El atmanın önlenmesi davası, malikin mülkiyet hakkına yönelen her türlü haksız el atmanın sona erdirilmesi için açtığı davadır; uygulamada müdahalenin men’i davası veya kanunun sözcükleriyle haksız el atmanın önlenmesi davası olarak da anılır. El atmanın önlenmesi davasının dayanağı Türk Medeni Kanunu m.683’tür: malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi, her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir. El atmanın önlenmesi davası taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde açılır (HMK m.2, m.12/1); karar İcra ve İflas Kanunu m.30’a göre bir işin yapılmasına ilişkin ilam olarak icra edilir.
1. El Atmanın Önlenmesi Davası Nedir?
El atmanın önlenmesi davası, mülkiyet hakkının içeriğini düzenleyen maddede tanınmış bir korunma aracıdır. Bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir; malik, her türlü haksız elatmanın önlenmesini dava edebilir (TMK m.683).
El atmanın önlenmesi davası, TMK m.683’ün ikinci cümlesinde istihkak davasıyla birlikte düzenlenir, ama başka bir amaca hizmet eder:
- İstihkak davası: Malı haksız olarak elinde bulunduran kimseden malın geri alınması için açılır.
- El atmanın önlenmesi davası: Malikin mülkiyet hakkını kullanmasını engelleyen, süregelen haksız müdahalenin sona erdirilmesi için açılır.
El atmanın önlenmesi davasında müdahale taşınmazın tamamına veya bir kısmına, doğrudan ya da bir yapı, dolgu, duvar, dikim veya başka bir kişi aracılığıyla gerçekleşebilir. Kanun “her türlü” haksız elatmadan söz eder (TMK m.683).
2. El Atmanın Önlenmesi Davasının Şartları
El atmanın önlenmesi davasının üç şartı vardır:
- Davacının malik olması: Dava mülkiyet hakkına dayanır; davacı taşınmazın maliki olmalıdır (TMK m.683).
- El atmanın varlığı: Taşınmaz üzerinde malikin kullanma, yararlanma veya tasarruf yetkisini engelleyen bir müdahale bulunmalıdır.
- El atmanın haksız olması: Kanun yalnız haksız elatmanın önlenmesinin dava edilebileceğini söyler (TMK m.683). Mülkiyet hakkı da hukuk düzeninin sınırları içinde kullanılır (m.683).
2.1. El Atmanın Önlenmesi Davasında Haksızlık Şartı (Haksız El Atmanın Önlenmesi)
El atmanın önlenmesi davasında haksızlık şartı, davanın sonucunu en çok belirleyen şarttır. Haksız el atmanın önlenmesi davası adını da bu şarttan alır: kanun malike, yalnız haksız elatmanın önlenmesini dava etme yetkisi verir (TMK m.683). El atan kişi kanundan veya sözleşmeden doğan bir hakka dayanıyorsa kullanımı haksız sayılmaz:
| El atanın dayanağı | El atmanın niteliği |
|---|---|
| Geçerli kira sözleşmesi | Sözleşme süresince haksız değil |
| İntifa veya oturma hakkı | Hakkın kapsamında haksız değil |
| Kurulmuş geçit hakkı | Geçit hakkının sınırları içinde haksız değil |
| Paydaşlar arası kullanım anlaşması | Anlaşma kapsamında haksız değil |
| Hiçbir hakka dayanmayan fiilî kullanım | Haksız; el atmanın önlenmesi davasına konu |
Geçit hakkının kurulması geçit hakkı davası, intifa hakkının kapsamı intifa hakkı nedir yazısında açıklanmıştır.
