Bayburt Geri Gönderme Merkezi: Adres, Haklar ve İtiraz

Bu yazı, Bayburt Geri Gönderme Merkezinin resmî kayıttaki adres ve telefon bilgisini, merkezin kümedeki yerini ve merkez hakkında yayımlanmış denetim ziyareti raporunda neyin kayda geçtiğini ele alır.

Kısa Cevap

Göç İdaresi Başkanlığının geri gönderme merkezleri iletişim sayfasında merkez şu kayıtla yer alır: BAYBURT, telefon 0458 222 10 03 / İl Müd., adres Yolaltı Köyü, Kayışkıran Sanayi Sitesi, No:256/1 Merkez/BAYBURT.

Üç noktanın önceden bilinmesi zaman kazandırır. Birincisi, merkez kümedeki en yeni tesislerdendir; 16/10/2023 tarihinde faaliyete başlamıştır ve yayımlanmış denetim raporuna göre kesin kabulü henüz yapılmamıştır. İkincisi, merkezde tutulan kişilerin çoğu Bayburt’ta yakalanmamıştır; merkez başka illerden sevk alır ve idarenin beyanına göre sınır dışı kararları sevki gönderen il müdürlüklerince alınmıştır. Üçüncüsü, merkezde tercüman bulunmamaktadır ve rapora göre Bayburt ilinde yeminli tercüman veya tercümanlık firması da yoktur.

İdari gözetimin süresi, itiraz yolu ve merkezde sağlanan haklar bu yazının konusu değildir; bunların tamamı için geri gönderme merkezi, haklar ve süreler yazısına bakılmalıdır.

Bu yazı otobüs hattı veya sefer saati bilgisi vermez. Rapor merkeze toplu taşıma imkânı bulunmadığını kaydeder ve bu tespit ziyaret tarihine aittir; ulaşım için güncel bilgi merkezden veya il müdürlüğünden alınmalıdır.

Adres: Merkez Kayışkıran’da, Müdürlük Şehir Merkezinde

Resmî kayıttaki adres satırı üç parçadan oluşur: köy (Yolaltı), mevki (Kayışkıran Sanayi Sitesi) ve kapı numarası (256/1).

Bayburt İl Göç İdaresi Müdürlüğünün kendi iletişim sayfası bambaşka bir adres yayımlar: Tuzcuzade Mahallesi Vali Nihat Üçyıldız Caddesi Özel İdare İşhanı No:1 Kat:5 Merkez/BAYBURT. Müdürlük şehir merkezinde bir iş hanının beşinci katındadır; merkez ise Yolaltı Köyündeki sanayi sitesi mevkiindedir.

İki adres aynı ilçede bulunsa da aynı yer değildir ve merkeze gidecek kişinin müdürlük adresine gitmemesi gerekir. Aynı ayrım kümede sık görülür; örneğin Gaziantep Oğuzeli Geri Gönderme Merkezi kaydında müdürlük Şehitkamil’de, merkez Oğuzeli’ndedir.

Telefon Merkezin Değil, Müdürlüğün Hattıdır

Göç İdaresi Başkanlığının iletişim sayfası bazı kayıtların telefon satırına İl Müd. ibaresi düşer. Bayburt kaydı bu ibareyi taşır: 0458 222 10 03 / İl Müd.

Bayburt İl Göç İdaresi Müdürlüğünün kendi iletişim sayfası aynı numarayı yayımlar ve kendi adresini verir. Yani kayıttaki numara merkezin santrali değildir.

Bunun pratik sonucu tekdir: görüşme, ziyaret ve eşya teslimi gibi merkeze özgü sorular bu hattan yönlendirme ile sorulmalıdır. Kümede bunun tersi de vardır; Çankırı Geri Gönderme Merkezi kaydında merkez için ayrı bir numara yayımlanmıştır ve o numara müdürlüğünkinden farklıdır.

Merkez Yenidir ve Kesin Kabulü Hâlâ Yapılmamıştır

Ziyaret raporuna göre merkezin geçici kabulü 15/9/2023 tarihinde tamamlanmış, merkez 16/10/2023 tarihinde faaliyete başlamıştır. Aynı cümle bir de şunu söyler: kesin kabulü henüz yapılmamıştır (Rapor No: 2026/6).

