Tenkis Davası Nedir? Saklı Pay Oranları, Hesaplama ve Süresi

Tenkis davası, saklı payının karşılığını alamayan mirasçının, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan vasiyet, mirasçı atama veya bağış gibi kazandırmalarının indirilmesini istediği davadır (Türk Medeni Kanunu m.560). Tenkis davası kazandırmayı geçersiz kılmaz; yalnız saklı payı zedeleyen kısmı geri çeker. Saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve eştir; kardeşlerin saklı payı yoktur (m.505). Tenkis davası, zedelenmeyi öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde on yıl içinde açılır (m.571).

Bu yazı, mirasbırakanın vasiyetnamesi veya sağlığında yaptığı bağış yüzünden mirastan beklediği payı alamayan çocuk, eş ya da ana-baba için tenkis davasının şartlarını, saklı pay oranlarını, hesap yöntemini ve süresini anlatır. Mirasçılık, tasarruflar ve miras davaları arasındaki genel ilişki miras hukuku rehberinde ele alınmıştır.

1. Tenkis Davası: Öne Çıkanlar

• Tenkis davası, mirasbırakanın saklı payları aşan kazandırmasının saklı pay tamamlanıncaya kadar indirilmesini sağlar; kazandırma geçerliliğini korur (TMK m.560, m.570).
• Saklı pay, yasal miras payının bir oranıdır: altsoyda yarısı, ana ve babada dörtte biri, eşte birlikte mirasçı olunan zümreye göre tamamı veya dörtte üçü (TMK m.506).
• Kardeşlerin saklı payı yoktur; bugünkü listede yalnız altsoy, ana-baba ve eş vardır (TMK m.505).
• Tenkis davası öğrenmeden itibaren bir yıl, her hâlde on yıl içinde açılır; tenkis iddiası def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m.571).
• Tenkis davası mirasbırakanın son yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesinde açılır; bu yetki kesindir (HMK m.2, m.11/1-a).
• Tenkis sırası kanunla belirlenmiştir: önce ölüme bağlı tasarruflar, sonra en yeniden en eskiye sağlararası kazandırmalar (TMK m.570).

2. Tenkis Davası Nedir? Tenkis Ne Demek?

Tenkis davası, saklı paylı mirasçının, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünün kanuni sınırını aşan tasarruflarının indirilmesi için açtığı davadır. Tenkis sözcüğü indirme, azaltma anlamına gelir. Kanun, saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılara, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava etme hakkı tanır (TMK m.560).

Tenkis davasının hedefi kazandırmayı değil, kazandırmanın saklı payı aşan kısmını ortadan kaldırmaktır. Vasiyetname veya bağış hukuken geçerli kalır; dava yalnız saklı payı zedeleyen ölçüde onu geri çeker. Bu yönüyle tenkis davası, vasiyetnamenin geçersizliğini ileri süren iptal davasından ayrılır (aşağıda ayrı başlıkta).

Kanun ayrıca bir yorum kuralı koyar: mirasbırakanın tasarrufunda yasal mirasçıların paylarına ilişkin yer alan kurallar, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça yalnız paylaştırma kuralı sayılır (TMK m.560/2). Yani vasiyetnamede “evi büyük oğluma veriyorum” demek, kendiliğinden diğer mirasçıların payını azaltma iradesi sayılmaz.

2.1. Tenkis Davası Hangi Durumlarda Açılır? Tenkis Davasının Şartları

Tenkis davası, aşağıdaki koşulların birlikte bulunduğu durumda açılır:

• Mirasbırakan ölmüş olmalıdır. Miras ölümle açılır ve mirasbırakanın sağlığında yaptığı mirasla ilgili kazandırmalar ve paylaştırmalar terekenin ölüm anındaki durumuna göre değerlendirilir (TMK m.575).
• Davacı saklı paylı mirasçı olmalıdır. Saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve eştir (TMK m.505).
• Mirasbırakan tasarruf edebileceği kısmı aşmış olmalıdır. Tasarruf edilebilir kısım ölüm günündeki terekeden borçlar indirilerek ve tenkise tabi sağlararası kazandırmalar eklenerek hesaplanır (TMK m.507, m.508).
• Aşan kazandırma tenkise tabi olmalıdır. Ölüme bağlı tasarruflar ile kanunda sayılan sağlararası karşılıksız kazandırmalar tenkise tabidir (TMK m.565).
• Hak düşürücü süre geçmemiş olmalıdır. Süre geçmişse dava açılamaz, ancak tenkis def’i olarak ileri sürülebilir (TMK m.571).

