Yargılamanın Yenilenmesi ve İadesi: Sebepler, Süre, Dilekçe

Yargılamanın yenilenmesi, kesinleşmiş bir hükme karşı, kanunda tek tek sayılan sebeplerden birine dayanılarak davanın yeniden görülmesini sağlayan olağanüstü kanun yoludur. Ceza davasında Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m.311 ve devamında “yargılamanın yenilenmesi”, hukuk davasında Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.374 ve devamında “yargılamanın iadesi” adıyla düzenlenir; eski metinlerde “iadei muhakeme” de denir. Başvuru hükmü veren mahkemeye yapılır. Hukuk davasında süre, sebebi öğrenmeden itibaren üç ay ve her hâlde hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır; ceza davasında ise yalnız AİHM kararına dayalı yenileme için bir yıllık süre vardır. Bu yazı, kesinleşmiş bir hukuk veya ceza hükmünün tarafı olup sonradan sahte belge, yalan tanıklık, yeni delil ya da ihlal kararı gibi bir sebep öğrenen kişi için yargılamanın yenilenmesi sebeplerini, sürelerini, dilekçenin verileceği mahkemeyi ve istemin nasıl incelendiğini madde dayanağıyla açıklar.

1. Yargılamanın Yenilenmesi: Öne Çıkanlar

• Yargılamanın yenilenmesi yalnız kesin olarak verilen veya kesinleşmiş hükümlere karşı istenebilir; hüküm kesinleşmeden önce istinaf ve temyiz yolları işler (HMK m.374/1; CMK m.311/1).
• Yargılamanın yenilenmesi sebepleri sınırlı sayıdadır: hukuk davasında HMK m.375’teki on bir bent, ceza davasında hükümlü lehine CMK m.311 ve aleyhe CMK m.314 sayılır.
• Hukuk davasında yargılamanın iadesi süresi, sebebe göre değişen öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren üç ay ve her hâlde hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır (HMK m.377/1).
• Ceza davasında AİHM kararına dayalı yenileme, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde istenir; hükmün infaz edilmiş olması veya hükümlünün ölümü istemi engellemez (CMK m.311/1-f, m.313/1).
• Yargılamanın yenilenmesi dilekçesi hükmü veren mahkemeye verilir; Yargıtay davanın esasına hükmetmiş olsa bile ceza davasında başvuru ilk hükmü veren mahkemeye yapılır (CMK m.318/1-2; HMK m.378/1).
• Yargılamanın yenilenmesi istemi hükmün infazını veya icrasını kendiliğinden durdurmaz; mahkeme ayrıca durdurma kararı verebilir (CMK m.312/1; HMK m.381/1).

2. Yargılamanın Yenilenmesi Nedir?

Yargılamanın yenilenmesi, kesinleşmiş bir hükümle sonuçlanmış davanın, kanunda sayılan hâllerden biri gerçekleştiğinde yeniden görülmesidir (CMK m.311/1). Hukuk davasındaki karşılığı olan yargılamanın iadesi, kesin olarak verilen veya kesinleşmiş olan hükümlere karşı istenebilir (HMK m.374/1). Bu yol, hükmün dayandığı delilin sahte çıkması, hükme katılan hâkimin yasaklı olması veya hükümden sonra ortaya çıkan bir belge gibi, kesin hükmün bağlayıcılığını sürdürmeyi haklı kılmayan ağır sakatlıklar için vardır.

Yargılamanın yenilenmesi olağan kanun yollarının devamı değildir. Hüküm kesinleşmeden önce itiraz ve hata iddiaları istinaf ve temyiz yoluyla ileri sürülür. Ceza davasında hatanın giderilmesini sağlayacak başka bir yol varsa yargılamanın yenilenmesine gidilemez (CMK m.315/2). Yalnız “hüküm hatalıydı” demek bu nedenle yeterli değildir; istem, kanundaki sebeplerden hangisine dayandığını ve bu sebebi hangi delilin doğruladığını göstermelidir (CMK m.317/2).

2.1. Yargılamanın Yenilenmesi ile Yargılamanın İadesi Aynı Şey mi?

Yargılamanın yenilenmesi ile yargılamanın iadesi aynı kurumun iki usul kanunundaki adıdır. CMK ve İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) “yargılamanın yenilenmesi” terimini kullanır (CMK m.311; İYUK m.53/1). HMK ise “yargılamanın iadesi” der ve hukuk davasında bu yolu bir dava olarak düzenler (HMK m.374/1, m.375/2, m.381/1).