Bu ayrıntı raporun tavsiye bölümünde karşılığını bulur. Kurum, Bayburt Valiliğine yönelik tek tavsiyesinde, merkezdeki fiziki iyileştirmelerin yapılabilmesi için Valilik tarafından takip edilen Geri Gönderme Merkezi Yapım İşi kesin kabul sürecinin hızlandırılmasını önermiştir.

İki şey buradan çıkar. Merkezin fiziki eksiklerinin bir bölümü doğrudan merkez idaresinin değil, yapım işinin kabul sürecinin konusudur; ve merkez, geri gönderme merkezleri arasında yakın tarihte açılmış olanlardandır.

Bu tarih, merkezin kümeye ilişkin bazı toplu kayıtlarda görünmemesini de açıklar. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun Göç İdaresi Başkanlığından aldığı 18.3.2023 tarihli yazıya dayanan kapasite listesinde Bayburt yer almaz; merkez o tarihte henüz faaliyete başlamamıştı. ⚠ Bu, merkezin listelerde eksik olduğu anlamına gelmez; listenin merkezin açılışından önceye ait olduğu anlamına gelir.

Ziyaret tarihinde merkezde 94 personel görev yapmaktaydı: 1 merkez müdür vekili, 1 il göç uzmanı, 1 il göç uzman yardımcısı, 50 güvenlik görevlisi, 2 psikolog, 1 sosyal çalışmacı, 3 jandarma personeli ve 3 polis memuru kadronun içindedir.

Kapasite 400, Artırımla 560 — Ziyaret Günü Mevcudu 242

Ziyaret raporuna göre merkez 400 kişilik kapasiteye sahiptir ve ihtiyaç hâlinde yüzde kırk artırımla 560 kişilik kapasiteyle hizmet verilebilmektedir. Ziyaret tarihinde merkezde 242 yabancı bulunmaktaydı: 185 Afganistan, 44 Pakistan, 11 Türkmenistan, 1 Sudan ve 1 Gine uyruklu. Yabancılardan 11’i kadındır ve merkezde aile bulunmamaktadır (Rapor No: 2026/6).

Merkezde kadınlar ve çocukların erkeklerden ayrı bir blokta tutulma imkânı bulunmaktadır. Ziyaret tarihinde merkezde refakatli veya refakatsiz çocuk, 65 yaş üstü yabancı, fiziksel engelli yabancı, kronik rahatsızlığı bulunan yabancı, hamile veya emziren yabancı bulunmamaktadır.

Bu, kümedeki her merkezde aynı olmayan bir düzendir. Çankırı Geri Gönderme Merkezi hakkındaki raporda merkezdeki yabancıların tamamının erkek olduğu ve kadın ile çocukların ayrı bir sevk merkezinde bekletildiği kaydedilmiştir. Bayburt’ta ayrı blok imkânı vardır.

Kapasite rakamı tek başına merkezdeki fiilî mevcudu göstermez. Bayburt’ta mevcut, olağan kapasitenin de altındadır; buna karşılık Pehlivanköy Geri Gönderme Merkezi hakkındaki raporda ziyaret günü mevcudu hem kapasitenin hem artırılmış kapasitenin üzerindedir.

⚠ Bu sayıların tamamı ziyaret tarihine aittir. Doluluk, uyruk dağılımı ve kadro değişkendir.

Merkez Sevk Alır: Karar Çoğu Zaman Başka İlin Kararıdır

Bu, merkezi arayan kişi ve dosyayı takip eden avukat bakımından raporun en önemli kaydıdır.

Rapora göre Bayburt ilinde idari gözetim kararı alınan az sayıda kişi bulunmakta, merkez genellikle Erzurum, İstanbul ve Ankara illerinden sevk almaktadır (Rapor No: 2026/6).

İdarenin beyanı bunu bir adım ileri taşır: yabancıların başka geri gönderme merkezlerinden sevk edilmesi nedeniyle sınır dışı etme kararlarının sevki gönderen il müdürlükleri tarafından alındığı ifade edilmiştir.

