temyiz edilemez (CMK m.286/2-a, m.286/3). Hukuk davasında temyiz edilemeyen kararlar ayrıca sayılmıştır (HMK m.362). Hukuk davasında temyiz yolu bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin kararlarına karşı açıktır (HMK m.361/1); istinaf incelemesinden geçmeden kesinleşen ilk derece kararına karşı ise yalnız Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı kanun yararına temyiz yoluna başvurabilir ve bu bozma kararın hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz (HMK m.363). İki kanun yolunun süre, merci ve kesinlik sınırları bakımından karşılaştırması temyiz nedir yazısındadır.

5. İstinaf Yoluna Hangi Kararlara Karşı Başvurulur?

İstinaf yolu ilk derece mahkemesi kararlarına karşı kural olarak açıktır; kanun, önemsiz sayılan bazı kararları istinafa kapatır ve ağır mahkûmiyetleri başvuru olmasa da incelemeye açar. Hangi kararın istinaf edilebileceği ceza ve hukuk davalarında farklı maddelerle düzenlenir.

5.1. İstinaf Yoluna Başvurulabilen Ceza Kararları (CMK m.272)

İstinaf yoluna ceza davalarında ilk derece mahkemelerinden verilen hükümlere karşı başvurulabilir (CMK m.272/1). On beş yıl ve daha fazla hapis cezasına ilişkin hükümler, kimse başvurmasa bile bölge adliye mahkemesince re’sen incelenir (CMK m.272/1). Hükümden önce verilip hükme esas olan veya başka kanun yolu öngörülmemiş kararlar ayrıca değil, hükümle birlikte istinaf edilir (CMK m.272/2).

İstinaf yolu şu hükümlere karşı kapalıdır (CMK m.272/3):

• Hapis cezasından çevrilen adlî para cezaları hariç olmak üzere, sonuç olarak belirlenen on beş bin Türk Lirası dahil adlî para cezasına mahkûmiyet hükümleri.
• Üst sınırı beş yüz günü geçmeyen adlî para cezasını gerektiren suçlardan verilen beraat hükümleri.
• Kanunlarda kesin olduğu yazılı bulunan hükümler.

İstinaf yolu kapalı olduğu için kesinleşen bu hükümler tekerrüre esas olmaz (CMK m.272/3). Hapis cezası adlî para cezasına çevrilmişse, çevrilen tutar sınırın altında kalsa bile istinaf yolu açıktır; çünkü madde hapisten çevrilen adlî para cezalarını kesinlik kuralının dışında tutar (CMK m.272/3-a). Adlî para cezası ile hapisten çevrilen para cezası arasındaki fark ayrı yazıda anlatılmıştır.

5.2. İstinaf Yoluna Başvurulabilen Hukuk Kararları (HMK m.341)

İstinaf yoluna hukuk davalarında ilk derece mahkemelerinin nihai kararlarına karşı başvurulur. İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz taleplerinin reddi kararları, karşı tarafın yüzüne karşı verilen ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararları ile karşı tarafın yokluğunda verilen bu kararlara yapılan itiraz üzerine verilen kararlar da istinaf edilebilir (HMK m.341/1). İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararlarının kendi usulü ayrı yazılarda anlatılmıştır.

İstinaf yolu, miktar veya değeri kanundaki parasal sınırı geçmeyen malvarlığı davalarına ilişkin kararlarda kapalıdır; bu kararlar kesindir. Manevi tazminat davalarında verilen kararlara karşı ise miktar veya değere bakılmaksızın istinaf yoluna başvurulabilir (HMK m.341/2). Alacağın bir kısmı dava edilmişse kesinlik sınırı alacağın tamamına göre belirlenir; alacağın tamamı dava edilmişse asıl talebinin reddedilen bölümü sınırı geçmeyen taraf istinaf yoluna başvuramaz (HMK m.341/3, m.341/4).

İstinaf kesinlik sınırı her yıl değişir. Maddede yazılı tutar taban değerdir ve bugün uygulanmaz: parasal sınır her takvim yılı başından geçerli olmak üzere yeniden değerleme oranında artırılır ve davanın açıldığı tarihteki tutar esas alınır (HMK ek m.1/1, ek m.1/2). Bu nedenle bir kararın istinaf edilebilir olup olmadığı, karar tarihine değil dava tarihine göre belirlenen sınırla ölçülür.

6. İstinaf Süresi Ne Kadar, Ne Zaman Başlar?