3. Tenkis Davasında Saklı Pay Nedir? Saklı Paylı Mirasçılar Kimlerdir?

Saklı pay, kanunun belirli mirasçılara ayırdığı ve mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufla ortadan kaldıramayacağı asgari miras payıdır. Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının yalnız saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir; bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasının tamamında tasarruf edebilir (TMK m.505).

Saklı paylı mirasçılar üç gruptur:

• Altsoy: çocuklar ve mirasbırakandan önce ölmüş çocuğun yerine geçen torunlar (TMK m.495/3).
• Ana ve baba: altsoyu bulunmayan mirasbırakanın mirasçısı olan ana ve baba (TMK m.496).
• Sağ kalan eş: hangi zümreyle birlikte mirasçı olursa olsun saklı paylıdır (TMK m.506/4).

Evlatlık ve altsoyu, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur (TMK m.500). Bu yüzden evlatlık, evlat edinenin mirasında altsoy olarak saklı paylıdır. Evlat edinen ise evlatlığa mirasçı olmaz (m.500/2).

3.1. Tenkis Davasında Kardeşlerin Saklı Payı Var mı?

Kardeşlerin saklı payı yoktur. TMK m.505’in birinci fıkrası 4/5/2007 tarihli 5650 sayılı Kanun’la değiştirilmiş ve saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve eş olarak sayılmıştır; saklı pay oranlarını sayan m.506’nın üçüncü bendi aynı Kanun’la mülga edilmiştir.

Kardeşler yine yasal mirasçı olabilir. Ana ve babası mirasbırakandan önce ölmüşse, onların yerini altsoyları, yani kardeşler alır (TMK m.496/2). Ancak yasal mirasçı olmak saklı pay sahibi olmak demek değildir: mirasbırakan, mirasçıları yalnız kardeşlerden oluşuyorsa mirasının tamamını vasiyetle başkasına bırakabilir (TMK m.505/2) ve kardeşler tenkis davası açamaz.

Ölüm 2007 değişikliği yürürlüğe girmeden önce gerçekleşmişse sonuç farklı olabilir. Mirasçılık ve mirasın geçişi, mirasbırakanın ölümü tarihinde yürürlükte olan hükümlere göre belirlenir (4722 sayılı Türk Medenî Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun m.17). Eski tarihli bir mirasta, ölüm tarihinde yürürlükte olan m.506 metni esas alınır.

4. Tenkis Davasında Saklı Pay Oranları

Saklı pay, mirasçının yasal miras payının bir oranıdır; terekenin tamamının bir oranı değildir. Oranlar şunlardır (TMK m.506):

Mirasçı	Saklı pay
Altsoy (çocuk, torun)	Yasal miras payının yarısı
Ana ve baba (her biri)	Yasal miras payının dörtte biri
Sağ kalan eş, altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte	Yasal miras payının tamamı
Sağ kalan eş, diğer hâllerde	Yasal miras payının dörtte üçü
Kardeş	Saklı pay yok (m.506/3 mülga)

4.1. Tenkis Davasında Çocuğun Saklı Pay Oranı

Çocuğun saklı payı yasal miras payının yarısıdır (TMK m.506/1). Bu oran terekenin yarısı anlamına gelmez: çocuğun yasal miras payı neyse, saklı payı onun yarısıdır. Örneğin mirasbırakanın eşi ve iki çocuğu varsa her çocuğun yasal payı sekizde üç, saklı payı ise bunun yarısı olan on altıda üçtür.

4.2. Tenkis Davasında Eşin Saklı Pay Oranı

Sağ kalan eşin saklı payı, eşin birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir. Eşin yasal miras payı altsoyla birlikte mirasın dörtte biri, ana-baba zümresiyle birlikte yarısı, büyük ana-baba ve onların çocuklarıyla birlikte dörtte üçü, bunlar da yoksa tamamıdır (TMK m.499). Eşin saklı payı ise altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçüdür (TMK m.506/4).

