Geri Gönderme Merkezi Nedir? Kaç Gün Kalınır, Nasıl Çıkılır?

Geri gönderme merkezi (GGM), hakkında sınır dışı etme kararı alınan ve idari gözetim altına alınan yabancıların, sınır dışı işlemleri tamamlanana kadar tutulduğu, Bakanlıkça işletilen merkezdir (6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.58). Geri gönderme merkezine götürülme iki ayrı süreye bağlıdır: valilik sınır dışı etme kararını en geç kırk sekiz saat içinde verir, idari gözetim kararı alınan kişi de ayrıca kırk sekiz saat içinde merkeze götürülür (m.57/1-2). Geri gönderme merkezinde kalma süresi kural olarak altı ayı geçemez ve uzatmayla en fazla on iki aya ulaşır (m.57/3). Geri gönderme merkezinden çıkmanın kanuni yolları, idari gözetim kararına karşı süre sınırı olmaksızın sulh ceza hâkimine başvurmak (m.57/6) ve valiliğin her ay yaptığı değerlendirmede zaruret kalmadığında gözetimin sona erdirilmesidir (m.57/4). Merkezde avukata, yakınlara, konsolosluğa ve ücretsiz acil sağlık hizmetine erişim güvence altındadır (m.59).

1. Geri Gönderme Merkezi Nedir, Kim İşletir?

Geri gönderme merkezi, idari gözetime alınan yabancıların tutulduğu ve Bakanlık tarafından işletilen merkezdir; Bakanlık bu merkezleri kamu kurum ve kuruluşları, Türkiye Kızılay Derneği veya göç alanında uzmanlığı bulunan kamu yararına çalışan derneklerle protokol yaparak da işlettirebilir (6458 sayılı Kanun m.58/1-2). Merkezlerin kurulması, yönetimi, işletilmesi ve denetimine ilişkin usul ve esaslar yönetmelikle düzenlenir (m.58/3).

Bu yönetmelik, Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik’tir. Yönetmelik geri gönderme merkezini, idari gözetim altına alınan yabancıların barındırılmaları ve kontrol altında tutulmaları amacıyla kurulan, doğrudan işletilen veya protokolle işlettirilen merkezler olarak tanımlar (Yönetmelik m.3/1-ç).

Geri gönderme merkezi bir ceza infaz kurumu değildir. Anayasa, hakkında sınır dışı etme kararı verilen kişinin yakalanmasını, mahkemelerce verilen cezaların yerine getirilmesinden ayrı bir hürriyet kısıtlaması hâli olarak sayar (Anayasa m.19/2). İdari gözetim kararını mahkeme değil valilik alır ve amaç cezalandırmak değil, sınır dışı işlemleri tamamlanana kadar yabancının hazır bulunmasını sağlamaktır (6458 sayılı Kanun m.57/2).

2. Geri Gönderme Merkezine Kimler Götürülür?

Geri gönderme merkezine, hakkında hem sınır dışı etme kararı hem de idari gözetim kararı alınmış yabancılar götürülür. Sınır dışı etme kararı tek başına merkeze götürülmek için yeterli değildir; valilik ayrıca idari gözetim kararı almalıdır.

Sınır dışı etme kararı alınacak yabancılar kanunda sayılmıştır. Bunlar arasında vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar, ikamet izni iptal edilenler, ikamet izni süresini kabul edilebilir gerekçesi olmadan on günden fazla ihlal edenler, çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler, Türkiye’ye yasal giriş veya çıkış hükümlerini ihlal edenler ve kamu düzeni, kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar bulunur (6458 sayılı Kanun m.54/1).