Pratik sonucu şudur. Kişinin Bayburt’ta tutuluyor olması, hakkındaki kararın Bayburt Valiliğince alındığı anlamına gelmez. Dosya açılırken işlemi tesis eden idarenin hangisi olduğu ayrıca tespit edilmelidir; bu tespit, başvurulacak merci ve yetkili yer bakımından belirleyicidir. İşlemi tesis eden idare ile yetkili mahkeme arasındaki bağın nasıl kurulduğu Kayseri Geri Gönderme Merkezi ve Niğde Geri Gönderme Merkezi yazılarında ele alınmıştır; sınır dışı kararına karşı açılacak davanın işleyişi için sınır dışı kararına itiraz ve iptal davası yazısına bakılmalıdır.

Bu tespitin dayanağı, idari yargıda yer yönünden yetkiyi belirleyen genel kuraldır:

“Göreve ilişkin hükümler saklı kalmak şartıyla bu Kanunda veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesinin gösterilmemiş olması halinde, yetkili idare mahkemesi, dava konusu olan idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.”

(2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.32/1)

Kuralın sevk edilmiş bir yabancı bakımından nasıl işlediği yayımlanmış bir kararda görülebilir. Sınır dışı etme kararını Tokat Valiliği vermiş, dava Tokat’ta açılmış, Tokat İdare Mahkemesi yetkisizlik kararıyla dosyayı Kayseri’ye göndermiş, Kayseri 1. İdare Mahkemesi de kendini yetkisiz görmüştür. Danıştay, ortaya çıkan yetki uyuşmazlığını çözerken ölçütü işlemi tesis eden idareye bağlamıştır:

“Bu durumda, davacının sınır dışı edilmesine ilişkin kararın Tokat Valiliği İl Göç İdaresi Müdürlüğünce tesis edildiği görüldüğünden, yukarıda anılan yetki kuralı uyarınca davanın görüm ve çözümünde iptali istenen işlemi tesis eden Tokat Valiliğinin bulunduğu yer idare mahkemesi olan Tokat İdare Mahkemesinin yetkili olduğu sonucuna varılmıştır.”

(Danıştay 10. Daire, E. 2023/5622, K. 2023/6096, T. 30.10.2023 — GÖNDERİLMESİNE, oy birliği)

Kararın olgusu Bayburt’un durumuyla örtüşür: kişinin fiilen bulunduğu yer ile davanın görüleceği yer ayrışmıştır. Merkez Erzurum, İstanbul ve Ankara’dan sevk aldığına göre, dosyaların çoğunda yetkili mahkeme Bayburt’ta değil, kararı veren valiliğin bulunduğu yerde olacaktır.

Raporun buna bağlanan ikinci kaydı da önemlidir: idare, merkeze gelen yabancılara kabul işlemleri sırasında idari gözetim kararına ve sınır dışı kararına karşı itirazda bulunabileceklerine ilişkin bilgilendirme yapıldığını; talep edilmesi hâlinde yabancıların avukatlarına gerekçeli sınır dışı etme kararı ile gerekçeli idari gözetim kararının birer örneğinin verildiğini belirtmiştir. Görüşme gerçekleştirilen yabancılar bu hususta şikâyette bulunmamıştır.

Süreler tebliğden işlediği için bu iki belgenin örneği dosyanın başlangıç noktasıdır. İdari gözetim kararına karşı başvuru yolunun işleyişi için idari gözetim kararı nedir, nasıl itiraz edilir yazısına bakılabilir.

Merkezde Tercüman Yok, İlde de Yok

Rapora göre merkezde tercüman bulunmamaktadır. İdare, gerekli durumlarda tercümanlık hizmeti alınabileceğini, ancak Bayburt ilinde yeminli tercüman veya tercümanlık firması bulunmadığını ifade etmiştir. Merkezde 1 adet tercüme cihazı bulunmaktadır (Rapor No: 2026/6).