3. El Atmanın Önlenmesi Davası Kime Açılır?
El atmanın önlenmesi davası, müdahaleyi fiilen yapan veya sürdüren kişiye karşı açılır. Müdahaleyi yapan kişi taşınmazın komşu maliki değil, onun kiracısı, çalışanı veya başka bir üçüncü kişi ise, davanın yalnız komşu malike açılması ilamın infazını tartışmalı hale getirir. Bu nedenle el atmanın önlenmesi davası açılmadan önce müdahaleyi fiilen kimin sürdürdüğü ve bunu kimin sağladığı belirlenmeli, gerekiyorsa her ikisi davalı gösterilmelidir.
3.1. El Atmanın Önlenmesi Davasında Paydaşlar
El atmanın önlenmesi davası paydaşlar arasında da açılabilir. Paylı mülkiyette paydaşlardan her biri, diğerlerinin haklarıyla bağdaştığı ölçüde paylı maldan yararlanabilir ve onu kullanabilir; uyuşmazlık halinde yararlanma ve kullanma şeklini hâkim belirler ve bu belirleme kullanımın zaman veya yer itibarıyla paydaşlar arasında bölünmesi biçiminde de olabilir (TMK m.693). Bir paydaş diğerlerinin kullanımını engelliyorsa haksız el atma oluşabilir; paydaşlar arasında geçerli bir kullanım anlaşması varsa, anlaşma kapsamındaki kullanım haksız sayılmaz. Paydaşlık sorunlarının kalıcı çözümü için ortaklığın giderilmesi davası ve paylı ve elbirliği mülkiyeti yazılarına bakılabilir.
3.2. El Atmanın Önlenmesi Davasında Taşkın Yapı
El atmanın önlenmesi davası, komşunun yapısı taşınmaza taştığında da açılabilir; ancak taşkın yapı için kanun ayrı bir kural koyar. Yapıyı yapan malik taşırılan arazi üzerinde bir irtifak hakkına sahip değilse ve zarar gören malik taşmayı öğrendiği tarihten itibaren on beş gün içinde itiraz etmemişse, koşullar da haklı gösterdiği takdirde yapıyı iyiniyetle yapan kişi uygun bir bedel karşılığında taşan kısım için irtifak kurulmasını veya o arazi parçasının mülkiyetinin kendisine devredilmesini isteyebilir (TMK m.725). Taşmayı öğrenen malikin süresinde itiraz etmesi bu nedenle önemlidir. Konu taşkın yapı ve temliken tescil yazısında ayrıca açıklanmıştır.
4. El Atmanın Önlenmesi Davası ile Benzer Davalar
El atmanın önlenmesi davası, aynı taşınmazda karşılaşılabilen başka davalardan amaç ve zaman bakımından ayrılır:
| Dava | Ne zaman | Amaç | Dayanak |
|---|---|---|---|
| El atmanın önlenmesi | Müdahale sürüyor | Müdahalenin sona erdirilmesi | TMK m.683 |
| İstihkak | Mal haksız olarak elde tutuluyor | Malın geri alınması | TMK m.683 |
| Ecrimisil | Geçmişte haksız kullanım oldu | Kullanım karşılığının tazmini | TMK m.995 |
| Zilyetliğe saldırı veya gasp | Zilyetlik saldırıya uğradı veya gasp edildi | Saldırının sona erdirilmesi veya şeyin geri verilmesi | TMK m.982, m.983 |
| Tapu iptali ve tescil | Tapu kaydı hukuka aykırı | Kaydın düzeltilmesi | TMK m.1025 |
El atmanın önlenmesi davası ile ecrimisil birlikte istenebilir: biri müdahalenin geleceğe dönük olarak sona erdirilmesine, diğeri geçmiş kullanımın karşılığına bakar. İyiniyetli olmayan zilyet, haksız alıkoyma yüzünden hak sahibine verdiği zararlar ile elde ettiği veya elde etmeyi ihmal ettiği ürünler karşılığında tazminat ödemek zorundadır (TMK m.995). Ayrıntı ecrimisil ve istihkak davası yazılarındadır.