Kolluk bu kapsamdaki yabancıyı yakaladığında derhâl valiliğe bildirir; valilik sınır dışı etme konusundaki değerlendirmeyi ve kararı en geç kırk sekiz saat içinde yapar (m.57/1). Hakkında sınır dışı etme kararı alınanlardan kaçma ve kaybolma riski bulunan, Türkiye’ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte ya da asılsız belge kullanan, kabul edilebilir bir mazereti olmadan kendisine tanınan sürede Türkiye’den çıkmayan ya da kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar hakkında valilik idari gözetim kararı alır ya da gözetim yerine alternatif yükümlülükler getirir (m.57/2). İdari gözetim kararı alınan kişi, yakalamayı yapan kolluk birimi tarafından kırk sekiz saat içinde geri gönderme merkezine götürülür (m.57/2).

Uluslararası koruma başvurusunda bulunan kişi için ayrı bir kural uygulanır. Başvuru sahibi sadece başvuruda bulunduğu için idari gözetim altına alınamaz (m.68/1). Gözetim ancak kimlik veya vatandaşlık bilgileri hakkında ciddi şüphe bulunması, sınır kapısında usule aykırı girişin önlenmesi, başvurunun temelini oluşturan unsurların gözetim olmadan belirlenememesi veya kamu düzeni ya da kamu güvenliği bakımından ciddi tehlike hâllerinde uygulanabilir (m.68/2). Uluslararası koruma talebinin türleri ve başvuru usulü uluslararası koruma (iltica) başvurusu yazısında ayrıca incelenmiştir.

3. Geri Gönderme Merkezinde Kaç Gün Kalınır?

Geri gönderme merkezinde kalma süresi kural olarak altı ayı geçemez. Sınır dışı etme işlemleri yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamazsa bu süre en fazla altı ay daha uzatılabilir; böylece idari gözetimin kanuni üst sınırı on iki ay olur (6458 sayılı Kanun m.57/3).

Geri gönderme merkezindeki bu süre, dolana kadar beklenmesi gereken sabit bir süre değil, bir üst sınırdır. Valilik idari gözetimin devamında zaruret olup olmadığını her ay düzenli olarak değerlendirir; gerek görüldüğünde otuz günlük süre beklenmez ve zaruret görülmeyen yabancının gözetimi derhâl sonlandırılarak yerine alternatif yükümlülükler getirilir (m.57/4). İdari gözetim kararı, sürenin uzatılması ve her ayki değerlendirmenin sonucu gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir (m.57/5).

Uluslararası koruma başvuru sahibinin idari gözetim süresi ise otuz günü geçemez ve gözetim, şartları ortadan kalktığında derhâl sonlandırılır (m.68/5).

Aşama	Süre	Dayanak
Yakalama sonrası değer­len­dirme ve sınır dışı kararı	48 saat	m.57/1
İdari gözetim kararı sonrası merkeze götürme	48 saat	m.57/2
İdari gözetim (m.54 kap­sa­mın­daki yabancılar)	6 ay + en fazla 6 ay uzatma (toplam 12 ay)	m.57/3
Gözetimin devamında zaruret değer­len­dir­mesi	Her ay	m.57/4
Ulus­la­ra­rası koruma baş­vu­ru­sunda idari gözetim	En fazla 30 gün	m.68/5
Sulh ceza hâkiminin başvuruyu incelemesi	5 gün	m.57/6
İdari gözetime alternatif yüküm­lü­lük­ler	En fazla 24 ay	m.57/A

4. Geri Gönderme Merkezinden Nasıl Çıkılır?

Geri gönderme merkezinden çıkış, idari gözetim kararının sona ermesine bağlıdır. Kanun bunun için üç yol öngörür: sulh ceza hâkimine başvuru, valiliğin aylık değerlendirmesinde zaruret kalmadığının tespit edilmesi ve gözetim süresinin kanuni üst sınıra ulaşması. Sınır dışı kararına karşı açılan iptal davası bu üç yoldan ayrıdır; idari gözetimi değil sınır dışı kararını hedef alır.