İstinaf süresi ceza ve hukuk davalarında iki hafta, idari yargıda otuz gündür ve üç yargı kolunda da süre kararın tebliğiyle başlar. Kararın duruşmada tefhim edildiği, yani açıklandığı gün sürenin başlangıcı değildir. Tefhim ile gerekçeli kararın tebliği arasındaki fark ayrı yazılarda anlatılmıştır.

Yargı kolu	İstinaf süresi	Süre ne zaman başlar	Dayanak
Ceza (sanık, katılan)	İki hafta	Hükmün gerek­çe­siyle bir­likte tebliği	CMK m.273/1
Ceza (ağır ceza Cum­hu­ri­yet savcısı, asliye hüküm­leri)	İki hafta	Kararın Cum­hu­ri­yet baş­sav­cı­lı­ğına geliş tarihi	CMK m.273/3
Hukuk	İki hafta	İlamın taraf­lar­dan her birine usulen tebliği	HMK m.345
İdari yargı	Otuz gün	Kararın tebliği	İYUK m.45/1

6.1. İstinaf Süresi Ceza Davalarında

İstinaf süresi ceza davasında hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki haftadır (CMK m.273/1). Ağır ceza mahkemelerindeki Cumhuriyet savcıları, yargı çevrelerindeki asliye mahkemelerinin hükümlerine karşı kararın başsavcılığa geliş tarihinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurabilir (CMK m.273/3). Sanık yokluğunda aleyhine verilen hükme karşı eski hâle getirme isteminde bulunursa istinaf süresi bu sırada da işler; bu nedenle eski hâle getirme istemiyle birlikte ayrıca istinaf isteminde bulunması gerekir (CMK m.274/1).

6.2. İstinaf Süresi Hukuk Davalarında

İstinaf süresi hukuk davasında iki haftadır ve ilamın taraflardan her birine usulen tebliğiyle işlemeye başlar (HMK m.345). Süre her taraf için kendi tebliğ tarihinden hesaplanır. Özel kanunlarda öngörülen farklı istinaf süreleri saklıdır (HMK m.345).

6.3. İstinaf Süresi İdari Yargıda

İstinaf süresi idari yargıda kararın tebliğinden itibaren otuz gündür ve başvuru, kararı veren idare veya vergi mahkemesinin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine yapılır (İYUK m.45/1). İvedi yargılama usulüne tabi davalarda istinaf yoluna başvurulamaz (İYUK m.45/8). İdari yargıdaki diğer süreler idari yargıda süreler yazısında toplanmıştır.

6.4. İstinaf Süresinde 1 Haziran 2024 Değişikliği

İstinaf süresine ilişkin kural ceza muhakemesinde 2024’te değişti ve hangi kuralın uygulanacağını kararın verildiği tarih belirler. 7499 sayılı Kanunla kanun yollarına başvuru şekli, süreleri ve sürelerin tebliğden başlamasına ilişkin maddelerde yapılan değişiklikler 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlara uygulanır (CMK geçici m.6/1-c). Bu tarihten önce verilen kararlarda değişiklikten önceki hükümler ve yürürlükten kaldırılan hükümler uygulanmaya devam eder (CMK geçici m.6/1-c). Bu nedenle 1 Haziran 2024’ten önce verilmiş bir kararda istinaf süresi ve başlangıcı, bugünkü metne göre değil karar tarihinde yürürlükte olan metne göre hesaplanır.

İstinaf süresi, başvuru için tanınan süredir; istinaf incelemesinin kaç ay sürdüğü ve dosyanın hangi aşamalardan geçtiği istinaf ne kadar sürer yazısında anlatılmıştır.

7. İstinaf Başvurusu Nasıl Yapılır?

İstinaf başvurusu, bölge adliye mahkemesine doğrudan değil, kararı veren mahkemeye yapılır. Ceza davasında başvuru hükmü veren mahkemeye dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır; beyan tutanağa geçirilir ve hâkime onaylatılır (CMK m.273/1). Hukuk davasında istinaf dilekçesi kararı veren mahkemeye veya başka bir yer mahkemesine verilebilir (HMK m.343/1).

