İzmir Harmandalı Geri Gönderme Merkezi: Adres, Haklar ve İtiraz

Kısa Cevap

İzmir’deki geri gönderme merkezi Çiğli ilçesindedir ve Göç İdaresi Başkanlığının resmî iletişim sayfasında İZMİR adıyla kayıtlıdır. Gösterilen adres şudur: Cumhuriyet Mahallesi, Harmandalı Mevkii, 9685. Sokak No:2 Çiğli/İZMİR. Telefon olarak 0232 402 44 62 numarası ve 5008 dahilisi gösterilmiştir.

Üç noktanın önceden bilinmesi zaman kazandırır. Birincisi, resmî kayıtta Harmandalı adını taşıyan bir merkez yoktur; Harmandalı bu kaydın adres satırındaki yer adıdır. İkincisi, internette dolaşan Konak adresi merkezin değil İzmir İl Göç İdaresi Müdürlüğünün adresidir ve oraya giden kişi merkeze ulaşamaz. Üçüncüsü, bu merkez hakkında yayımlanmış bir denetim raporu vardır ve raporun bulguları bir Kurum kararında künyesiyle aktarılmıştır.

Merkeze alınmak sınır dışı edilmek değildir. Sürelerin, hakların ve itiraz yollarının tamamı için geri gönderme merkezi, haklar ve süreler yazısına bakılmalıdır. Resmî iletişim sayfasında bir son güncelleme tarihi bulunmadığı için, adres ve telefonun gitmeden önce teyit edilmesi gerekir.

Adres: Merkez Çiğli’de, İzmir Şehir Merkezinde Değil

Göç İdaresi Başkanlığının geri gönderme merkezleri iletişim sayfasında İzmir kaydı için gösterilen adres Cumhuriyet Mahallesi, Harmandalı Mevkii, 9685. Sokak No:2 Çiğli/İZMİR biçimindedir. Merkez Konak, Bornova veya Karşıyaka gibi merkezî ilçelerde değil, kentin kuzeyindeki Çiğli ilçesindedir.

Bu yazı otobüs hattı veya sefer saati bilgisi vermez. Hat numaraları ve güzergâhlar idari düzenlemelerle değişir, yayımlanmış bir mevzuat metnine bağlı değildir ve yanlış bir hat bilgisi merkeze kadar gidip görüşememek anlamına gelir. Ulaşım için güncel bilgi merkezden veya il müdürlüğünden alınmalıdır.

Resmî Kayıtta “İzmir”, Aramalarda “Harmandalı”

Merkez kamuoyunda ve aramalarda neredeyse yalnızca Harmandalı adıyla anılır. Resmî kayıt ise farklıdır. Göç İdaresi Başkanlığının iletişim sayfasındaki kayıtlar tarandığında hiçbir kaydın adı Harmandalı değildir; İzmir’deki merkez İZMİR adıyla listelenir ve Harmandalı yalnızca adres satırında Harmandalı Mevkii biçiminde geçer.

Bu ayrım pratikte iki sonuç doğurur. Resmî sayfada merkezi Harmandalı adıyla arayan kişi kaydı bulamaz; ilin adıyla aramalıdır. Buna karşılık yazışmalarda iki ad birlikte kullanılabilmektedir. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun bir kararında muhatap kurum İzmir İl Göç İdaresi Müdürlüğü (Harmandalı Geri Gönderme Merkezi) biçiminde yazılmıştır (1. Daire E. 2023/1012, K. 2024/141, T. 14.02.2024). Yani halk arasındaki ad resmî bir kararın künyesine de girmiştir.

Aynı durum başka merkezlerde de görülür. İstanbul’da Arnavutköy Geri Gönderme Merkezi kaydında Hadımköy adres satırındadır; Çatalca Geri Gönderme Merkezi kaydında İnceğiz aynı konumdadır. İzmir’i ayıran nokta, kayıt adının yer adı değil il adı olmasıdır.

Telefon: İzmir Kaydı İstanbul Kayıtlarından Farklı Gösterilmiştir

Resmî sayfada İzmir kaydı için gösterilen numara 0232 402 44 62 olup yanında 5008 dahili numarası bulunur.