4.1. Geri Gönderme Merkezinden Çıkış İçin Sulh Ceza Hâkimine Başvuru

İdari gözetim altına alınan kişi, yasal temsilcisi veya avukatı idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Kanun bu başvuru için bir süre öngörmez. Başvuru gözetimi durdurmaz; dilekçe idareye verilmişse yetkili sulh ceza hâkimine derhâl ulaştırılır, hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. İdari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvurulabilir (6458 sayılı Kanun m.57/6).

Gözetim yerine elektronik izleme yükümlülüğü getirilmişse, bu karara karşı da sulh ceza hâkimine başvurulabilir; hâkim yine beş gün içinde karar verir (m.57/A-5). Başvurunun nereye yapılacağı ve dilekçenin içeriği idari gözetim kararına itiraz ile idari gözetim kararına itiraz dilekçesi yazılarında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

4.2. Geri Gönderme Merkezinden Alternatif Yükümlülükle Çıkış

Valilik idari gözetimin devamında zaruret görmezse gözetimi derhâl sonlandırır ve kişiye idari gözetime alternatif yükümlülükler getirir (6458 sayılı Kanun m.57/4). Bu yükümlülükler belirli adreste ikamet etme, bildirimde bulunma, aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı, kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esasıyla görev alma, teminat ve elektronik izlemedir (m.57/A-1). Bir ya da birkaç yükümlülüğün getirilmesi hâlinde süre yirmi dört ayı geçemez (m.57/A-2) ve yükümlülüklere uymayan yabancı yeniden idari gözetim altına alınabilir (m.57/A-6).

Teminat yükümlülüğü getirilen yabancı, teminat süresi içinde Türkiye’den çıkmazsa teminat Hazineye irat kaydedilir; mücbir sebepler ile mahkeme sürecinin sona ermemesi hâlleri saklıdır (m.57/A-7).

4.3. Geri Gönderme Merkezinde Tutulan Kişinin Sınır Dışı Kararına Karşı Davası

Sınır dışı etme kararına karşı yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Mahkeme başvuruyu dosyanın tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya dava açılmışsa yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez (6458 sayılı Kanun m.53/3).

Bu iki yol birbirinin yerine geçmez. İptal davası sınır dışı işlemini durdurur, ancak idari gözetimi kendiliğinden sona erdirmez; gözetimin kaldırılması için sulh ceza hâkimine ayrıca başvurulması gerekir (m.57/6). Dava süresi, dilekçe ve iptal sebepleri sınır dışı (deport) kararına itiraz ve iptal davası yazısında incelenmiştir. Deport kararının kişi bakımından sonuçları, giriş yasağının kaç yıl sürdüğü ve sınır dışı edildikten sonra Türkiye’ye nasıl geri gelinebileceği deport ne demek, kaç yıl sürer, nasıl kaldırılır yazısında ele alınmıştır.

5. Geri Gönderme Merkezine Götürülen Kişi Neleri Bilmelidir?

Geri gönderme merkezine götürülen kişinin başvuru sürelerini kaçırmaması, kendisine yapılan tebliğleri ve bu tebliğlerin tarihlerini bilmesine bağlıdır. Kanun bu nedenle idareye bilgilendirme yükümlülükleri yükler; aşağıdaki bilgiler bu yükümlülüklerin ve başvuru yollarının kanundaki sırasını gösterir.

1. Sınır dışı etme kararının tebliği. Sınır dışı etme kararı gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Avukatı olmayan yabancı kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir (6458 sayılı Kanun m.53/2). İdare mahkemesine başvurma süresi olan yedi gün bu tebliğden itibaren işler (m.53/3).
2. İdari gözetim kararının tebliği. İdari gözetim kararı, süre uzatması ve aylık değerlendirmelerin sonucu gerekçesiyle birlikte tebliğ edilir; avukatı olmayan kişi itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir (m.57/5). Gerekçesiz veya bilgilendirme yapılmadan tebliğ edilen karar, sulh ceza hâkimine yapılacak başvuruda ileri sürülebilecek bir usul eksikliğidir.
3. Tercümanlık. Merkez müdürlüğü tercümanlık ve rehberlik hizmetlerini sağlamakla görevlidir (Yönetmelik m.11/1-d). Tebliğ edilen kararın anlaşılmadığı durumda bu hizmet talep edilebilir.
4. Avukata ve yakınlara erişim. Yabancıya yakınlarına, notere, yasal temsilcisine ve avukatına erişme, bunlarla görüşme ve telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanır (6458 sayılı Kanun m.59/1-b). Bu görüşmelerin koordinasyonu merkez müdürlüğünün görevidir (Yönetmelik m.11/1-h).
5. Uluslararası koruma talebi. Merkezde uluslararası koruma başvurusu yapan yabancının talebi merkez müdürlüğü tarafından il müdürlüğüne iletilir (Yönetmelik m.11/1-b).