Tapusuz taşınmazda veya malik olmayan zilyedin başvurusunda zilyetliğin korunmasına ilişkin davalar gündeme gelir. Zilyetliği saldırıya uğrayan kişi, saldırıda bulunan şey üzerinde bir hak iddia etse bile ona karşı dava açabilir; dava saldırının sona erdirilmesine, sebebinin önlenmesine ve zararın giderilmesine yönelir (TMK m.983). Bu davalarda süre kısadır: dava hakkı, zilyedin fiili ve failini öğrenmesinden itibaren iki ay ve her halde fiilin üzerinden bir yıl geçmekle düşer (TMK m.984).
5. El Atmanın Önlenmesi Davası Hangi Mahkemede Açılır?
El atmanın önlenmesi davası asliye hukuk mahkemesinde görülür. Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2). Taşınmazın değeri küçük olsa da görev değişmez.
El atmanın önlenmesi davasında yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir ve bu yetki kesindir. Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin davalar ile taşınmazın zilyetliğine ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.12/1). Kesin yetki nedeniyle:
- davalının yerleşim yeri veya tarafların anlaşması yetkiyi değiştirmez;
- yetkisizlik mahkemece kendiliğinden gözetilir;
- dava birden fazla taşınmaza ilişkinse taşınmazlardan birinin bulunduğu yerde diğerleri hakkında da açılabilir (HMK m.12/3).
5.1. El Atmanın Önlenmesi Davasında Delil Tespiti
El atmanın önlenmesi davasında müdahalenin bugünkü hali dava sırasında değişebilir; yapı genişletilebilir, dolgu kaldırılabilir veya sınır işaretleri değiştirilebilir. Taraflar, ileride açacakları davada ileri sürecekleri bir vakıanın tespiti için keşif yapılmasını veya bilirkişi incelemesi yaptırılmasını isteyebilir; delilin hemen tespit edilmemesi halinde kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimali varsa hukuki yarar var sayılır (HMK m.400). Usul delil tespiti yazısında açıklanmıştır.
6. El Atmanın Önlenmesi Davası Zamanaşımına Uğrar mı?
El atmanın önlenmesi davası için TMK m.683 ayrı bir zamanaşımı veya hak düşürücü süre öngörmez; talep, süregelen haksız müdahaleye karşı ileri sürülür. Bu kural mülkiyete dayanan el atmanın önlenmesi davası içindir. Zilyetliğin korunmasına dayanan gasp ve saldırı davalarında ise iki aylık ve bir yıllık hak düşürücü süreler uygulanır (TMK m.984). Geçmiş kullanım için istenen ecrimisil de kendi süre kurallarına tabidir.
7. El Atmanın Önlenmesi ve Kal Davası: Kararın İcrası
El atmanın önlenmesi ilamı bir para alacağı hükmü değildir; bir işin yapılmasına veya yapılmamasına ilişkindir ve İcra ve İflas Kanunu’nun bu tür ilamlara ilişkin özel maddesine göre icra edilir. Bir işin yapılmasına ilişkin ilam icra dairesine verilince icra memuru, icra emri tebliğ ederek borçluya ilamda gösterilen sürede, süre gösterilmemişse işin niteliğine göre başlama ve bitirme zamanlarını belirleyerek işi yapmasını emreder (İİK m.30).
El atmanın önlenmesi ilamında borçlu süresinde işe başlamaz veya bitirmezse ve iş başka biri tarafından yapılabilecek nitelikteyse, alacaklının istemi üzerine gereken masraf icra memurunca bilirkişiye takdir ettirilir. Alacaklı bu masrafı ileride hükme gerek kalmadan borçludan tahsil edilmek üzere karşılamayı kabul ederse iş yaptırılır; kabul etmezse borçlunun yeterli malı haczedilip paraya çevrilerek iş yaptırılır (İİK m.30).