Bu kural, eşin kardeşlerle birlikte mirasçı olduğu durumda önem kazanır. Kardeşler ana-baba zümresindendir (TMK m.496/2); bu yüzden eş kardeşlerle birlikte mirasçıysa eşin yasal payı mirasın yarısıdır ve saklı payı bu yarının tamamıdır. Kardeşlerin ise saklı payı yoktur.

5. Tenkis Davasında Saklı Pay Nasıl Hesaplanır? Tasarruf Edilebilir Kısım

Tenkis davasının sonucunu belirleyen şey bir hesaptır: mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısım bulunur, kazandırma bu kısmı aşıyorsa aşan kısım tenkise tabi olur. Hesap üç adımda yapılır:

1. Tereke ölüm gününe göre belirlenir. Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır (TMK m.507/1).
2. Pasifler indirilir. Mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir (TMK m.507/2).
3. Tenkise tabi kazandırmalar eklenir. Sağlararası karşılıksız kazandırmalar tenkise tabi oldukları ölçüde terekeye eklenir (TMK m.508). Üçüncü kişi lehine yapılan hayat sigortasında sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri de terekeye eklenir (TMK m.509).

Böylece bulunan hesap terekesinden saklı paylar toplamı çıkarılır; kalan kısım mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısımdır. Kazandırmaların toplamı bu kısmı aşıyorsa, aşan tutar tenkis edilir. Yasal miras paylarının ayrıntısı için miras paylaşımı ve miras payları yazısına bakabilirsiniz.

5.1. Tenkis Davasında Saklı Pay Hesaplama Örneği

Aşağıdaki örnek varsayımsaldır; kesirler yasal miras payı hükümlerinden (TMK m.495, m.496, m.499) ve saklı pay oranlarından (TMK m.506) çıkar. Mirasbırakanın geride eşi ve iki çocuğu kaldığını, borçlar indirilip tenkise tabi bağışlar eklendikten sonra hesap terekesinin 1.200.000 TL olduğunu varsayalım.

• Eşin yasal payı mirasın dörtte biridir; saklı payı bu payın tamamıdır: 300.000 TL.
• Kalan dörtte üç iki çocuk arasında eşit bölünür; her çocuğun yasal payı sekizde üçtür. Saklı payı bunun yarısı, yani on altıda üçtür: 225.000 TL.
• Saklı paylar toplamı 300.000 + 225.000 + 225.000 = 750.000 TL’dir.
• Tasarruf edilebilir kısım 1.200.000 − 750.000 = 450.000 TL’dir.

Mirasbırakan üçüncü bir kişiye 700.000 TL değerinde bir taşınmaz vasiyet etmişse, tasarruf edilebilir kısmı 250.000 TL aşmıştır. Tenkis davası bu 250.000 TL’lik aşan kısım için açılır; vasiyetin kalan kısmı geçerliliğini korur.

Aynı yöntemle sık görülen aile yapılarında saklı paylar toplamı ve tasarruf edilebilir kısım şöyledir (terekenin oranı olarak, varsayımsal hesap):

Mirasçılar	Saklı paylar toplamı	Tasarruf edilebilir kısım
Eş + iki çocuk	5/8 (eş 1/4, her çocuk 3/16)	3/8
Yalnız çocuklar	1/2	1/2
Eş + ana ve baba	5/8 (eş 1/2, ana ve baba her biri 1/16)	3/8
Yalnız ana ve baba	1/4 (her biri 1/8)	3/4
Eş + kardeşler	1/2 (yalnız eş)	1/2
Yalnız eş	3/4	1/4
Yalnız kardeşler	yok	tamamı

Sitedeki miras payı hesaplama aracı yasal payları hesaplar; saklı pay, bulunan yasal paya yukarıdaki oran uygulanarak elde edilir.

6. Tenkis Davasına Konu Olan Kazandırmalar: Vasiyetname, Bağış ve Hayat Sigortası

Tenkis davasına konu olan kazandırmalar iki gruptur: ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetname, mirasçı atama, miras sözleşmesi) ve kanunda sayılan sağlararası karşılıksız kazandırmalar. Kanun aşağıdaki sağlararası kazandırmaları ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabi tutar (TMK m.565):

• Mirasbırakanın, mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yaptığı sağlararası kazandırmalar; geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar ve alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi.
• Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar.
• Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yaptığı bağışlamalar.
• Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar.