İstinaf başvurusunun adımları şunlardır:

1. Kararın tebliğ tarihi belirlenir ve iki haftalık süre (idari yargıda otuz gün) bu tarihten hesaplanır (CMK m.273/1, HMK m.345, İYUK m.45/1).
2. İstinaf dilekçesi hazırlanır. Hukuk davasında dilekçede tarafların kimlik ve adres bilgileri, kararı veren mahkeme ile kararın tarihi ve sayısı, tebliğ tarihi, kararın özeti, başvuru sebepleri ve gerekçesi, talep sonucu ve imza bulunur; dilekçeye karşı tarafın sayısı kadar örnek eklenir (HMK m.342/1, m.342/2).
3. Dilekçe kararı veren mahkemeye verilir; hukuk davasında başka bir yer mahkemesine de verilebilir ve o mahkeme dilekçeyi bölge adliye mahkemesi başvuru defterine kaydederek başvurana ücretsiz alındı belgesi verir (HMK m.343/1).
4. Hukuk davasında istinaf harcı ve tebliğ giderleri dilekçe verilirken ödenir; eksik ödeme hâlinde mahkeme bir haftalık kesin süre verir, bu sürede tamamlanmazsa başvuru yapılmamış sayılır (HMK m.344).
5. İstinaf dilekçesi karşı tarafa tebliğ edilir ve karşı taraf iki hafta içinde cevap verebilir; ardından dosya bölge adliye mahkemesine gönderilir (CMK m.277, HMK m.347).

İstinaf dilekçesinde gerekçe gösterme yükü ceza ve hukuk davasında farklıdır. Ceza davasında sanığın ve katılanın dilekçesinde başvuru nedenlerinin gösterilmemesi incelemeye engel olmaz; Cumhuriyet savcısı ise başvuru nedenlerini gerekçeleriyle yazmak zorundadır (CMK m.273/4, m.273/5). Hukuk davasında başvuru sebeplerinin veya gerekçesinin hiç gösterilmemesi ön incelemede karar verilecek durumlar arasındadır ve inceleme dilekçede belirtilen sebeplerle sınırlı yapılır (HMK m.352/1-d, m.355). Dilekçenin unsurları istinaf dilekçesi, karşı tarafın cevabı ve katılma yoluyla başvuru istinafa cevap dilekçesi yazısında ayrıntılı anlatılmıştır.

İstinaf dilekçesi kendisine tebliğ edilen taraf, başvuru hakkı bulunmasa veya süreyi geçirmiş olsa bile cevap dilekçesiyle istinaf yoluna başvurabilir; bu katılma yoluyla başvuru, asıl başvurudan feragat edilirse veya asıl başvuru esasa girilmeden reddedilirse düşer (HMK m.348). Taraflar ilam tebliğ edilmeden önce istinaf hakkından feragat edemez; başvurudan sonra feragat edilirse başvuru reddedilir (HMK m.349). Feragatin usulü istinaftan feragat yazısındadır.

8. İstinaf Başvurusu Reddedilirse Ne Yapılır?

İstinaf başvurusu süresinde yapılmadığı, kesin bir karara yöneldiği veya başvuranın hakkı bulunmadığı için reddedilebilir; bu ret kararına karşı başvuru yolu kanunda ayrıca gösterilmiştir. Ret kararını hangi mahkemenin verdiğine göre yol değişir.

• Ceza davasında hükmü veren mahkemenin reddi: İstinaf istemi kanuni süre geçtikten sonra yapılmışsa, istinaf edilemeyen bir hükme yönelmişse veya başvuranın hakkı yoksa hükmü veren mahkeme dilekçeyi reddeder. Başvuran, ret kararının kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde bölge adliye mahkemesinden bu konuda karar vermesini isteyebilir; bu istem hükmün infazını ertelemez (CMK m.276).
• Ceza davasında bölge adliye mahkemesinin ön incelemede reddi: Bölge adliye mahkemesi başvurunun süresinde yapılmadığını, kararın istinaf edilemeyeceğini veya başvuranın hakkı bulunmadığını anlarsa istinaf başvurusunu reddeder ve bu kararlar itiraza tabidir (CMK m.279/1-b). Bu karara karşı temyiz yoluna değil itiraz yoluna gidilir.
• Hukuk davasında kararı veren mahkemenin reddi: İstinaf dilekçesi süre geçtikten sonra verilmiş veya kesin bir karara ilişkinse kararı veren mahkeme dilekçeyi reddeder. Bu ret kararına karşı tebliğinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir; bölge adliye mahkemesi reddi yerinde görmezse ilk istinaf dilekçesine göre incelemeyi yapar (HMK m.346).

9. İstinaf İncelemesi Sonunda Verilebilecek Kararlar

İstinaf incelemesi sonunda bölge adliye mahkemesi ya başvuruyu esastan reddeder, ya ilk derece kararını kaldırıp kendisi yeni hüküm kurar ya da kanunda sayılan sınırlı hâllerde dosyayı ilk derece mahkemesine geri gönderir. Ceza ve hukuk davasında bu kararlar ayrı maddelerde düzenlenir.

9.1. İstinaf Başvurusunun Esastan Reddi Ne Demek?