Terim aynı anlama gelse de sebepler, süreler, merci ve inceleme usulü üç kanunda farklıdır. Bu yüzden dilekçede, kesinleşmiş hükmü veren mahkemenin bağlı olduğu kanunun terimi ve maddeleri kullanılır.

3. Yargılamanın Yenilenmesi: HMK, CMK ve İYUK Karşılaştırması

Yargılamanın yenilenmesi, hükmü veren mahkemenin yargı koluna göre farklı kurallara tabidir. Aşağıdaki tablo, üç usul kanunundaki farkları aynı ölçütlerle gösterir.

Ölçüt	Hukuk davası (HMK)	Ceza davası (CMK)	İdari yargı (İYUK)
Kanun­daki adı	Yar­gı­la­ma­nın iadesi (m.374)	Yar­gı­la­ma­nın yeni­len­mesi (m.311)	Yar­gı­la­ma­nın yeni­len­mesi (m.53)
Sebep­ler	m.375/1’de on bir bent	Lehe m.311/1, aleyhe m.314/1	m.53/1’de sayılan bentler
Süre	Öğrenme veya teb­liğ­den üç ay, her hâlde kesin­leş­me­den on yıl (m.377/1)	Yalnız AİHM kara­rına dayalı istemde AİHM kara­rı­nın kesin­leş­me­sin­den bir yıl (m.311/1-f)	Kural olarak altmış gün; çelişen kararda on yıl; AİHM kara­rında kesin­leş­me­den bir yıl (m.53/3)
Baş­vu­ru­la­cak yer	Kararı veren mahkeme (m.378/1)	Hükmü veren mahkeme (m.318/1)	Esas kararı vermiş olan mahkeme (m.53/2)
Hükmün uygu­lan­ma­sına etkisi	İcrayı dur­dur­maz; temi­natla dur­durma kararı veri­le­bi­lir (m.381/1)	İnfazı erte­le­mez; mahkeme geri bırakma veya dur­durma kararı vere­bi­lir (m.312/1)	Ayrı yazıda
Ön ince­leme	Süre, kesin­lik ve sebep re’sen ince­le­nir; biri eksikse esasa giril­me­den ret (m.379)	Kabule değer olup olma­dığı duruş­ma­sız ince­le­nir (m.318/3, m.319/1)	Ayrı yazıda

İdari yargı sütunundaki hükmün uygulanmasına etki ve inceleme usulü idari yargıda yargılamanın yenilenmesi yazısında anlatılmıştır.

4. Yargılamanın Yenilenmesi Sebepleri: Hukuk Davasında Yargılamanın İadesi (HMK 375)

Hukuk davasında yargılamanın yenilenmesi, yani yargılamanın iadesi, yalnız HMK m.375/1’de sayılan on bir sebepten birine dayanılarak istenebilir. Liste sınırlıdır; hükmün hatalı olduğu, delillerin yanlış değerlendirildiği veya yeni bir hukuki görüş bulunduğu gibi listede yer almayan gerekçeler iade sebebi değildir. Sebepler şunlardır (HMK m.375/1):

• (a) Mahkemenin kanuna uygun teşekkül etmemesi: Kararı veren mahkeme heyeti kanuna uygun oluşturulmamışsa.
• (b) Yasaklı veya reddedilen hâkim: Davaya bakması yasak olan ya da hakkındaki ret talebi merciince kesin olarak kabul edilen hâkim karar vermiş veya karara katılmışsa. Hâkimin davaya bakamayacağı hâller hâkimin reddi yazısında açıklanmıştır.
• (c) Temsil yetkisi olmayan kişilerin huzuru: Dava, vekil veya temsilci olmayan kimselerin huzuruyla görülüp karara bağlanmışsa.
• (ç) Sonradan ele geçen belge: Yargılama sırasında aleyhine hüküm verilen tarafın elinde olmayan nedenlerle elde edilemeyen bir belge, karardan sonra ele geçirilmişse.
• (d) Senedin sahteliği: Karara esas alınan senedin sahteliğine karar verilmiş veya senedin sahte olduğu mahkeme ya da resmî makam önünde ikrar edilmişse.
• (e) Yalan tanıklık: İfadesi karara esas alınan tanığın, karardan sonra yalan tanıklık yaptığı sabit olmuşsa.
• (f) Bilirkişi veya tercümanın gerçeğe aykırı beyanı: Bilirkişi veya tercüman, hükme esas alınan husus hakkında kasten gerçeğe aykırı beyanda bulunmuşsa.
• (g) Yalan yere yemin: Lehine karar verilen taraf, karara esas alınan yemini yalan yere ettiği ikrar veya yazılı delille sabit olmuşsa.
• (ğ) Dayanak hükmün ortadan kalkması: Karara esas alınan bir hüküm, kesinleşmiş başka bir hükümle ortadan kalkmışsa.
• (h) Hile: Lehine karar verilen taraf, karara tesir eden hileli bir davranışta bulunmuşsa.
• (ı) Çelişen kesin hükümler: Tarafları, konusu ve sebebi aynı olan ikinci davada öncekine aykırı bir hüküm verilmiş ve bu hüküm de kesinleşmişse.
• (i) AİHM ihlal kararı: Kararın İnsan Hakları ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşme veya eki protokollerin ihlali suretiyle verildiği Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmişse ya da karar aleyhine AİHM’e yapılan başvuru dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşmüşse.