Kümede tercüman eksikliği tek başına yeni değildir; Aşkale Geri Gönderme Merkezi hakkındaki raporda da merkezde görevli tercüman bulunmadığı ve ihtiyaç doğduğunda valilikçe görevlendirme yapıldığı kaydedilmiştir. Bayburt’u ayıran, eksikliğin il düzeyinde olduğunun kayda geçmiş olmasıdır.

Ziyaret tarihinde merkezdeki 242 yabancının 185’i Afganistan, 44’ü Pakistan uyrukludur. Adli yardım afişlerinin Farsça, Urduca ve Rusça hazırlandığı bilgisi de aynı raporda yer alır.

Görüşmeye gidecek avukat bakımından sonuç açıktır: dil desteği merkezden hazır olarak beklenmemeli, görüşme öncesinde ayrıca planlanmalıdır.

Avukat Görüşmesi: Üç Oda, Dilekçe Başına Dört Kişi

Merkezde 3 avukat/ziyaretçi görüşme odası bulunmaktadır. Odalarda 1 klima, 1 masa ve 2 sandalye olduğu görülmüş, odaların dışarıya ses vermediği gözlemlenmiştir. Odada 360 derecelik 1 kamera bulunduğu görülmüş, kamera kayıtları izlendiğinde kameranın ses almadığı anlaşılmıştır. Odalarda ziyaretçi görüşü de yapıldığından duvarda Türkçe bir ziyaret talimatı asılıdır.

Raporun avukatlar bakımından en doğrudan kullanılabilir iki kaydı şunlardır.

Sayı sınırı. İdare, görüşme planlamasının merkezdeki faaliyetleri aksatmayacak biçimde ve tüm yabancıların avukatlarıyla görüşebilmesini sağlayacak şekilde yapıldığını ifade etmiş; avukatların başvuru dilekçesiyle en fazla 4 yabancı ile görüşme yapabildiği bilgisi alınmıştır.

Zaman sınırı. Acil durumlar dışında merkezde hafta sonu ya da mesai saatleri dışında avukat görüşmesi yapılmamakta, acil durum olması hâlinde Merkez Müdürünün yazılı izniyle görüşme yapılabilmektedir. Görüşme yapılan yabancılar avukatlarıyla görüşme konusunda şikâyet dile getirmemiştir.

Merkez idaresi 2025 yılı içerisinde 565, son bir yıl içerisinde 812 avukat-yabancı görüşmesi gerçekleştirildiği bilgisini vermiştir.

⚠ Bu düzen ziyaret tarihine aittir ve yayımlanmış bir mevzuat kuralı değil, idarenin uygulamasıdır. Dörtten fazla kişiyle görüşülecekse veya mesai dışı bir görüşme gerekiyorsa merkezden önceden teyit alınmalıdır.

Adli Yardım Afişi Ziyaret Sırasında Görülmemiştir

Rapor bu konuda iki kaydı yan yana koyar ve ikisi de olduğu gibi aktarılmalıdır.

Ziyaret sırasında adli yardım ve baro iletişim numaralarının bulunduğu bir afişe rastlanmamıştır. Merkez idaresinden ziyaret sonrası alınan yazıda ise adli yardım talebini ileten bir yabancının olmadığı; adli yardım ile Bayburt Barosu iletişim bilgilerini içeren afişlerin Farsça, Urduca ve Rusça olarak blok girişlerindeki ankesörlü telefonların bulunduğu alanlara asıldığı bilgisi verilmiştir (Rapor No: 2026/6).

Yani heyetin ziyaret günündeki gözlemi ile idarenin sonraki beyanı aynı şey değildir; ilki bir gözlem, ikincisi bir bildirimdir. Adli yardım talebinin kendiliğinden işlemediği, talep üzerine devreye girdiği göz önünde tutulmalıdır.

Süre: En Çok Bir Yıl, Seksen Dokuz Kişi Altı Ayı Aşmış

Rapora göre yabancılar merkezde en çok bir yıl tutulmaktadır. Ziyaret tarihinde merkezde tutulan yabancıların 89’unun kalış süresi altı aydan fazladır (Rapor No: 2026/6).