Bu gösterim, İstanbul merkezlerinden farklıdır. İstanbul kayıtlarında 0212 499 40 00 numarasının yanında İl Müd. ibaresi yer alır ve aynı numara birden çok merkez için tekrarlanır; nitekim Tuzla Geri Gönderme Merkezi yazısında bu numaranın merkezin kendi santrali olmadığı tespiti bu ibareye dayanır. İzmir kaydında İl Müd. ibaresi yoktur, bunun yerine bir dahili numara gösterilmiştir.

Buradan hattın kesin olarak merkezin kendi santrali olduğu sonucu çıkarılamaz; sayfa bu farkın ne anlama geldiğini açıklamaz. Söylenebilecek olan, iki kaydın resmî sayfada farklı biçimde gösterildiğidir. Hattın kime ait olduğu ancak arayarak anlaşılır.

İnternetteki Adresler Neden Çelişiyor: Konak mı, Çiğli mi?

Merkezi arayan kişi internette iki farklı adresle karşılaşır. Bazı rehber ve dizin siteleri merkezi Konak ilçesindeki bir adresle listeler. Bu adres merkezin değil, İzmir İl Göç İdaresi Müdürlüğünün adresidir.

Karışıklığın kaynağı tahmin değildir, kurum kayıtlarında görülebilir. Yukarıda anılan Kurum kararında muhatap kurum Harmandalı Geri Gönderme Merkezi olarak gösterilmiş, muhatap adres ise Konak, 863. Sk. No:28, 35250 Konak/İzmir olarak yazılmıştır. Yani merkeze ilişkin bir dosyada yazışma adresi Konak, merkezin fiilî adresi Çiğli’dir.

Sonuç pratiktir. Yazışma ve tebligat bakımından il müdürlüğünün adresi muhatap olabilir; fiilen görüşmeye gidilecekse Çiğli adresi esas alınmalıdır. Konak adresine giden kişi merkeze ulaşamaz ve görüşme gününü kaybeder. Hangi adrese gidileceği yapılacak işin niteliğine göre belirlenmeli ve gitmeden önce telefonla teyit edilmelidir.

Merkez Hakkında Yayımlanmış Bir Denetim Raporu Var

Geri gönderme merkezlerinin çoğu için kamuya açık bir denetim metni bulmak güçtür. İzmir merkezi bu bakımdan ayrılır: Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu 24/4/2022 tarihinde merkeze habersiz bir ziyaret gerçekleştirmiş ve bu ziyaret sonucunda bir rapor hazırlamıştır. Rapora, yukarıda anılan Kurum kararında künyesiyle atıf yapılmıştır: İzmir Harmandalı Geri Gönderme Merkezi Ziyareti Raporu, Rapor No: 2022/53, Ankara, 2022.

Kurumun bu ziyareti yapma yetkisi kanundan gelir:

6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu m.9 — Kurumun görevleri

“ı) İşkenceye ve Diğer Zalimane, Gayriinsanî veya Küçültücü Muamele veya Cezaya Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesine Ek İhtiyari Protokol hükümleri çerçevesinde ulusal önleme mekanizması olarak görev yapmak. i) Özgürlüğünden mahrum bırakılan ya da koruma altına alınan kişilerin ulusal önleme mekanizması kapsamındaki başvurularını incelemek, araştırmak, karara bağlamak ve sonuçlarını takip etmek. j) Özgürlüğünden mahrum bırakılan ya da koruma altına alınan kişilerin bulundukları yerlere haberli veya habersiz düzenli ziyaretler gerçekleştirmek, bu ziyaretlere ilişkin raporları ilgili kurum ve kuruluşlara iletmek, Kurulca gerekli görülmesi durumunda kamuoyuna açıklamak”

Son cümle, neden bazı merkezler için yayımlanmış rapor bulunup bazıları için bulunmadığını açıklar: raporun kamuoyuna açıklanması Kurulca gerekli görülmesi şartına bağlıdır. Yayımlanmış rapor bulunmaması, o merkezin denetlenmediği anlamına gelmez.

Rapor Ne Diyor, Ne Demiyor

Anılan karara göre raporda merkezin hijyen koşullarına ilişkin olumlu tespitler yapılmış, buna karşılık merkez idaresine hijyen malzemelerinin tutulanlara daha sık verilmesi tavsiye edilmiştir (rapor para. 55-59 ve 125). Ayrıca kamera kayıtlarında yapılan incelemede yabancılar ile konsolosluk görevlileri arasında birebir ve toplu görüşmeler yapıldığı tespit edilmiş, zorla geri dönüş formu imzalatıldığına dair görüntüye rastlanmamıştır (rapor para. 43).