(c) bendi, kararın tebliğ edilmemesi veya savunma hakkının kısıtlanması gibi genel bir usul aykırılığını değil, davanın vekil ya da temsilci sıfatı olmayan kişilerin huzuruyla görülmesini düzenler (HMK m.375/1-c). Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuruda verdiği ihlal kararı da bu listede sayılmaz; o karardan sonraki yeniden yargılama ayrı bir kanuna dayanır ve aşağıda ayrıca anlatılır.

4.1. Yargılamanın Yenilenmesi İçin Ceza Mahkûmiyeti Şartı (HMK 375/2)

Yargılamanın yenilenmesi, hukuk davasında yalan tanıklık, bilirkişi veya tercümanın gerçeğe aykırı beyanı ve yalan yere yemin sebeplerine dayandığında ancak bu sebepler kesinleşmiş bir ceza mahkûmiyet kararıyla belirlenmişse istenebilir (HMK m.375/2). “Tanık yalan söyledi” iddiası tek başına yeterli değildir; o tanık hakkında yalan tanıklık suçundan kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmalıdır.

Kanun bu şarta bir istisna tanır: delil yokluğundan başka bir sebeple ceza kovuşturmasına başlanamamış veya mahkûmiyet kararı verilememişse ceza mahkemesi kararı aranmaz. Bu durumda dayanılan sebep, yargılamanın iadesi davasında öncelikle ispat edilir (HMK m.375/2). Senedin sahteliğine dayanan (d) bendinde ise sahteliğe karar verilmiş olması veya sahteliğin mahkeme ya da resmî makam önünde ikrar edilmesi aranır (HMK m.375/1-d); belgedeki sahteciliğin ceza boyutu resmî belgede sahtecilik yazısında anlatılmıştır.

4.2. Yargılamanın Yenilenmesi Yerine Üçüncü Kişinin Hükmün İptalini İstemesi (HMK 376)

Yargılamanın yenilenmesinin yanında HMK, hükmün tarafı olmayan bazı kişilere ayrıca hükmün iptalini isteme hakkı tanır. Davanın taraflarından birinin alacaklıları veya aleyhine hüküm verilen tarafın yerine geçenler, borçluları ya da yerine geçtikleri kişiler aralarında anlaşarak kendilerine karşı hile yapmışsa hükmün iptalini isteyebilir (HMK m.376/1).

Bu hüküm, tarafların kendi aralarında anlaşarak bir alacaklıyı zarara uğratacak bir hüküm elde ettiği durumlar içindir. Tarafların gerçek iradelerini gizleyen işlemler için muvazaa, borçlunun alacaklıdan mal kaçırmak amacıyla yaptığı tasarruflar için tasarrufun iptali davası ayrıca incelenmelidir.

5. Yargılamanın Yenilenmesi (İadesi) Süresi: Hukuk Davasında Üç Ay ve On Yıl (HMK 377)

Yargılamanın yenilenmesi süresi hukuk davasında iki katmanlıdır: sebebe göre belirlenen tarihten itibaren üç ay ve her hâlde iade talebine konu hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıl (HMK m.377/1). İki süre birlikte işler. Üç aylık süre dolmuşsa on yıllık üst sınır henüz dolmamış olsa bile talep süresinde sayılmaz; on yıl geçmişse sebep yeni öğrenilmiş olsa da iade istenemez.