Merkezde 2024 yılında 112, 2025 yılında ziyaret tarihine kadar 82 yabancının idari gözetimi sonlandırılmıştır. Son bir yıl içinde 8 yabancı ile insan ticareti mağduru tespitine yönelik mülakat gerçekleştirildiği ve mağdur tespit edilmediği bilgisi de edinilmiştir.

Altı ayı aşan gözetimin sayıca nasıl göründüğü kümede başka bir merkez için de kayda geçmiştir; karşılaştırma için Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi yazısına bakılabilir. Sürelerin dayanağı, uzatmanın şartları ve her ay yapılması gereken zaruret değerlendirmesi için geri gönderme merkezi, haklar ve süreler yazısı okunmalıdır.

Rapor Ne Bulmadığını da Yazmıştır

Denetim raporlarının bir kısmı yalnızca eksikleri kaydeder; bu rapor bulunmayanı da açıkça yazar ve bu kayıt dürüstlük bakımından önemlidir.

Rapora göre merkezin açıldığı tarihten itibaren hayatını kaybeden kimse olmadığı ve işkence ve kötü muamele iddiasıyla başvuru yapan, hakkında idari ve adli soruşturma başlatılan personel bulunmadığı bilgisi alınmıştır (Rapor No: 2026/6). Merkezde görev yapan personelin İstanbul Protokolü dâhil olmak üzere insan hakları ve kötü muamelenin önlenmesi konularında eğitim aldığı bilgisi de kaydedilmiştir.

⚠ Bu kayıtlar idareden alınan bilgiye dayanır ve merkezin ziyaret tarihine kadarki dönemine ilişkindir.

Bulunan eksikler ise ayrıca yazılmıştır. Kurum merkez idaresine odalara acil durum butonu yerleştirilmesini, hijyen malzemelerinin belirli aralıklarla dağıtımını, ilk yardım malzemelerinin hazır ve kullanılabilir durumda olmasını, acil durum çantası temin edilmesini ve uyuz salgını özelinde gereken tedbirlerin alınmasını tavsiye etmiştir. Bayburt İl Sağlık Müdürlüğüne yönelik tek tavsiye, merkezde görev yapması için düzenli olarak doktor ve hemşire görevlendirilmesidir.

Raporun Künyesi

Bu yazıdaki tespitlerin kaynağı olan belge, Bayburt Geri Gönderme Merkezi Ziyaret Raporu, Rapor No: 2026/6 künyesini taşır ve Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurulunun 12/2/2026 tarihli ve 2026/110 sayılı kararıyla oy birliğiyle kabul edilmiştir.

Raporun tavsiyeleri dört ayrı muhataba yazılmıştır: merkez idaresi, Bayburt İl Sağlık Müdürlüğü, Bayburt Valiliği ve Göç İdaresi Başkanlığı. Merkezde karşılaşılan her sorunun muhatabı merkez idaresi değildir; kesin kabul süreci Valiliğin, hekim görevlendirmesi il sağlık müdürlüğünün, disiplin mevzuatındaki boşluk ise Göç İdaresi Başkanlığının konusudur.

Rapordaki tespitlerin sınıfı da ayrılmalıdır. Heyetin kendi gözlemi (avukat odalarının ses geçirmemesi, kameranın ses almaması, afişe rastlanmaması), belge incelemesi (uyuz teşhisi kayıtları) ve idarenin beyanı (görüşme sayıları, sevk illeri, ölüm ve soruşturma bulunmadığı) aynı ağırlıkta değildir. Bu yazıda her tespit, raporun onu hangi sınıfta kaydettiği belirtilerek aktarılmıştır.

Merkezde Sağlanan Haklar

Bayburt Geri Gönderme Merkezinde tutulan kişiye tanınan asgari güvenceler merkezin iç düzeninden değil doğrudan kanundan doğar:

“Geri gönderme merkezlerinde; a) Yabancı tarafından bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir, b) Yabancıya; yakınlarına, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme ve bunlarla görüşme yapabilme, ayrıca telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanır, c) Yabancıya; ziyaretçileri, vatandaşı olduğu ülke konsolosluk yetkilisi, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisiyle görüşebilme imkânı sağlanır, ç) Çocukların yüksek yararları gözetilir, aileler ayrı yerlerde barındırılır, d) Çocukların eğitim ve öğretimden yararlandırılmaları hususunda, Millî Eğitim Bakanlığınca gerekli tedbirler alınır.”