Son bent diğerlerinden farklıdır: kazandırmanın amacını arar. Kazandırma saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapılmış ve bu amaç açıksa tenkise tabidir (TMK m.565/4).

Hayat sigortası da ayrı bir kalemdir. Mirasbırakan kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine hayat sigortası yapmış veya istem hakkını karşılıksız devretmişse, sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri tenkise tabidir (TMK m.567). Mirasbırakan terekeyi tasarruf edilebilir kısmı aşan bir intifa hakkı veya irat borcuyla yükümlü kılmışsa, mirasçılar bu yükümlülüğün tenkisini ya da tasarruf edilebilir kısmı vererek kaldırılmasını isteyebilir (TMK m.568).

6.1. Tenkis Davasında Vasiyetname ve Saklı Pay

Vasiyetname saklı payı ihlal etse de geçerlidir. Mirasbırakan mirasının yalnız saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir (TMK m.505); bu sınırı aşan vasiyetname kendiliğinden geçersiz olmaz, saklı paylı mirasçı tenkis davası açarak aşan kısmı indirtir (TMK m.560). Mirasçı dava açmazsa vasiyetname olduğu gibi uygulanır.

Vasiyetnameyle saklı paylı bir mirasçıya da kazandırma yapılmış olabilir. Bu durumda saklı paylı mirasçıya yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmanın, yalnız onun saklı payını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tabi olur (TMK m.561). Vasiyetnamenin şekli ve içeriği için vasiyetname nasıl yazılır yazısına bakabilirsiniz.

6.2. Tenkis Davasında Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi ve Saklı Pay

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bakım borçlusunun bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetmeyi, bakım alacaklısının da bir malvarlığını veya bazı malvarlığı değerlerini ona devretmeyi üstlendiği sözleşmedir (Türk Borçlar Kanunu m.611). Sağlararası kazandırmalarda tenkise tabi olanlar karşılıksız kazandırmalardır (TMK m.565). Bakım karşılığında yapılan bir devir karşılıksız kazandırma değildir.

Sözleşmede bakım borçlusu mirasçı atanmışsa, sözleşmeye miras sözleşmesi hükümleri uygulanır (TBK m.611/2). Miras sözleşmesiyle elde ettiği kazandırma tenkise tabi tutulan kişi, bu kazandırma için mirasbırakana verdiği karşılığın tenkis oranında geri verilmesini isteyebilir (TMK m.566/2). Görünüşte bakım sözleşmesi yapılıp gerçekte karşılıksız devir amaçlandığı iddiası ise tenkisten farklı bir yoldur; bu iddia mirastan mal kaçırma ve muris muvazaası yazısında ele alınmıştır.

7. Tenkis Davasını Kimler Açabilir?

Tenkis davasını saklı payının karşılığını alamayan mirasçı açar (TMK m.560). Her saklı paylı mirasçı kendi saklı payı için dava açar; saklı payı zedelenmemiş mirasçının dava hakkı yoktur.

Kanun iki durumda mirasçının alacaklılarına da dava hakkı tanır. Mirasbırakan tasarruf edebileceği kısmı aşmışsa ve saklı payı zedelenen mirasçı, iflası hâlinde iflas dairesinin veya mirasın geçtiği tarihte kendisine karşı elinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklıların ihtarına rağmen dava açmazsa, iflas idaresi veya bu alacaklılar alacaklarının elde edilmesi için gerekli oranda ve mirasçıya tanınan süre içinde tenkis davası açabilir (TMK m.562/1). Mirasçılıktan çıkarılan kişi çıkarma tasarrufuna itiraz etmezse de iflas idaresi veya alacaklılar aynı koşullarla dava açabilir (m.562/2).

7.1. Tenkis Davasında Saklı Pay Hangi Durumlarda Alınamaz?

Saklı paylı mirasçı aşağıdaki durumlarda saklı payını isteyemez:

• Mirasçılıktan çıkarma: mirasbırakan, kanundaki sebeplerle ölüme bağlı tasarrufla saklı paylı mirasçısını mirasçılıktan çıkarabilir (TMK m.510). Çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası da açamaz; ancak onun altsoyu, o kişi mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir (TMK m.511). Çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemiş veya ispatlanamamışsa tasarruf mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir (TMK m.512/3).
• Mirastan feragat: mirasbırakanla mirastan feragat sözleşmesi yapan mirasçı mirasçılık sıfatını kaybeder (TMK m.528); saklı pay mirasçılık sıfatına bağlı olduğu için feragat eden saklı pay da isteyemez.
• Mirastan yoksunluk: mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldüren veya öldürmeye teşebbüs eden kişi gibi kanunda sayılanlar mirasçı olamaz; yoksunluk mirasbırakanın affıyla ortadan kalkar (TMK m.578).
• Mirasın reddi: yasal ve atanmış mirasçılar mirası reddedebilir (TMK m.605). Mirası reddeden yasal mirasçının payı, miras açıldığı zaman kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer (TMK m.611/1).