Üç aylık sürenin başladığı tarih sebebe göre değişir (HMK m.377/1):

Sebep (HMK m.375/1)	Üç aylık süre ne zaman başlar?
(a) Mahkemenin kanuna uygun teşekkül etmemesi	Bu durumun öğrenildiği tarih
(b) Yasaklı veya reddedilen hâkim · (c) temsil yetkisi olmayan kişilerin huzuru	Kararın davalıya veya gerçek vekil ya da temsilciye tebliğ edildiği tarih; alacaklı veya davalı yerine geçenler için karardan usulen haberdar oldukları tarih
(ç) Sonradan ele geçen belge · (h) hile	Yeni belgenin elde edildiği veya hilenin farkına varıldığı tarih
(d) Senedin sahteliği · (e) yalan tanıklık · (f) bilirkişi beyanı · (g) yalan yemin	Ceza mah­kû­mi­ye­tine ilişkin hükmün kesin­leş­tiği ya da ceza kovuş­tur­ma­sına baş­la­na­ma­dığı veya soruş­tur­ma­nın sonuçsuz kaldığı tarih
(ğ) Dayanak hükmün ortadan kalkması	Karara esas alınan ilamın bozularak kesin hüküm şeklinde ortadan kalk­tı­ğın­dan haberdar olunan tarih
(i) AİHM ihlal kararı	AİHM’in kesinleşmiş kararının tebliğ edildiği tarih
(ı) Çelişen kesin hükümler	Üç ay ve on yıl uygulanmaz; süre ilama ilişkin zamanaşımı süresi kadardır (m.377/2)

HMK m.377 bugünkü metnini 2022 yılında yapılan değişiklikle almıştır. Hükmün kesinleşmesi veya sebebin öğrenilmesi bu değişiklikten önceye uzanıyorsa, başvuru süresi hesaplanırken maddenin o tarihteki metni de ayrıca incelenmelidir. Maddenin güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki HMK sayfasında yayımlanır.

6. Yargılamanın Yenilenmesi Hukuk Davasında Nasıl İstenir? Ön İnceleme Şartları (HMK 378-380)

Yargılamanın yenilenmesi hukuk davasında, yargılamanın iadesi talebini içeren bir dilekçeyle kararı veren mahkemeye başvurularak istenir (HMK m.378/1). İnceleme şu sırayla ilerler:

1. Dilekçe kararı veren mahkemeye verilir. Talebi, kesinleşmiş hükmü veren mahkeme inceler (HMK m.378/1).
2. Teminat istenebilir. Mahkeme, dayanılan sebebin niteliğine göre talepte bulunandan karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılayacak uygun bir teminat göstermesini isteyebilir (HMK m.378/2).
3. Taraflar dinlenir ve ön inceleme yapılır. Mahkeme tarafları davet edip dinledikten sonra talebin kanuni süre içinde yapılıp yapılmadığını, kaldırılması istenen hükmün kesin olarak verilmiş veya kesinleşmiş olup olmadığını ve ileri sürülen sebebin kanunda yazılı sebeplerden olup olmadığını kendiliğinden inceler (HMK m.379/1).
4. Eksik koşulda esasa girilmeden ret. Bu üç koşuldan biri eksikse hâkim davayı esasa girmeden reddeder (HMK m.379/2).
5. Sebep sabitse yeniden yargılama. Dayanılan sebep sabit görülürse yeniden yargılama yapılır ve ortaya çıkan duruma göre önceki karar onanır ya da kısmen veya tamamen değiştirilir (HMK m.380/1).
6. Doğrudan iptal hâlleri. Davacının açık veya zımni muvafakati olmadan davanın vekil veya temsilci olmayan kişilerin huzuruyla görülmesi ya da çelişen kesin hüküm sebebiyle talep kabul edilirse, başka bir inceleme yapılmadan hüküm iptal edilir; bu durum hükmün bütün nüshalarında gösterilir (HMK m.380/1-2).

6.1. Yargılamanın Yenilenmesi Davası İcrayı Durdurur mu? (HMK 381)

Yargılamanın yenilenmesi, hukuk davasında hükmün icrasını kendiliğinden durdurmaz (HMK m.381/1). Davanın veya hükmün niteliğine ve diğer hâllere göre icranın durdurulmasına ihtiyaç varsa, talep üzerine ve talepte bulunandan teminat alınarak iade talebini inceleyen mahkeme icranın durdurulmasına karar verebilir. Yargılamanın iadesi sebebi bir mahkeme kararına dayanıyorsa teminat istenmez (HMK m.381/1).

7. Yargılamanın Yenilenmesi Sebepleri: Ceza Davasında (CMK 311 ve 314)

Yargılamanın yenilenmesi ceza davasında iki yönlü işler: kesinleşmiş hüküm, CMK m.311’deki hâllerde hükümlü lehine, CMK m.314’teki hâllerde sanık veya hükümlü aleyhine yeniden görülebilir. İki listede de sebepler sınırlı sayıdadır.