(6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.59/1)

Merkezde tutulan kişinin en çok ihtiyaç duyduğu bent (b)‘dir: yakınlara, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme ile telefon hizmetlerine erişim. İtiraz ve dava yollarının fiilen kullanılabilmesi bu erişime bağlı olduğu için, erişimin karşılanmadığı hâller başlı başına bir şikâyet konusudur. Hizmetlerin tamamı ve uygulamada ölçülmüş sınırları için geri gönderme merkezi nedir yazısına bakılabilir.

İdari Gözetime İtiraz: Merci ve Süre

Bayburt Geri Gönderme Merkezinde tutulan kişi bakımından itirazın muhatabı merkez veya göç idaresi değil, sulh ceza hâkimidir. Kanun mercii, usulü ve sonucu tek fıkrada toplar:

“İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz. Dilekçenin idareye verilmesi hâlinde, dilekçe yetkili sulh ceza hâkimine derhâl ulaştırılır. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır. Sulh ceza hâkiminin kararı kesindir. İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden sulh ceza hâkimine başvurabilir.”

(6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.57/6)

Fıkranın merkezde tutulan kişi bakımından en kullanışlı yanı, dilekçenin idareye verilebilmesidir: adliyeye fiilen erişemeyen kişi dilekçesini merkezde verir, yetkili hâkimliğe ulaştırmak idarenin yükümlülüğüdür. Başvuru için kanunda süre öngörülmemiştir; son cümle uyarınca şartların ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvurulabilir, yani itiraz bir kez kullanılmakla tükenmez. Buna karşılık başvuru gözetimi kendiliğinden durdurmaz ve hâkimin beş gün içinde vereceği karar kesindir.

Dilekçenin içeriği, ret hâlinde izlenecek yol ve gözetime alternatif yükümlülükler için idari gözetim kararına itiraz yazısına bakılabilir.

Gitmeden Önce Doğrulanacaklar

1. Aradığınız numaranın müdürlüğe ait olduğunu bilin. 0458 222 10 03 satırı İl Müd. ibaresi taşır; merkeze özgü sorular bu hattan yönlendirme ile sorulmalıdır.
2. Müdürlüğün adresine değil merkezin adresine gidin. Müdürlük şehir merkezindeki iş hanındadır; merkez Yolaltı Köyü Kayışkıran mevkiindedir ve rapora göre toplu taşıma imkânı yoktur.
3. Kararı hangi idarenin aldığını tespit edin. Merkez başka illerden sevk alır; idarenin beyanına göre sınır dışı kararları sevki gönderen il müdürlüklerince alınmıştır ve bu, başvurulacak merci bakımından belirleyicidir.
4. Gerekçeli karar örneklerini talep edin. Rapora göre talep hâlinde avukata gerekçeli sınır dışı ve gerekçeli idari gözetim kararının birer örneği verilmektedir; süreler tebliğden işler.
5. Dil desteğini kendiniz planlayın. Merkezde tercüman yoktur ve rapora göre ilde yeminli tercüman veya tercümanlık firması bulunmamaktadır.
6. Görüşme sayısını ve saatini önceden teyit edin. Başvuru dilekçesiyle en fazla dört kişiyle görüşülebildiği, mesai dışı görüşmenin ancak Merkez Müdürünün yazılı izniyle yapılabildiği ziyaret tarihinin kaydıdır.

İtiraz dilekçesinin hangi bilgileri taşıması gerektiği ve doldurulabilir bir şablon idari gözetim kararına itiraz dilekçesi örneğinde ele alınmıştır. Vekâlet ücretini karşılayamayacak durumda olanlar için adli yardım başvurusunun şartları ve avukat tutacak parası olmayanın önündeki yollar ayrı yazılarda incelenmiştir.