Raporun sınırı da kararda gösterilmiştir. Kurum, ziyaretin başvurudan yaklaşık bir yıl önce gerçekleştirildiğini, ilgili raporun merkezin tutulma koşullarına ilişkin genel bir bakış sunduğunu ve başvuranın iddialarını destekleyici bir tespite yer vermediğini belirtmiştir. Yani yayımlanmış rapor bir merkez fotoğrafıdır; belirli bir kişinin belirli bir tarihteki durumunu kanıtlamaz.

Merkezin Koşulları Hakkında Kayda Geçmiş Olan

Bir geri gönderme merkezinin içi hakkında internette dolaşan bilginin çoğu kaynaksızdır. İzmir merkezi bakımından kayda geçmiş bir anlatım vardır: yukarıda anılan Kurum kararında merkez idaresinin kendi yazılı bildirimi özetlenmiştir.

Bu bildirime göre tutulanlara battaniye, nevresim ve temizlik malzemesi gibi temel ihtiyaç araç ve gereçleri temin edilmekte; altı kişilik odalarda sıcak su ve soğuk içme suyundan yirmi dört saat yararlanılabilmekte; havalandırma imkânından faydalanılabilmektedir. Sağlık sorunlarında tedavi öncelikle merkezde görevli hekim tarafından yapılmakta, gerektiği takdirde hastaneye sevk görevli sağlık personeli eşliğinde gerçekleştirilmektedir. Bulaşıcı hastalığı olanların izole edilmiş odalarda tutulduğu belirtilmiştir.

İletişim bakımından ise idare, kişinin kaldığı odanın bulunduğu katta yer alan ankesörlü telefonlardan dış dünya ile iletişim kurulabildiğini ve herhangi bir kısıtlamanın söz konusu olmadığını, avukat ve ziyaretçilerle görüşme odalarında görüşülebildiğini bildirmiştir.

İki şerh gerekir. Birincisi, bu anlatım idarenin o dosyadaki beyanıdır; bağımsız bir tespit değildir ve her döneme genellenemez. İkincisi, Kurum bu beyanları başvuranın iddialarını değerlendirirken kullanmış, beyanların doğruluğunu ayrıca denetlediğini belirtmemiştir. Yine de kaynağı gösterilebilen tek anlatım budur ve kaynaksız bilgiye tercih edilir.

Başka İlin Kararıyla Gelinen Merkez, İtiraz İzmir’de Görülür

Bir kişinin İzmir’deki merkezde tutuluyor olması, hakkındaki kararı İzmir’in verdiği anlamına gelmez. Anılan karara konu olayda zincir üç ili birden kapsamıştır.

Kişi hakkında sınır dışı etme kararı ile idari gözetim kararı Eskişehir İl Göç İdaresi Müdürlüğü tarafından 25/4/2023 tarihinde alınmıştır. İdari gözetime yönelik işlemlerin devamı amacıyla Göç İdaresi Başkanlığının talimatı ile 26/4/2023 tarihinde İzmir Harmandalı Geri Gönderme Merkezine teslim edilmiştir. Sonrasında İzmir 2. Sulh Ceza Hâkimliğinin 5/6/2023 tarihli kararına istinaden aynı gün idari gözetimi sonlandırılarak merkezden çıkışı yapılmıştır. Son olarak 6458 sayılı Kanun m.57/A gereğince, Eskişehir ilinde adres bilgisi sunması üzerine bu ilde yerine getirmek üzere imza yükümlülüğü getirilmiştir.

Buradan çıkan ayrım, bu yazının en çok karıştırılan noktasıdır. İdari gözetime itiraz kişinin fiilen tutulduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine yapılır; yukarıdaki olayda bu, İzmir 2. Sulh Ceza Hâkimliğidir. Sınır dışı etme kararının iptali davası ise başka bir kurala tabidir:

“Göreve ilişkin hükümler saklı kalmak şartıyla bu Kanunda veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesinin gösterilmemiş olması halinde, yetkili idare mahkemesi, dava konusu olan idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.”