5.1. Geri Gönderme Merkezinde Avukata Erişim ve Ücretsiz Avukatlık Hizmeti

Geri gönderme merkezinde tutulan kişi avukatıyla görüşme hakkına sahiptir (6458 sayılı Kanun m.59/1-b). Kanun, avukatı sulh ceza hâkimine başvuru ve sınır dışı kararına karşı dava açma yetkisi bulunan kişiler arasında ayrıca sayar (m.57/6, m.53/3). İdari gözetim işlemine karşı yargı yoluna başvuran ve avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayan kişiye, talep etmesi hâlinde Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır (m.57/7).

Ücret karşılanamadığında başvurulabilecek diğer yollar adli yardım başvurusunun şartları ve avukat tutacak parası olmayanın önündeki yollar yazılarında incelenmiştir.

6. Türkiye’de Geri Gönderme Merkezleri Nerede Bulunur?

Türkiye’de geri gönderme merkezleri, ihtiyaç olan il ve ilçelerde Göç İdaresi’nin teklifi üzerine Bakanlık onayıyla kurulur; bu nedenle sabit bir liste yoktur (Yönetmelik m.5/1). Acil veya olağanüstü durumlarda konusu, amacı ve süresi kuruluş onayında gösterilen geçici merkezler de kurulabilir (m.5/3) ve merkezlere ait standartları Göç İdaresi belirler (m.5/4).

Geri gönderme merkezleri uygulamada çoğu zaman ilçe adıyla anılır. İstanbul’da Tuzla, Arnavutköy, Çatalca ve Binkılıç; İzmir’de Harmandalı; Ankara’da Akyurt; Antalya’da Döşemealtı; Kırklareli’nde Pehlivanköy; Gaziantep’te Oğuzeli; Van’da Kurubaş bu şekilde anılan merkezlerdendir. Buna karşılık resmî kayıtların çoğu ilçe adını değil il adını taşır; Ağrı, Adana, Edirne, Kayseri, Kocaeli ve Çanakkale kayıtları böyledir ve ilçe, mahalle ve mevki adları yalnız adres satırında geçer. İki küme birbirini dışlamaz: Gaziantep’teki merkez günlük dilde Oğuzeli adıyla anılır, resmî kayıtta ise GAZİANTEP adıyla tutulur; Van kaydı da VAN-KURUBAŞ biçiminde il adını mahalle adıyla birlikte taşır. Çanakkale kaydındaki merkez Ayvacık ilçesindedir; yani bu merkez yaygın olarak ilçe adıyla anılmasına rağmen kayıtta il adıyla tutulur.

Aynı ilde birden fazla kayıt da bulunabilir. Malatya’daki iki merkez MALATYA-1 ve MALATYA-2 adıyla numaralanarak ayrı ayrı kayıtlıdır. Erzurum’da da iki kayıt bulunur: ERZURUM-1 ve ERZURUM-2 aynı ilçede, Aşkale’de ve aynı caddededir, kapı numaralarıyla ayrışır. İki ilin numaralanmış kayıtları aynı şeyi anlatmaz; Malatya’da iki kayıt aynı telefon numarasını paylaşırken Erzurum’da her kaydın kendi numarası vardır ve bunlardan yalnız biri il müdürlüğü ibaresiyle yayımlanır. Bu ibarenin bulunmaması ise hattın merkeze ait olduğunu göstermez: Edirne kaydı ibareyi taşımadığı hâlde, Edirne İl Göç İdaresi Müdürlüğünün kendi iletişim sayfası aynı numarayı santral olarak nitelendirir.