7.1. El Atmanın Önlenmesi Davası Kesinleşmeden İcraya Konulabilir mi?
El atmanın önlenmesi kararının kesinleşmeden icraya konulup konulamayacağı HMK m.367’ye göre değerlendirilir. Temyiz kural olarak kararın icrasını durdurmaz; ancak kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m.367). El atmanın önlenmesi davası mülkiyet hakkına dayandığı için (TMK m.683), kararın bu hüküm kapsamında kalıp kalmadığı icra takibinden önce ayrıca değerlendirilmelidir; bu değerlendirme özellikle geri dönüşü zor olan yıkım ve eski hale getirme kısımları bakımından önem taşır.
El atmanın önlenmesi davasında müdahale bir yapı, duvar, dolgu veya dikimden kaynaklanıyorsa, dava dilekçesinde yalnız “müdahalenin men’i” istemekle yetinilmemeli, yıkım ve eski hale getirme (kal) talebi de açıkça yazılmalıdır. İlam icra dairesinde bir işin yapılması olarak yerine getirileceği için (İİK m.30), neyin kaldırılacağının hükümde açıkça gösterilmesi icra aşamasındaki tartışmayı önler.
8. El Atmanın Önlenmesi Davası ile Kamulaştırmasız El Atma Farkı
El atmanın önlenmesi davası, müdahale bir kamu idaresinden geldiğinde her zaman doğru yol değildir. İdarenin kamulaştırma işlemlerini tamamlamadan veya hiç yapmadan taşınmazı fiilen kamu hizmetine ayırması ya da üzerine tesis yapması kamulaştırmasız el atmadır; 9/10/1956 ile 4/11/1983 arasındaki bu tür el koymalarda bedel tespiti 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun geçici 6. maddesine göre yapılır ve öncelikle uzlaşma usulünün uygulanması dava şartıdır (2942 geçici m.6). Ayrıntılar kamulaştırmasız el atma yazısında açıklanmıştır.
9. El Atmanın Önlenmesi Davası Açılmadan Önce
El atmanın önlenmesi davası açılmadan önce şu hazırlıklar yapılmalıdır:
- Tapu kaydı ve sınırlar: Tapu kaydı ve kadastro paftası temin edilir; müdahalenin taşınmazın hangi kısmına yöneldiği bunlarla gösterilir.
- Müdahaleyi yapan kişi: Müdahaleyi fiilen kimin yaptığı ve kimin sağladığı belirlenir; davalı buna göre gösterilir.
- Karşı tarafın dayanağı: El atanın kira, intifa, geçit hakkı veya paydaş kullanım anlaşması gibi bir hakka dayanıp dayanmadığı araştırılır (TMK m.683, m.693).
- Delil tespiti: Müdahalenin mevcut hali değişebilecekse delil tespiti istenir (HMK m.400).
- Taleplerin birlikte yazılması: El atmanın önlenmesi, yıkım ve eski hale getirme ile ecrimisil talepleri aynı dilekçede açıkça yazılır (TMK m.683, m.995; İİK m.30).
El atmanın önlenmesi davasında taşınmazın sınırının kendisi tartışmalıysa, önce tapu ve kadastro kaydının hangi sınırı gösterdiği belirlenmelidir; kaydın kendisi hukuka aykırıysa başvurulacak yol tapu iptali ve tescil davasıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
El atmanın önlenmesi davası nedir?
El atmanın önlenmesi davası, malikin mülkiyet hakkına yönelen her türlü haksız el atmanın sona erdirilmesi için açtığı davadır; uygulamada müdahalenin men'i davası veya haksız el atmanın önlenmesi davası olarak da anılır. Dayanağı Türk Medeni Kanunu m.683'ün ikinci cümlesidir: malik, her türlü haksız elatmanın önlenmesini dava edebilir.
El atmanın önlenmesi davasının şartları nelerdir?