7.1. Yargılamanın Yenilenmesi Hükümlü Lehine Hangi Hâllerde İstenir? (CMK 311)

Yargılamanın yenilenmesi hükümlü lehine şu hâllerde istenir (CMK m.311/1):

• (a) Sahte belge: Duruşmada kullanılan ve hükmü etkileyen bir belgenin sahteliği anlaşılırsa.
• (b) Tanık veya bilirkişinin gerçek dışı beyanı: Yemin verilerek dinlenen bir tanık veya bilirkişi, hükmü etkileyecek biçimde hükümlü aleyhine kasıt veya ihmal ile gerçek dışı tanıklıkta bulunmuş veya oy vermişse.
• (c) Hâkimin görevde kusuru: Hükme katılan hâkimlerden biri, hükümlünün neden olduğu kusur dışında, aleyhine ceza kovuşturmasını veya mahkûmiyetini gerektirecek biçimde görevini yapmada kusur etmişse.
• (d) Dayanak hukuk hükmünün kalkması: Ceza hükmü bir hukuk mahkemesi hükmüne dayandırılmış ve bu hüküm kesinleşmiş başka bir hükümle ortadan kaldırılmışsa.
• (e) Yeni olay veya yeni delil: Yeni olaylar veya yeni deliller, tek başına veya önceden sunulan delillerle birlikte değerlendirildiğinde sanığın beraatini ya da daha hafif bir ceza içeren kanun hükmünün uygulanmasını gerektirecek nitelikteyse.
• (f) AİHM ihlal kararı: Ceza hükmünün Sözleşme veya eki protokollerin ihlali suretiyle verildiği ve hükmün bu aykırılığa dayandığı AİHM’in kesinleşmiş kararıyla tespit edilmişse ya da hüküm aleyhine yapılan başvuru dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyonla düşmüşse.

(f) bendi, 4 Şubat 2003 tarihinde kesinleşmiş AİHM kararlarına ve bu tarihten sonra AİHM’e yapılan başvurular üzerine verilecek kararlara uygulanır (CMK m.311/2).

7.2. Yargılamanın Yenilenmesi Yeni Delil ile İstenebilir mi? (CMK 311/1-e)

Yargılamanın yenilenmesi ceza davasında yeni bir olay veya yeni bir delille istenebilir; ancak her yeni delil yeterli değildir. Delil, tek başına veya önceki delillerle birlikte değerlendirildiğinde sanığın beraatini ya da daha hafif bir ceza içeren kanun hükmünün uygulanmasını gerektirecek nitelikte olmalıdır (CMK m.311/1-e). Aynı kanun maddesinin sınırları içinde yalnız cezanın miktarını değiştirmek amacıyla yenileme istenemez (CMK m.315/1).

Hukuk davasında durum farklıdır: yeni delil genel bir iade sebebi değildir. HMK, yalnız aleyhine hüküm verilen tarafın elinde olmayan nedenlerle yargılama sırasında elde edilemeyen bir belgenin karardan sonra ele geçirilmesini sebep sayar (HMK m.375/1-ç).

7.3. Yargılamanın Yenilenmesi Sanık Aleyhine İstenebilir mi? (CMK 314)

Yargılamanın yenilenmesi, sanık veya hükümlünün aleyhine de istenebilir; ancak yalnız üç hâlde (CMK m.314/1):

• (a) Duruşmada sanık veya hükümlünün lehine ileri sürülen ve hükme etkili olan bir belgenin sahteliği anlaşılırsa.
• (b) Hükme katılan hâkimlerden biri, aleyhine ceza kovuşturmasını veya mahkûmiyetini gerektirecek nitelikte olarak görevini yapmada sanık veya hükümlü lehine kusur etmişse.
• (c) Sanık beraat ettikten sonra suçla ilgili olarak hâkim önünde güvenilebilir nitelikte ikrarda bulunmuşsa.

(c) bendi yalnız hâkim önünde yapılan ve güvenilebilir nitelikteki ikrarı sayar (CMK m.314/1-c); gazeteye verilen bir beyan veya sosyal medya paylaşımı hâkim önünde yapılmış bir ikrar değildir. Yenileme hükümlü lehine istenmişse, yeniden verilecek hüküm önceki hükümle belirlenen cezadan daha ağır bir ceza içeremez (CMK m.323/2).