Geri gönderme merkezleri listesinin değişkenliğini güncel listedeki geçici kayıtlar da gösterir. Göç İdaresi acil veya olağanüstü durumlarda süresi ve amacı kuruluş onayında gösterilen geçici merkezler kurabilir (Yönetmelik m.5/3). Güncel listede Arnavutköy’deki merkezle aynı adreste İSTANBUL-ARNAVUTKÖY GEÇİCİ GGM 1 ve İSTANBUL-ARNAVUTKÖY GEÇİCİ GGM 2 adıyla iki ayrı kayıt ile IĞDIR-GEÇİCİ kaydı yer alır. 24 Eylül 2026 tarihinde listede 25 ilde 32 kayıt bulunmaktadır; sayfa bir güncelleme tarihi taşımadığından bu sayı listenin o günkü hâlidir.

Merkezlerin güncel listesi ile adres ve telefon bilgileri, Göç İdaresi Başkanlığı’nın geri gönderme merkezleri iletişim sayfasında yayımlanır. Sayfa bir güncelleme tarihi taşımaz ve liste idari kararla değişir; bu nedenle bir yakınının hangi merkezde bulunduğunu araştıran kişinin bu resmî kaynaktan teyit alması gerekir.

6.1. Geri Gönderme Merkezlerinin Listesi ve Resmî Kayıt Adları

Geri gönderme merkezlerinin günlük dilde anıldığı ad ile Göç İdaresi’nin kaydında yazılı ad çoğu merkezde birbirinden farklıdır; resmî iletişim sayfasında arama yapan kişi ancak kayıt adıyla sonuç alır.

Merkez	Resmî kayıt adı	Bulunduğu yer
Adana	ADANA	Adana / Sarıçam
Ağrı	AĞRI	Ağrı / Merkez
Akyurt	ANKARA	Ankara / Akyurt
Antalya	ANTALYA	Antalya / Döşemealtı
Arnavutköy	İSTANBUL-ARNAVUTKÖY; aynı adreste İSTANBUL-ARNAVUTKÖY GEÇİCİ GGM 1 ve GEÇİCİ GGM 2	İstanbul / Arnavutköy (Hadımköy)
Aşkale	ERZURUM-1 ve ERZURUM-2	Erzurum / Aşkale
Aydın	AYDIN	Aydın / Efeler (Çeştepe)
Ayvacık	ÇANAKKALE	Çanakkale / Ayvacık
Bandırma	BALIKESİR	Balıkesir / Bandırma (Edincik)
Bayburt	BAYBURT	Bayburt / Merkez (Yolaltı)
Binkılıç	İSTANBUL-BİNKILIÇ	İstanbul / Çatalca (Binkılıç)
Bursa	BURSA	Bursa / Osmangazi
Çankırı	ÇANKIRI	Çankırı / Merkez
Çatalca	İSTANBUL-ÇATALCA	İstanbul / Çatalca (İnceğiz)
Edirne	EDİRNE	Edirne / Sarayiçi
Harmandalı	İZMİR	İzmir / Çiğli (Harmandalı)
Iğdır	IĞDIR-GEÇİCİ	Iğdır / Merkez
Kayseri	KAYSERİ	Kayseri / Kocasinan (Gömeç)
Kocaeli	KOCAELİ	Kocaeli / İzmit (Gündoğdu)
Kütahya	KÜTAHYA	Kütahya / Merkez (İnköy)
Malatya	MALATYA-1 ve MALATYA-2	Malatya / Yeşilyurt
Muğla	MUĞLA	Muğla / Ula
Niğde	NİĞDE	Niğde / Bor
Oğuzeli	GAZİANTEP	Gaziantep / Oğuzeli
Pehlivanköy	KIRKLARELİ	Kırklareli / Pehlivanköy
Şanlıurfa	ŞANLIURFA	Şanlıurfa / Eyyübiye
Tuzla	İSTANBUL-TUZLA	İstanbul / Tuzla (Akfırat)
Van	VAN-KURUBAŞ	Van / Edremit (Kurubaş)