(2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.32/1)

Kuralın iki yöne birden kestiği, İzmir’in taraf olduğu iki ayrı yetki uyuşmazlığı kararında görülebilir. Birincisinde sınır dışı kararını İzmir Valiliği vermiştir ve İzmir 1. İdare Mahkemesi dosyayı İstanbul’a göndermişken Danıştay yetkiyi İzmir’de bulmuştur:

“Açıklanan nedenlerle, davanın görüm ve çözümünde İzmir İdare Mahkemesinin yetkili olduğuna, dosyanın İzmir 1. İdare Mahkemesine gönderilmesine, kararın İstanbul 1. İdare Mahkemesine ve taraflara bildirilmesine, 05/12/2022 tarihinde oy birliğiyle kesin olarak karar verildi.”

(Danıştay 10. Daire, E. 2022/7087, K. 2022/5684, T. 05.12.2022 — GÖNDERİLMESİNE, oy birliği)

İkincisinde yön terstir: kararı İstanbul Valiliği vermiştir ve dosya İzmir’e gönderilmiş olmasına rağmen Danıştay yetkiyi İstanbul’da bulmuştur:

“Açıklanan nedenlerle, davanın görüm ve çözümünde İstanbul İdare Mahkemesinin yetkili olduğuna, dosyanın İstanbul 16. İdare Mahkemesine gönderilmesine, kararın İzmir 1. İdare Mahkemesine ve taraflara bildirilmesine, 30/04/2024 tarihinde oy birliğiyle kesin olarak karar verildi.”

(Danıştay 10. Daire, E. 2024/1847, K. 2024/1677, T. 30.04.2024 — GÖNDERİLMESİNE, oy birliği)

İki karar birlikte şunu gösterir: Harmandalı’da tutuluyor olmak davayı İzmir’e getirmez, İzmir dışında tutuluyor olmak da İzmir’den uzaklaştırmaz. Belirleyici olan tek şey kararı hangi valiliğin tesis ettiğidir. Merkezde tutulan kişi bakımından bu, iki ayrı dosyanın iki ayrı şehirde yürüyebileceği anlamına gelir.

Üç aşama, üç ayrı yer. Karar Eskişehir’de alınmış, gözetim İzmir’de sona ermiş, yükümlülük yeniden Eskişehir’de doğmuştur. Aynı olgu Antalya bakımından da ölçülmüştür; Antalya Geri Gönderme Merkezi yazısı merkeze başka ilin kararıyla gelinmesini ayrıca ele alır.

Buradan çıkan pratik sonuç şudur: idari gözetim kararına itiraz, kararı hangi valilik almış olursa olsun, uygulamada kişinin tutulduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğinde görülmektedir. Bu yol sınır dışı etme kararına karşı idare mahkemesinde açılan davadan ayrıdır ve ikisi birlikte yürütülür. Merci, süre ve usul ayrıntısı için idari gözetim kararına itiraz ve sınır dışı kararına itiraz ve iptal davası yazılarına bakılmalıdır; dilekçe biçimi için idari gözetim kararına itiraz dilekçesi yazısı vardır.

Merkezle İlgili Şikâyette Somut Delil Aranır

Merkezdeki koşullara ilişkin bir şikâyet Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna götürülebilir. Başvurunun kapısı geniştir:

6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu m.17 — Başvurular

“Ayrımcılık yasağı ihlalinden zarar gördüğü iddiasında bulunan her gerçek ve tüzel kişi Kuruma başvurabilir. Kuruma başvuru, illerde valilikler, ilçelerde kaymakamlıklar aracılığıyla da yapılabilir. Başvuru hakkının etkin bir şekilde kullanılmasına hiçbir surette engel olunamaz. Başvurulardan herhangi bir ücret alınmaz.”

Aynı maddenin sekizinci fıkrası, ulusal önleme mekanizması kapsamındaki başvurular hakkında da bu madde hükümlerinin uygulanacağını belirtir. Yani merkezde tutulan kişinin başvurusu da bu usule tabidir ve ücretsizdir.