Bu yolların şartları ayrı yazılarda anlatılmıştır: mirasçılıktan çıkarma ve mirastan feragat, mirastan yoksunluğun tespiti ve reddi miras nasıl yapılır.

8. Tenkis Davası Kime Karşı Açılır?

Tenkis davası, kendisine tenkise tabi kazandırma yapılmış olan kişiye karşı açılır: vasiyet alacaklısı, atanmış mirasçı, bağış alan kişi veya hayat sigortasında lehdar. Tenkisin sonucu bu kişinin geri verme borcudur. Kazandırma elde eden kişi iyiniyetliyse yalnız mirasın geçmesi anında kazandırmadan elinde kalanı geri verir; iyiniyetli değilse iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur (TMK m.566/1).

Birden fazla kişiye kazandırma yapılmışsa, hangi kazandırmanın önce indirileceğini kanun belirler (TMK m.570). Bu yüzden davalının kim olacağı, tenkis sırası hesabıyla birlikte belirlenir: önce indirilecek kazandırmayı elde eden kişi davalı gösterilir.

9. Tenkis Davası Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süre

Tenkis davası zamanaşımına değil hak düşürücü süreye bağlıdır; kanun maddesinin başlığı da “Hak düşürücü süreler”dir. Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer (TMK m.571/1).

İki süre birlikte işler ve hangisi önce dolarsa dava hakkı o tarihte düşer:

Süre türü	Başlangıç	Süre
Nispi süre	Saklı payın zede­len­di­ği­nin öğrenilmesi	1 yıl
Mutlak süre, vasi­yet­na­mede	Vasi­yet­na­me­nin açılması	10 yıl
Mutlak süre, diğer tasar­ruf­larda (bağış vb.)	Mirasın açılması (ölüm)	10 yıl

Hak düşürücü sürenin sonucu, sürenin geçmesiyle dava hakkının ortadan kalkmasıdır; kanun “düşer” sözcüğünü kullanır. “Tenkis davası zamanaşımı” diye sorulan süre, kanunda bu hak düşürücü süre olarak düzenlenmiştir.

9.1. Tenkis Davası Açma Süresi Ne Zaman Başlar?

Bir yıllık süre, saklı paylı mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği gün başlar. On yıllık süre ise vasiyetnamede vasiyetnamenin açılmasından, bağış gibi diğer tasarruflarda mirasın açılmasından, yani mirasbırakanın ölümünden itibaren işler (TMK m.571/1, m.575).

Kanun özel bir başlangıç anı daha düzenler: bir tasarrufun iptali, önceki bir tasarrufun yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar (TMK m.571/2). Örneğin sonraki vasiyetname iptal edilince önceki vasiyetname uygulanır hâle geliyorsa, önceki vasiyetnameye karşı tenkis süresi iptal kararının kesinleştiği gün başlar.

9.2. Tenkis Davası Süresi Geçtiyse: Tenkis Def’i

Tenkis iddiası def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m.571/3). Def’i, dava açarak değil, kendisine karşı açılan davada savunma olarak ileri sürülen bir itirazdır.

Uygulamadaki anlamı şudur: dava açma süresi geçmiş olsa bile, vasiyet alacaklısı saklı paylı mirasçıdan vasiyetin yerine getirilmesini isterse, mirasçı saklı payının zedelendiğini savunma olarak ileri sürebilir. Def’i yalnız savunma olarak kullanılır; süre geçtikten sonra mirasçıya dava yoluyla iade isteme hakkı vermez.