7.4. Yargılamanın Yenilenmesi Hangi Hâllerde Kabul Edilmez? (CMK 315 ve 316)

Yargılamanın yenilenmesi ceza davasında şu durumlarda kabul edilmez:

• Aynı madde içinde ceza değişikliği: Kanunun aynı maddesindeki sınır içinde yalnız cezanın değiştirilmesi amacıyla yenileme kabul edilemez (CMK m.315/1).
• Başka bir yol varken: Hatanın giderilmesini sağlayacak başka bir yol varsa yenileme yoluna gidilemez (CMK m.315/2). Kesinleşmiş hükümdeki hukuka aykırılığın Adalet Bakanlığı başvurusuyla giderildiği yol kanun yararına bozma, hükmün belirsizliğinin giderildiği yol ise tavzih yazısında anlatılmıştır.
• Suç iddiasına dayanan istemde mahkûmiyet yoksa: Yenileme bir suç iddiasına dayanıyorsa (örneğin belgenin sahteliği veya tanığın gerçek dışı tanıklığı), bu fiilden dolayı kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü verilmiş olmalıdır. Mahkûmiyeti gerektirecek kuvvetli delil bulunmaması dışında bir nedenle soruşturmaya başlanamamış veya soruşturma sürdürülememişse bu şart aranmaz. Kural, yeni olay veya yeni delile dayanan (e) bendinde uygulanmaz (CMK m.316/1).

8. Yargılamanın Yenilenmesi Süresi Ceza Davasında Var mı?

Yargılamanın yenilenmesini düzenleyen CMK m.311-323 arasında başvuru süresi yalnız AİHM kararına dayanan yenileme için öngörülmüştür: bu istem, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılır (CMK m.311/1-f). Diğer yenileme sebepleri için bu maddelerde bir başvuru süresi yoktur.

Hükmün infaz edilmiş olması veya hükümlünün ölmüş olması da yenileme istemine engel değildir (CMK m.313/1). Bu yönüyle ceza davası, üç ay ve on yıllık sürelere bağlı hukuk davasından ayrılır (HMK m.377/1).

9. Yargılamanın Yenilenmesi İstemini Kimler Yapabilir?

Yargılamanın yenilenmesi ceza davasında, kanun yollarına başvurmaya ilişkin genel hükümlere tabidir (CMK m.317/1). Bu genel hükümler kanun yolunu Cumhuriyet savcısına, şüpheli ve sanığa ve katılan sıfatını almış olanlara açar; Cumhuriyet savcısı sanık lehine de başvurabilir (CMK m.260/1, m.260/3).

Hükümlü ölmüşse eşi, üstsoyu, altsoyu ve kardeşleri yenileme isteminde bulunabilir; bu kişiler yoksa Adalet Bakanı da istemde bulunabilir (CMK m.313/2-3). Hükümlü ölmüşse mahkeme yeniden duruşma yapmadan gerekli delilleri toplar ve hükümlünün beraatine veya istemin reddine karar verir (CMK m.322/1).

Hukuk davasında HMK m.374-381, hükmün tarafı olmayan kişilere yalnız m.376’daki hile hâlinde hükmün iptalini isteme hakkı tanır: tarafların alacaklıları ile aleyhine hüküm verilen tarafın yerine geçenler, aralarında anlaşarak kendilerine karşı hile yapıldığında bu yola başvurabilir (HMK m.376/1).

10. Yargılamanın Yenilenmesi Dilekçesi Nereye Verilir, Neleri İçerir?

Yargılamanın yenilenmesi dilekçesi hükmü veren mahkemeye verilir. Ceza davasında hüküm Yargıtay’da incelenmiş olsa bile, Yargıtay’ın davanın esasına doğrudan hüküm kurduğu hâllerde de başvuru hükmü vermiş olan mahkemeye yapılır (CMK m.318/1-2). Hukuk davasında yargılamanın iadesi talebini içeren dilekçeyi kararı veren mahkeme inceler (HMK m.378/1).

Ceza davasında yenileme istemi, dayandığı yasal nedenleri ve bu nedenleri doğrulayan delilleri içermelidir (CMK m.317/2). İstem kanunda belirlenen şekilde yapılmamışsa, yasal bir neden gösterilmemişse veya nedeni doğrulayacak deliller açıklanmamışsa kabule değer görülmeyerek reddedilir (CMK m.319/1). Bu kurallara göre dilekçede şu bilgiler bulunmalıdır:

• Yenilenmesi istenen hüküm: Hükmü veren mahkeme ve hükmün kesinleştiği tarih, istemin hangi hükme yöneldiğini belirlemek için yazılır.
• Dayanılan yasal sebep: CMK m.311/1 veya m.314/1’deki bent ya da hukuk davasında HMK m.375/1’deki bent adıyla gösterilir.
• Sebebi doğrulayan deliller: Sahtelik kararı, ceza mahkûmiyeti, yeni belge veya AİHM kararı gibi deliller dilekçeye eklenir ya da nerede bulunduğu açıklanır (CMK m.317/2, m.319/1).
• Sürenin korunduğunu gösteren tarih: Hukuk davasında üç aylık sürenin başladığı tarih (belgenin elde edildiği veya ceza hükmünün kesinleştiği tarih gibi) belgelenir (HMK m.377/1).
• Durdurma talebi, gerekiyorsa: Ceza davasında infazın geri bırakılması veya durdurulması (CMK m.312/1), hukuk davasında teminat karşılığı icranın durdurulması istenebilir (HMK m.381/1).