Kapının geniş olması sonucun kolay olduğu anlamına gelmez. Anılan olayda başvuran; kullanması gereken ilaçların verilmediğini, bulaşıcı hastalığı olan kişilerle aynı ortamda tutulduğunu, uygun hijyen koşullarının sağlanmadığını, kavgalara güvenlik görevlilerinin müdahale etmediğini ve sınır dışı edilmeyi kabul etmeye zorlandığını ileri sürmüştür. Kurum, merkez idaresinden gelen revir kayıtları, oda listeleri ve kamera incelemesi karşısında bu iddiaların soyut kaldığı sonucuna varmış ve başvuruyu kabul edilmez bulmuştur (1. Daire E. 2023/1012, K. 2024/141, T. 14.02.2024, oy birliği).

Karşı tarafın neyi sunduğuna bakmak öğreticidir. İdare, ilaç iddiasına karşı tarihli revir kayıtları göndermiştir: 2/5/2023 tarihinde aktif şikâyet bulunmadığı ve tansiyon ilacının muadilinin verildiği, 5/5/2023 tarihinde ateş, öksürük ve boğaz ağrısı şikâyetiyle gelindiği ve soğuk algınlığı teşhisi konulduğu, 18/5/2023 tarihinde kulak iltihabı nedeniyle muayene edildiği. Bulaşıcı hastalık iddiasına karşı ise başvuranın birlikte kaldığı kişilerin listesi ile bulaşıcı hastalık taşıyanların listesi karşılaştırılmıştır. Başvuran tarafında bu ayrıntıda hiçbir kayıt yoktur.

Kararda delil ölçütü açıkça yazılmıştır: kötü muameleye ilişkin anlatımlar soyut iddiaları değil, somut fiillerin tasvirini içermelidir. Bu nedenle tarih, kişi, olay ve tanık bilgisi içeren kayıtlar en baştan toplanmalıdır; merkezden çıktıktan sonra bunları geriye dönük üretmek güçtür.

Kurumun kararına karşı yargı yolu açıktır. Anılan kararın hüküm fıkrasında, karara karşı tebliğ tarihinden itibaren 60 gün içerisinde Ankara İdare Mahkemesine başvurulabileceği belirtilmiştir. Yetkili mahkeme başvurunun yapıldığı yer değil Ankara’dır.

Ne Kadar Tutulur, Nasıl Çıkılır

Bu sorunun cevabı merkeze göre değişmez; kanun geneldir. İdari gözetim süresi, uzatma şartları, valiliğin aylık zaruret değerlendirmesi, sulh ceza hâkimliğine itiraz ve idari gözetime alternatif yükümlülükler geri gönderme merkezi, haklar ve süreler yazısında madde metinleriyle birlikte ele alınmıştır.

İzmir bakımından kayda geçmiş olan, yukarıdaki olayda gözetimin altı aylık sürenin dolması beklenmeden, hâkimlik kararıyla kırk bir gün sonra sona ermiş olmasıdır. Bu bir kural değil, tek bir dosyanın sonucudur; ancak merkeze alınmanın nihai bir karar olmadığını gösterir.

İlk Yapılacaklar

1. Hangi kararların alındığını öğrenin. Sınır dışı etme kararı mı, idari gözetim kararı mı, ikisi birden mi? İkisi ayrı işlemdir ve ayrı yargı yoluna tabidir.
2. Kararı hangi valiliğin aldığını tespit edin. Yukarıdaki olayda karar Eskişehir’de alınmış, kişi İzmir’de tutulmuştur. Bu, hangi belgenin nereden isteneceğini belirler.
3. Çiğli adresini teyit edin. İnternette dolaşan Konak adresi il müdürlüğüne aittir. Gitmeden önce 0232 402 44 62 numarasından hem adresi hem kişinin hâlen o merkezde olup olmadığını sorun.
4. Görüşme gün ve saatini önceden sorun. Resmî sayfa bu bilgiyi yayımlamaz; internetteki saatler bağlayıcı değildir.
5. Şikâyet edilecek bir durum varsa kaydını baştan tutun. Tarih, kişi ve olay bilgisi içermeyen anlatım soyut sayılmaktadır.
6. İtiraz yolunu geciktirmeyin. İdari gözetim kararına itiraz süreye bağlı değildir, ancak sınır dışı etme kararına karşı dava açma süresi işlemeye başlamış olabilir.

Vekâlet ücretini karşılayamayacak durumda olanlar için adli yardım başvurusunun şartları ve avukat tutacak parası olmayanın önündeki yollar ayrı yazılarda incelenmiştir.