El atmanın önlenmesi davası için davacının taşınmazın maliki olması, taşınmaza bir el atmanın bulunması ve bu el atmanın haksız olması gerekir (TMK m.683). El atan kişi kanundan veya sözleşmeden doğan bir hakka, örneğin kira, intifa veya geçit hakkına dayanıyorsa el atma haksız değildir.
El atmanın önlenmesi davası ile istihkak davası farkı nedir?
İstihkak davası, malı haksız olarak elinde bulunduran kimseden malın geri alınması için açılır; el atmanın önlenmesi davası ise süregelen haksız müdahalenin sona erdirilmesini amaçlar. İki dava da TMK m.683'ün ikinci cümlesinde birlikte düzenlenir.
El atmanın önlenmesi davası ecrimisil ile birlikte açılabilir mi?
Evet. El atmanın önlenmesi davası müdahalenin geleceğe dönük olarak sona erdirilmesine, ecrimisil ise geçmiş dönemdeki haksız kullanımın karşılığına yöneliktir. İyiniyetli olmayan zilyet, haksız alıkoyma yüzünden verdiği zararlar ve elde ettiği veya elde etmeyi ihmal ettiği ürünler karşılığında tazminat öder (TMK m.995); iki talep aynı dilekçede birlikte ileri sürülebilir.
El atmanın önlenmesi davası hangi mahkemede açılır?
El atmanın önlenmesi davası, dava konusunun değerine bakılmaksızın asliye hukuk mahkemesinde görülür (HMK m.2). Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.12/1).
El atmanın önlenmesi davası zamanaşımına uğrar mı?
TMK m.683, el atmanın önlenmesi talebi için ayrı bir zamanaşımı veya hak düşürücü süre öngörmez; talep süregelen müdahaleye karşı ileri sürülür. Buna karşılık zilyetliğin korunmasına dayanan gasp ve saldırı davalarında dava hakkı, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren iki ay ve her halde fiilden itibaren bir yıl geçmekle düşer (TMK m.984).
El atmanın önlenmesi davası kesinleşmeden icraya konulabilir mi?
Temyiz kural olarak kararın icrasını durdurmaz; ancak taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m.367). El atmanın önlenmesi davası mülkiyet hakkına dayandığından (TMK m.683), kararın bu hüküm kapsamında kalıp kalmadığı, özellikle yıkım ve eski hale getirme içeren kısımları bakımından icra takibinden önce ayrıca değerlendirilmelidir.
Komşum arsama taşan bir yapı yaptı, hangi davayı açmalıyım?
Komşunun yapısı arsanıza taşmışsa el atmanın önlenmesi ve yıkım (kal) talep edilebilir. Ancak taşmayı öğrendiğiniz tarihten itibaren on beş gün içinde itiraz etmezseniz ve koşullar haklı gösterirse, yapıyı iyiniyetle yapan kişi uygun bir bedel karşılığında taşan kısım için irtifak kurulmasını veya mülkiyetin devrini isteyebilir (TMK m.725).
Paydaşlardan biri diğerine el atmanın önlenmesi davası açabilir mi?
Evet. Paylı mülkiyette her paydaş, diğerlerinin haklarıyla bağdaştığı ölçüde paylı maldan yararlanabilir ve onu kullanabilir; uyuşmazlıkta kullanma şeklini hâkim belirler (TMK m.693). Bir paydaşın diğerlerinin kullanımını engellemesi haksız el atma oluşturabilir; paydaşlar arasında geçerli bir kullanım anlaşması varsa sonuç bu anlaşmaya göre değişir.
İdare taşınmazıma el attıysa el atmanın önlenmesi davası mı açılır?
İdarenin kamulaştırma yapmadan taşınmaza el koyması kamulaştırmasız el atmadır ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'ndaki ayrı hükümlere tabidir; 1956–1983 arası el koymalarda önce uzlaşma usulü işletilir (2942 geçici m.6).
İlgili çalışma alanı: Gayrimenkul Hukuku
← Tüm makaleler