7. Geri Gönderme Merkezine Yerleştirmeyi ve Nakli Kim Belirler?

Geri gönderme merkezine yerleştirme ve merkezlerin kapasite yönetimi, merkezlerin kapasitesine ve idari gerekliliklere bağlı olarak Göç İdaresi tarafından yapılır (Yönetmelik m.5/5). Yerleştirme yabancının seçimine veya yakalandığı yere bağlı bir hak değil, kapasiteye göre kullanılan idari bir yetkidir.

Merkezler arası nakil ve sınır dışı nakil işlemleri de merkezlerde verilen hizmetler arasında sayılır (Yönetmelik m.14/1-f); nakil sırasında sorumlu kolluk birimleriyle koordinasyonu merkez müdürlüğü sağlar (m.11/1-ğ). Merkezlere ilişkin veriler Göç İdaresi’nin kurduğu elektronik takip sisteminde ve merkezî veri tabanında tutulur (m.13/1-2); kişinin hangi merkezde bulunduğu bilgisi bu kayıtlardan izlenir.

Kanun nakil hâlinde yabancıya veya yakınına ayrıca haber verilmesini güvenceye bağlamamıştır. Buna karşılık avukata ve yakınlara erişim hakkı nakilden sonra da devam eder (6458 sayılı Kanun m.59/1-b). Bu nedenle bir yakını geri gönderme merkezinde bulunan kişi, görüşmeye gitmeden önce yakınının hâlen aynı merkezde olup olmadığını teyit etmelidir.

8. Geri Gönderme Merkezinde Sağlanan Haklar ve Hizmetler

Geri gönderme merkezinde tutulan yabancının hakları kanunda sayılmıştır. Yabancının bedelini karşılayamadığı acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir; yabancıya yakınlarına, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme, bunlarla görüşme ve telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanır; ziyaretçileriyle, vatandaşı olduğu ülkenin konsolosluk yetkilisiyle ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisiyle görüşebilir. Çocukların yüksek yararı gözetilir ve aileler ayrı yerlerde barındırılır; çocukların eğitim ve öğretimden yararlanması için Millî Eğitim Bakanlığı gerekli tedbirleri alır (6458 sayılı Kanun m.59/1). Göç alanında uzmanlığı bulunan sivil toplum kuruluşlarının temsilcileri de Göç İdaresi’nin izniyle merkezleri ziyaret edebilir (m.59/2).

Kanundaki bu haklar yabancının talep edebileceği güvencelerdir. Yönetmelik ise idarenin sağlamakla yükümlü olduğu hizmetleri ayrıca sayar: barınma ve beslenme, iç ve dış güvenlik, bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri, psikolojik ve sosyal destek faaliyetleri, özel ihtiyaç sahiplerine uygun alanların tahsis edilmesi, barınanların kıymetli eşyalarının emanete alınması, merkezler arası ve sınır dışı nakil işlemleri ile Göç İdaresi’nce uygun görülen diğer hizmetler (Yönetmelik m.14/1). Bu listede kanunda bulunmayan iki kalem vardır: psikolojik ve sosyal destek faaliyetleri ile kıymetli eşyaların emanete alınması. İkincisi, merkeze alınırken üzerindeki değerli eşyanın akıbetini soran kişi bakımından doğrudan dayanaktır.