9.3. Tenkis Davası Mirasbırakan Hayattayken Açılabilir mi?

Tenkis davası mirasbırakan hayattayken açılamaz. Miras ölümle açılır; mirasbırakanın sağlığında yaptığı mirasla ilgili kazandırmalar ve paylaştırmalar terekenin ölüm anındaki durumuna göre değerlendirilir (TMK m.575). Tasarruf edilebilir kısım da ölüm günündeki tereke üzerinden hesaplandığı için (TMK m.507/1), saklı payın zedelenip zedelenmediği ölümden önce belirlenemez. On yıllık süre de ölümden önce işlemeye başlamaz.

10. Tenkis Davasında Tenkis Sırası ve Orantılı Tenkis

Tenkiste sıra kanunla belirlenmiştir ve taraflar değiştiremez. Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan yapılır; bu yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilerek sağlararası kazandırmalardan yapılır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir (TMK m.570).

Aynı sıradaki birden fazla ölüme bağlı tasarruf varsa tenkis orantılı yapılır. Mirasçı atanması yoluyla veya başka bir ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında, mirasbırakanın arzusu başka türlü anlaşılmadıkça, tenkis orantılı olarak uygulanır (TMK m.563/1). Vasiyeti yerine getirmekle yükümlü kılınan kişinin kazandırması tenkis edilirse, bu kişi vasiyet borçlarının da aynı oranda tenkisini isteyebilir (m.563/2).

Sıranın pratik sonucu şudur: vasiyetname ile birlikte yıllar önce yapılmış bir bağış varsa, önce vasiyetname indirilir. Vasiyetnamenin tamamen indirilmesi saklı payı tamamlamaya yetiyorsa bağışa dokunulmaz.

11. Tenkis Davasında Bölünmez Mal ve Karar Günü Değeri

Tenkise tabi kazandırma bir daire gibi değer kaybetmeden bölünemeyen belirli bir malsa, kanun kazandırmayı elde eden kişiye seçim hakkı tanır. Vasiyet alacaklısı dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın kendisine verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir (TMK m.564/1).

Mal vasiyet alacaklısında kalırsa, malın tenkis sebebiyle vasiyet borçlusuna verilmesi gereken kısmının, aksi hâlde tasarruf oranı içinde kalan kısmının karar günündeki değerinin para olarak ödetilmesine karar verilir (TMK m.564/2). Bu kurallar sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır (m.564/3). Tasarruf edilebilir kısım ölüm günündeki terekeye göre hesaplanır (m.507/1); ödenecek para ise karar günündeki değer üzerinden belirlenir.

12. Tenkis Davası Görevli ve Yetkili Mahkeme

Tenkis davasında görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.2/1).

Tenkis davasında yetkili mahkeme, ölen kişinin son yerleşim yeri mahkemesidir ve bu yetki kesindir. Ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine ilişkin davalarda ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.11/1-a). Türk Medeni Kanunu da mirasbırakanın tasarruflarının iptali veya tenkisi davalarının mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesinde görüleceğini düzenler (TMK m.576/2).

Kesin yetkinin sonucu, davanın başka bir yer mahkemesinde açılamamasıdır. Tenkise konu taşınmaz başka bir ilde olsa bile dava, mirasbırakanın son yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde açılır.

13. Tenkis Davası Nasıl Açılır? Tenkis Dava Dilekçesi

Tenkis davası, mirasbırakanın son yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesine dava dilekçesi verilerek açılır (HMK m.2, m.11/1-a). Açılıştan önce aşağıdaki adımların tamamlanması gerekir:

1. Mirasçılık sıfatı belgelenir. Yasal mirasçılara sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren belge verilir (TMK m.598/1). Bu belge davacının saklı paylı mirasçı olduğunu ve yasal payını gösterir; ayrıntı için veraset ilamı nasıl alınır yazısına bakabilirsiniz.
2. Tereke ve kazandırmalar tespit edilir. Ölüm günündeki malvarlığı, borçlar ve tenkise tabi bağışlar belirlenir (TMK m.507, m.508, m.565).
3. Süre kontrol edilir. Öğrenme tarihinden itibaren bir yıl ve her hâlde on yıl içinde olunup olunmadığı hesaplanır (TMK m.571/1).
4. Davalı ve sıra belirlenir. Tenkis sırasına göre hangi kazandırmanın önce indirileceği saptanır ve kazandırmayı elde eden kişi davalı gösterilir (TMK m.570).
5. Dava dilekçesi yazılır. Dilekçede mahkemenin adı, tarafların kimlik ve adres bilgileri, dava konusu ve değeri, vakıaların numaralı özetleri, her vakıanın delili, hukuki sebepler ve açık talep sonucu yer alır (HMK m.119/1).