10.1. Yargılamanın Yenilenmesi Avukatsız İstenebilir mi?

Yargılamanın yenilenmesi avukatsız istenebilir. Hukuk davasında dava ehliyeti bulunan herkes davasını kendisi veya tayin ettiği vekil aracılığıyla açabilir ve takip edebilir (HMK m.71/1). Ceza davasında da kanun yollarına başvurmaya ilişkin genel hükümler yenileme isteminde uygulanır ve kanun yolları sanığa doğrudan açıktır (CMK m.317/1, m.260/1). Ancak bu yol kısa süreler ve sınırlı sebeplerle işler:

• Süre kaçırma: Hukuk davasında sebebin öğrenilmesinden itibaren üç ay geçerse talep süre yönünden esasa girilmeden reddedilir (HMK m.377/1, m.379/2).
• Listede olmayan sebep: Kanunda yazılı sebeplerden birine dayanmayan talep esasa girilmeden reddedilir (HMK m.379/1-c, m.379/2).
• Ceza mahkûmiyeti eksikliği: Yalan tanıklık, bilirkişi beyanı ve yalan yemin sebeplerinde kesinleşmiş ceza mahkûmiyeti kural olarak ön şarttır (HMK m.375/2; CMK m.316/1).
• Delil eksikliği: Ceza davasında sebebi doğrulayan deliller açıklanmazsa istem kabule değer görülmeyerek reddedilir (CMK m.319/1).

Dilekçenin hangi bende dayanacağı, sürenin hangi tarihten hesaplanacağı ve hangi delillerin ekleneceği bu kurallara göre hazırlanmalıdır; bu konuda bir avukattan destek alınabilir.

11. Yargılamanın Yenilenmesi Ceza Davasında Nasıl İşler? (CMK 318-323)

Yargılamanın yenilenmesi ceza davasında iki aşamada incelenir: önce istemin kabule değer olup olmadığına, sonra esası hakkında karar verilir. Aşamalar şu sırayla ilerler:

1. Kabule değer olup olmadığının incelenmesi: Hükmü veren mahkeme, istemin kabule değer olup olmadığına duruşma yapmadan karar verir (CMK m.318/1, m.318/3).
2. Ret veya tebliğ: Kanuni şekil, yasal neden veya delil eksikse istem kabule değer görülmeyerek reddedilir. Aksi hâlde istem, bir diyeceği varsa iki hafta içinde bildirmek üzere Cumhuriyet savcısına ve ilgili tarafa tebliğ edilir (CMK m.319/1-2).
3. Delillerin toplanması: Mahkeme istemi yerinde bulursa delilleri kendisi toplayabilir ya da bir naip hâkim veya istinabe olunan mahkemeyi görevlendirebilir; bu sırada soruşturmaya ilişkin hükümler uygulanır (CMK m.320/1-2).
4. Görüş bildirme: Deliller toplandıktan sonra Cumhuriyet savcısından ve hakkında hüküm kurulan kişiden iki hafta içinde görüş ve düşüncelerini bildirmeleri istenir (CMK m.320/3).
5. Esassızlıktan ret veya yenileme kararı: İddialar yeterince doğrulanmazsa ya da sahte belge ve tanık/bilirkişi beyanı hâllerinde bunların önceki hükme hiçbir etkisi olmadığı anlaşılırsa istem duruşma yapılmadan esassız olduğu gerekçesiyle reddedilir. Aksi hâlde mahkeme yargılamanın yenilenmesine ve duruşmanın açılmasına karar verir (CMK m.321/1-2).
6. Yeni hüküm: Yeniden yapılan duruşma sonunda mahkeme önceki hükmü onaylar ya da hükmü iptal ederek dava hakkında yeniden hüküm verir (CMK m.323/1).

İki haftalık cevap ve görüş süreleri, 2 Mart 2024 tarihli 7499 sayılı Kanun’la “yedi gün”den “iki hafta”ya çıkarılmıştır (CMK m.319/2, m.320/3). Bu tarihten önceki metinlere dayanan kaynaklardaki yedi günlük süre güncel değildir. CMK m.311-323, yenileme incelemesinin tamamlanacağı bir süre öngörmez.