İstinaf başvurusunun esastan reddi, bölge adliye mahkemesinin ilk derece kararında usul veya esas yönünden hukuka aykırılık, delillerde veya işlemlerde eksiklik bulmadığı ve ispat değerlendirmesini yerinde gördüğü anlamına gelir (CMK m.280/1-a). Ceza davasında bazı hatalar düzeltilerek de esastan ret verilebilir: kanun maddesinin yanlış yazılması, yanlış indirim veya hesap hatası gibi hâller, Cumhuriyet savcısının başvurusuna uygun olarak cezanın alt sınırdan belirlenmesi, başka araştırma gerektirmeyen şahsî cezasızlık veya indirim sebepleri ve davanın reddi gereken durumlar bunlardandır (CMK m.280/1-a, b, c, d, m.303/1). Hukuk davasında karar usul ve esas yönünden hukuka uygunsa başvuru duruşma yapılmadan esastan reddedilir (HMK m.353/1-b-1).

9.2. İstinaf Mahkemesinin Bozma ve Kaldırma Kararları

İstinaf mahkemesi ceza davasında hükmü bozup dosyayı ilk derece mahkemesine ancak iki grup hâlde geri gönderir. Birincisi, mahkemenin kanuna uygun kurulmaması, yasaklı hâkimin hükme katılması, gerekçesiz hüküm veya hukuka aykırı delile dayanma gibi kesin hukuka aykırılık hâlleridir (CMK m.280/1-e, m.289/1). İkincisi, soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmemesi, önödeme ya da uzlaştırma usulünün uygulanmaması ve davanın ilk derece mahkemesindeki başka bir davayla birlikte yürütülmesinin zorunlu olmasıdır (CMK m.280/1-f). Bu iki grup dışındaki hâllerde bölge adliye mahkemesi davanın yeniden görülmesine ve duruşma hazırlığına karar verir (CMK m.280/1-g). Önödeme ve uzlaşma usulleri ayrı yazılarda anlatılmıştır.

İstinaf mahkemesi hukuk davasında da kararı kaldırıp dosyayı geri göndermeyi sınırlı hâllere bağlar. Davaya bakması yasak hâkimin karar vermesi, haklı ret talebine rağmen reddedilen hâkimin davaya bakması, görev veya yetki hatası, diğer dava şartlarına aykırılık, usule aykırı açılmamış sayılma veya birleştirme-ayırma kararı ve uyuşmazlığın çözümünde etkili önemli delillerin toplanmaması ya da talebin önemli bir kısmı hakkında karar verilmemesi hâllerinde bölge adliye mahkemesi duruşma yapmadan kararı kaldırır ve dosyayı gönderir (HMK m.353/1-a). Bu kararlar kesindir (HMK m.353/1-a). Uygulamada “dosya istinaftan döndü” denilen durum, bölge adliye mahkemesinin bu bozma veya kaldırma kararlarıyla dosyayı yeniden incelenmek üzere ilk derece mahkemesine göndermesidir (CMK m.280/1-e, f; HMK m.353/1-a).

9.3. İstinafta Duruşma ve Yeniden Hüküm Kurulması

İstinafta duruşma yapılır mı sorusunun cevabı çoğu dosyada evettir. Ceza davasında yeniden görülmesine karar verilen davada bölge adliye mahkemesi duruşma gününü belirler, gerekli tanık ve bilirkişileri dinler, keşif yapar; duruşma sonunda istinaf başvurusunu esastan reddeder veya ilk derece hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurar (CMK m.281, m.280/2). Hukuk davasında da duruşma yapılmadan karar verilecek hâller dışında inceleme duruşmalı yapılır ve duruşma sonunda bölge adliye mahkemesi başvuruyu esastan reddetmek veya ilk derece hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurmak dahil gerekli kararları verir (HMK m.356).

Ceza davasında istinaf duruşmasına davetiye tebliğ edildiği hâlde gelmeyen sanık, müdafi, katılan ve vekilinin yokluğunda dava bitirilebilir. Ancak sanık hakkında ilk derece mahkemesinin verdiği cezadan daha ağır ceza verilecekse sanığın her hâlde dinlenmesi gerekir (CMK m.282/1-f). Hukuk davasında duruşmaya gelmeyen tarafın yokluğunda inceleme yapılabilmesi için belirlenen giderin kesin süre içinde yatırılmış olması gerekir (HMK m.358/3).

Bölge adliye mahkemesinin sanık lehine verdiği kararlar, istinaf başvurusunda bulunmamış diğer sanıklara da uygulanabiliyorsa bu sanıklar da başvurmuş gibi bu kararlardan yararlanır (CMK m.280/3).