8.1. Geri Gönderme Merkezlerinin Çalışma Esasları

Geri gönderme merkezleri işletilirken uyulması gereken esaslar yönetmelikte sayılmıştır: yaşam hakkının korunması, insan odaklı yaklaşım, refakatsiz çocuğun yüksek yararının gözetilmesi, özel ihtiyaç sahiplerine öncelik tanınması, kişisel bilgilerin gizli tutulması, yapılacak işlemlerde ilgililerin bilgilendirilmesi, barınanların sosyal ve psikolojik açıdan güçlendirilmesi, inanç ve ibadet özgürlüklerine saygı gösterilmesi ve dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin hizmet verilmesi (Yönetmelik m.4/1).

Bu esaslardan ilgililerin bilgilendirilmesi (m.4/1-e), kanundaki tebliğ ve bilgilendirme yükümlülüğünü yönetmelik düzeyinde bir çalışma esası hâline getirir (6458 sayılı Kanun m.57/5). Tebliğin hiç yapılmaması veya kişinin anlayamayacağı biçimde yapılması, bu nedenle hem kanun hükmü hem de yönetmelik esası bakımından değerlendirilir.

Özel ihtiyaç sahibi yönetmelikte tanımlanmıştır. Tanım, başvuru sahibi ile uluslararası koruma statüsü sahibi kişilerden refakatsiz çocuk, engelli, yaşlı, hamile, beraberinde çocuğu olan yalnız anne ya da baba veya işkence, cinsel saldırı ya da diğer ciddi psikolojik, bedensel ya da cinsel şiddete maruz kalmış kişiyi kapsar (Yönetmelik m.3/1-k). Kişinin bu tanıma girdiği gösterilirse hem uygun alan tahsisi (m.14/1-d) hem de öncelik (m.4/1-ç) talep edilebilir; aynı olgular idari gözetimin gerekliliği bakımından sulh ceza hâkimine yapılacak başvuruda da ileri sürülebilir.

9. Geri Gönderme Merkezi Ziyaret Saatleri ve Eşya Teslimi

Geri gönderme merkezi ziyaret saatleri ile kıyafet, para ve ilaç teslimi gibi ayrıntılar yayımlanmış mevzuatta düzenlenmemiştir. Yönetmelik yirmi bir maddeden oluşur ve ziyaret usulüne ayrılmış bir maddesi yoktur. Göç İdaresi yönetmeliğe aykırı olmamak üzere idari düzenlemeler yapabilir ve merkezlerin güvenlik standartlarını belirler (Yönetmelik m.19); merkezlerde verilecek hizmetlerin standartlarını da Göç İdaresi belirler (m.14/2). Ziyaret gün ve saatleri, teslim edilebilecek eşyanın kapsamı ve güvenlik kontrolünün biçimi bu idari düzenlemelerle belirlenir ve merkezden merkeze, dönemden döneme değişebilir.

Yayımlanmış mevzuattan çıkarılabilecek kurallar şunlardır:

• Telefon: Yabancıya telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanır (6458 sayılı Kanun m.59/1-b). Erişimin merkez telefonları üzerinden kurulması bu güvenceye aykırı değildir; erişimin hiç sağlanmaması aykırıdır.
• Kıymetli eşya: Barınanların kıymetli eşyalarının emanete alınması merkezlerde verilen bir hizmettir (Yönetmelik m.14/1-e).
• Ziyaretçi: Yabancıya ziyaretçileriyle, konsolosluk yetkilisiyle ve BMMYK görevlisiyle görüşebilme imkânı sağlanır (6458 sayılı Kanun m.59/1-c). Görüşmenin hangi gün ve saatte yapılacağı maddede düzenlenmemiştir.

Bu nedenle ziyarete gitmeden veya eşya göndermeden önce ilgili merkezden teyit alınması gerekir. Bu yazı, mevzuatta karşılığı bulunmayan bir gün ve saat bilgisi vermez.