11.1. Yargılamanın Yenilenmesi Talebinin Reddine İtiraz

Yargılamanın yenilenmesi isteminin kabule değer görülmeyerek reddine ilişkin karara itiraz edilebilir (CMK m.319/3). İstem kabule değer bulunup deliller toplandıktan sonra esassız olduğu gerekçesiyle reddedilirse bu karara karşı da itiraz yoluna gidilebilir (CMK m.321/3). İtiraz dilekçesinin hazırlanmasına ilişkin genel bilgi asliye ceza mahkemesi kararına itiraz dilekçesi yazısındadır.

11.2. Yargılamanın Yenilenmesi İnfazı Durdurur mu? (CMK 312)

Yargılamanın yenilenmesi istemi ceza davasında hükmün infazını ertelemez (CMK m.312/1). Mahkeme ise infazın geri bırakılmasına veya durdurulmasına karar verebilir. Bu nedenle infazın durdurulması isteniyorsa, dilekçede bu talep ayrıca ve gerekçesiyle yazılır.

11.3. Yargılamanın Yenilenmesi Sonunda Beraat ve Tazminat (CMK 322 ve 323)

Yargılamanın yenilenmesi sonunda mahkeme, yeterli delil varsa Cumhuriyet savcısının uygun görüşünü alarak duruşma yapmadan hükümlünün derhâl beraatine karar verir; beraat kararıyla birlikte önceki hükmün ortadan kaldırılmasına da hükmeder (CMK m.322/2-3). İstemde bulunan kişi isterse, gideri Devlet Hazinesine ait olmak üzere önceki hükmün iptaline ilişkin karar Resmî Gazete’de ilan edilir; mahkemenin takdirine göre diğer gazetelerde de ilan edilebilir (CMK m.322/4). Beraat kararının anlamı ve sonuçları beraat ne demek yazısında açıklanmıştır.

Yenileme sonunda beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilirse, önceki mahkûmiyetin tamamen veya kısmen infaz edilmesi yüzünden kişinin uğradığı maddi ve manevi zararlar CMK m.141-144 hükümlerine göre tazmin edilir (CMK m.323/3).

12. Anayasa Mahkemesi ve AİHM Kararından Sonra Yargılamanın Yenilenmesi

Yargılamanın yenilenmesi, ihlal kararını veren merciye göre iki ayrı dayanaktan doğar:

• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: AİHM’in kesinleşmiş ihlal kararı veya dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyonla düşme kararı, hukuk davasında HMK m.375/1-i, ceza davasında CMK m.311/1-f bendine göre yenileme sebebidir. Hukuk davasında süre AİHM kararının tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır (HMK m.377/1); ceza davasında AİHM kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıldır (CMK m.311/1-f). AİHM’e başvuru usulü AİHM başvurusu yazısında anlatılmıştır.
• Anayasa Mahkemesi: Bireysel başvuruda tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapılmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir; yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme mümkünse dosya üzerinden karar verir (6216 sayılı Kanun m.50/2). Bu yeniden yargılama HMK m.375 listesine dayanmaz; o listede ihlal kararı sebebi olarak yalnız AİHM kararı sayılır (HMK m.375/1-i). Başvurunun kendisi için Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yazısına bakılabilir.

Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir (6216 sayılı Kanun m.50/2).

13. İdari Yargıda Yargılamanın Yenilenmesi (İYUK 53)

Yargılamanın yenilenmesi Danıştay, bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinin kararları için İYUK m.53’te ayrıca düzenlenmiştir (İYUK m.53/1). Sebepler HMK listesine benzese de aynı değildir: İYUK m.53/1’de HMK’daki yalan tanıklık ve yalan yere yemin bentlerinin karşılığı yoktur; bilirkişinin kasıtla gerçeğe aykırı beyanı ise mahkeme kararıyla belirlenmiş olmalıdır (İYUK m.53/1-d). İstek esas kararı vermiş olan mahkemece karara bağlanır (İYUK m.53/2). Süre kural olarak altmış gündür; çelişen karar sebebinde on yıl, AİHM kararı sebebinde AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıldır ve süreler dayanılan sebebin istemde bulunan yönünden gerçekleştiği tarihi izleyen günden başlar (İYUK m.53/3). İdari yargıdaki inceleme usulü idari yargıda yargılamanın yenilenmesi yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Usul kanunlarının genel yapısı için Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve Ceza Muhakemesi Kanunu yazılarına, CMK’nın güncel metni için Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki CMK sayfasına bakılabilir.