10. İstinaf Cezayı Artırabilir mi?

İstinaf yoluna yalnız sanık lehine başvurulmuşsa yeniden verilen hüküm, önceki hükümle belirlenmiş olan cezadan daha ağır olamaz (CMK m.283). Bu güvence, istinaf başvurusunu sanık veya onun lehine başvuran kişiler yapmışsa geçerlidir. Cumhuriyet savcısı veya katılan da sanık aleyhine istinaf başvurusunda bulunmuşsa yalnız lehe başvuru şartı gerçekleşmez ve bölge adliye mahkemesi daha ağır ceza verebilir; sanık istinaf duruşmasına gelmemiş olsa bile ilk derece cezasından ağır ceza verilecekse her hâlde dinlenmesi gerekir (CMK m.282/1-f). Bu nedenle istinaf başvurusundan önce dosyada savcılık veya katılan tarafından yapılmış bir başvuru olup olmadığı kontrol edilmelidir.

11. İstinaf Aşamasında Yeni Delil Sunulabilir mi?

İstinaf aşamasında hukuk davasında kural olarak yeni delile dayanılamaz ve ilk derece mahkemesinde ileri sürülmeyen iddia ve savunmalar dinlenemez; bölge adliye mahkemesinin kendiliğinden gözeteceği hususlar bunun dışındadır (HMK m.357/1). Bölge adliye mahkemesinde karşı dava açılamaz, davaya müdahale talebinde bulunulamaz ve davanın ıslahı istenemez (HMK m.357/1). İlk derece mahkemesinde usulüne uygun gösterildiği hâlde incelenmeden reddedilen veya mücbir sebeple gösterilemeyen deliller ise bölge adliye mahkemesince incelenebilir (HMK m.357/3).

İstinaf aşamasında ceza davasında delil incelemesi daha geniştir: bölge adliye mahkemesi gerekli gördüğü tanıkların ve bilirkişilerin dinlenmesine ve keşif yapılmasına karar verir; duruşmada bölge adliye mahkemesinin duruşma hazırlığı aşamasında topladığı delil ve belgeler de anlatılır (CMK m.281/2, m.282/1-d).

12. İstinaf İdari Yargıda Nasıl İşler?

İstinaf idari yargıda bölge idare mahkemesine yapılır ve temyizin şekil ve usullerine tabidir (İYUK m.45/1, m.45/2). Konusu kanundaki parasal sınırı geçmeyen vergi davaları, tam yargı davaları ve iptal davalarında idare ve vergi mahkemelerince verilen kararlar kesindir ve istinaf edilemez (İYUK m.45/1). Bu parasal sınır da her yıl yeniden değerleme oranında artırılır ve davanın açıldığı tarihteki sınır esas alınır (İYUK ek m.1/1, ek m.1/2).

İstinaf incelemesi sonunda bölge idare mahkemesinin verebileceği kararları düzenleyen hükümler 16.7.2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla değiştirilmiştir (İYUK m.45/3, m.45/5). Güncel metne göre bölge idare mahkemesi kararı hukuka uygun bulursa, sonucu doğru olup gerekçesini hatalı veya eksik bulursa gerekçeyi değiştirerek, maddi yanlışlık varsa düzelterek istinaf başvurusunu reddeder (İYUK m.45/3). Kararı hukuka uygun bulmazsa ilk derece kararını kaldırır ve işin esası hakkında yeniden karar verir (İYUK m.45/4).

İstinaf incelemesinde bölge idare mahkemesi dosyayı ilk derece mahkemesine yalnız şu hâllerde geri gönderir: ilk inceleme veya usule ilişkin nihai kararlara karşı başvurunun haklı bulunması, davaya görevsiz, yetkisiz, reddedilmiş veya yasaklı hâkimin bakması, dilekçe reddi gerekirken esas hakkında karar verilmesi, dosyanın eksik veya yanlış hasımla tamamlanması, talep hakkında karar verilmemesi veya eksik hüküm kurulması, gerekli keşif ya da bilirkişi incelemesinin yaptırılmaması ve gerekli duruşmanın yapılmaması. Son iki hâlde bölge idare mahkemesi eksikliği kendisi gidererek de karar verebilir; bu hâller dışında dosya geri gönderilemez (İYUK m.45/5). Bölge idare mahkemesinin temyize açık olmayan kararları kesindir (İYUK m.45/6). Danıştay’a temyiz başvurusunun usulü Danıştay temyiz yazısında anlatılmıştır.