Tenkis davası başka bir taleple birlikte kademeli olarak da açılabilir. Davacı aynı davalıya karşı birden fazla talebini, aralarında hukuki veya ekonomik bağlantı bulunması şartıyla asli ve fer’î talep ilişkisi kurarak aynı dilekçede ileri sürebilir; mahkeme asli talebi esastan reddetmedikçe fer’î talebi inceleyemez (HMK m.111). Bu yolla örneğin asli talep olarak vasiyetnamenin iptali, fer’î talep olarak tenkis istenebilir.

Tenkis davasında dava değerinin belirlenmesi de dilekçenin parçasıdır. Belirsiz alacak davasını düzenleyen HMK m.107, 7589 sayılı Kanun’la yürürlükten kaldırılmıştır; kaldırılma tarihinden önce açılmış davalarda uygulanmaya devam eder (7589 sayılı Kanun geçici m.1/10). Talep konusu bölünebilir olduğunda alacağın yalnız bir kısmı dava edilebilir (HMK m.109/1) ve talep konusu aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir; zamanaşımı artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır (HMK m.109/4). Değişikliğin kapsamı için 12. Yargı Paketi yazısına bakabilirsiniz.

14. Tenkis Davası ile Vasiyetnamenin İptali Davası Farkı

Tenkis davası geçerli bir vasiyetnamenin saklı payı aşan kısmını indirir; vasiyetnamenin iptali davası ise vasiyetnamenin kendisinin sakat olduğunu ileri sürer. İptal sebepleri kanunda sayılmıştır: tasarruf ehliyetinin bulunmaması, yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama, içeriğin hukuka veya ahlaka aykırılığı ve şekle uyulmaması (TMK m.557).

	Tenkis davası	Vasi­yet­na­me­nin iptali davası
Amaç	Saklı payı aşan kısmın indirilmesi	Tasarrufun geçer­siz­liği
Dayanak	TMK m.560	TMK m.557
Kim açar	Saklı paylı mirasçı (ve m.562’deki alacaklılar)	İptalde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı (m.558)
Nispi süre	Zedelenmeyi öğrenmeden itibaren 1 yıl	Tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrenmeden itibaren 1 yıl
Mutlak süre	10 yıl, davalının iyi­ni­ye­tin­den bağımsız	İyiniyetli davalıya karşı 10 yıl, iyiniyetli olmayana karşı 20 yıl (m.559)
Def’i	Tenkis iddiası her zaman	Hükümsüzlük her zaman

İki maddede de def’i yoluyla her zaman ileri sürme imkânı bulunur (TMK m.559/2, m.571/3); ancak mutlak süreler farklıdır. İptal davasında süre davalının iyiniyetine göre on ya da yirmi yıldır; tenkis davasında her durumda on yıldır. Bu fark, iki talebin kademeli olarak birlikte ileri sürüldüğü davalarda sürenin ayrı ayrı hesaplanmasını gerektirir.

15. Tenkis Davası ile Muris Muvazaası ve Denkleştirme Farkı

Tenkis davası, mirasbırakanın gerçekten yaptığı ve geçerli olan karşılıksız kazandırmanın saklı payı aşan kısmını indirir (TMK m.560, m.565). Muris muvazaası iddiası ise mirasbırakanın gerçekte bağışlamak istediği bir malı satış gibi göstererek devrettiğini ileri sürer; sözleşmenin türü belirlenirken tarafların gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılır (TBK m.19). Muris muvazaası iddiasının şartları, kimlerin ileri sürebileceği ve süre bakımından tenkisten farkı mirastan mal kaçırma ve muris muvazaası yazısında anlatılmıştır.

Denkleştirme ise yasal mirasçıların, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlü olmasıdır (TMK m.669/1). Denkleştirmenin şartları mirasta denkleştirme davası yazısındadır. Aynı devir hem tenkis hem denkleştirme hem de muvazaa iddiasına konu olabildiği için talebin hangi yola dayandığı dava dilekçesinde açıkça belirtilir.

İlgili yazılar: Miras Sözleşmesi · Vasiyetnamenin Tenfizi Davası · Miras Sebebiyle İstihkak Davası