10. Geri Gönderme Merkezlerinin Denetimi

Geri gönderme merkezleri bağlı oldukları il göç idaresi müdürlüğü tarafından sürekli, Göç İdaresi tarafından her yıl ve Bakanlık Teftiş Kurulu Başkanlığı tarafından üç yılda bir denetlenir; valilikler Bakanlıktan her zaman denetim yapılmasını talep edebilir (Yönetmelik m.16/1). İl ve ilçe insan hakları komisyonlarının düzenlediği raporlar denetimlerde öncelikle dikkate alınır ve raporlarda dile getirilen konularda yapılanlar ilgili komisyonlara ve Göç İdaresi’ne bildirilir (m.16/3). Denetim raporlarında tespit edilen eksikliklerin giderilmesinden il müdürü ve merkez müdürü sorumludur (m.16/6).

Merkezdeki koşullara ilişkin bir sorun sonradan bir başvurunun konusu olacaksa, hangi tarihte hangi talebin yapıldığı, kime iletildiği ve cevap verilip verilmediği bilgisi o başvurunun olgusal dayanağını oluşturur.

11. Geri Gönderme Merkezinden Çıktıktan Sonra Hangi Yollar Açıktır?

Geri gönderme merkezinden çıkan kişi için açık olan yollar, neyin ileri sürüldüğüne göre ayrılır. Anayasa, hürriyeti kısıtlanan kişinin kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkını ve bu esaslar dışında bir işleme tabi tutulan kişinin uğradığı zararın Devletçe ödenmesini güvence altına alır (Anayasa m.19). Kanun düzeyinde bu güvencenin karşılığı, gözetim sürerken sulh ceza hâkimine başvuru (6458 sayılı Kanun m.57/6), gözetim sona erdikten sonra ise idari eylem ve işlemlerden doğan zarar için idare mahkemesinde açılan tam yargı davasıdır (İdari Yargılama Usulü Kanunu m.2/1-b). Tam yargı davasının açılma koşulları ve süreleri tam yargı davası nedir ile tam yargı davasında süre ve zamanaşımı yazılarında incelenmiştir.

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru bu yolların sonunda gelir. Bireysel başvuru için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır (Anayasa m.148/3); ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamı başvurudan önce tüketilmelidir (6216 sayılı Kanun m.45/2). Başvuru, yolların tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır (m.47/5).

Sınır dışı kararına karşı açılan iptal davasında idare mahkemesinin kararı kesindir (6458 sayılı Kanun m.53/3); sulh ceza hâkiminin idari gözetim başvurusu üzerine verdiği karar da kesindir (m.57/6). Kanun bu kararlara karşı bir üst başvuru yolu öngörmez. Kesin olan karara karşı kanunda bulunmayan bir yola başvurmak, yolların tüketildiği tarihi ileri taşımaz.

Ne ileri sürü­lü­yor	Yol ve merci	Süre	Dayanak
Sınır dışı etme kararı hukuka aykırı	İdare mah­ke­me­sinde iptal davası	Teb­liğ­den iti­ba­ren 7 gün; karar kesin	6458 m.53/3
İdari gözetim kararı hukuka aykırı veya şart­ları değişti	Sulh ceza hâki­mine başvuru	Kanunda süre öngö­rül­me­miş; hâkim 5 günde karar verir	6458 m.57/6
Elekt­ro­nik izleme yüküm­lü­lüğü hukuka aykırı	Sulh ceza hâki­mine başvuru	Hâkim 5 günde karar verir	6458 m.57/A-5
Göze­tim­den doğan maddi ve manevi zarar	İdare mah­ke­me­sinde tam yargı davası	İYUK’un süre hüküm­le­rine tabi	İYUK m.2/1-b
Temel hak ihlali, yollar tüke­til­dik­ten sonra	Anayasa Mah­ke­me­sine birey­sel başvuru	Tüketme tari­hin­den iti­ba­ren 30 gün	6216 m.45/2, m.47/5

Sınır dışı kararının ardından konulan giriş yasağının ve tahdit kodunun kaldırılması ayrı bir işlemdir; bu konu tahdit kodu nedir, nasıl kaldırılır yazısında incelenmiştir.