Evli Kadın Sadece Kızlık Soyadını Kullanabilir mi?

Evli kadın, kanunda artık kocasının soyadını almaya zorlanmıyor: kızlık soyadı kullanma meselesini düzenleyen TMK m.187 Anayasa Mahkemesince iptal edildi ve iptal 28.01.2024’te yürürlüğe girdi. Bu yazı, evlenirken ya da evlendikten sonra kocasının soyadı yerine veya yanında kızlık soyadını kullanmak isteyen kadın için hangi talebin nüfus müdürlüğünde, hangisinin mahkemede sonuçlandığını anlatır. Kızlık soyadını eşin soyadıyla birlikte kullanmak için ekletmek ve sonradan sildirmek yazılı başvuru veya e-başvuru ile yapılır; sadece kızlık soyadını kullanmak için ise yönetmelikte yazılı bir idari yol bulunmadığından nüfus müdürlüğü talebi karşılamazsa mahkemeye başvurulur.

1. Kızlık Soyadı: Öne Çıkanlar

• Kızlık soyadı kullanmayı sınırlayan TMK m.187 iptal edildi; iptal 28.01.2024’te yürürlüğe girdi ve maddenin güncel metni yalnız iptal şerhini taşır (TMK m.187).
• Kızlık soyadını kocanın soyadıyla birlikte kullanmak için dava gerekmez; istek evlenirken evlendirme memuruna, sonra nüfus müdürlüğüne yazılı olarak veya e-başvuru ile bildirilir (Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24/1).
• Kızlık soyadını sildirip yalnız eşin soyadını kullanmak için nüfus müdürlüğüne yazılı başvuru yeterlidir (5490 sayılı Kanun ek m.3/1-b).
• Yönetmelik hâlâ “Evlenen kadın, kocasının soyadını alır” dediği için sadece kızlık soyadını kullanma talebinde idari yol yazılı değildir; yönetmelik kanuna aykırı olamaz (Yönetmelik m.24/1, Anayasa m.124).
• Kızlık soyadı davasında görevli mahkemenin adını kanun yazmaz; aile mahkemesi, asliye hukuk ve sulh hukuk hükümleri birlikte okunur ve görev dava şartıdır (4787 m.4/1, 5490 m.36/1-a, HMK m.383, m.114/1-c).
• Boşanan kadın kızlık soyadına kendiliğinden döner; bu kural m.187 iptalinden etkilenmez (TMK m.173/1).

2. Kızlık Soyadı Hakkı: Anayasa Mahkemesi TMK m.187’yi Ne Zaman İptal Etti?

Kızlık soyadı kullanma hakkını sınırlayan TMK m.187, Anayasa Mahkemesinin 22.02.2023 tarihli kararıyla iptal edildi. Karar 28.04.2023’te Resmî Gazete’de yayımlandı; Mahkeme iptalin yayımdan dokuz ay sonra yürürlüğe girmesini kararlaştırdığı için iptal 28.01.2024’te yürürlüğe girdi. “Kadınlara kızlık soyadını kullanma hakkı ne zaman verildi?” sorusunun cevabı bu yürürlük tarihidir; karar tarihi ile karıştırılmamalıdır.

İptal edilen madde iki kural taşıyordu: evlenen kadının kocasının soyadını alması ve kocasının soyadı yanında önceki soyadını kullanabilmesi, bir de daha önce iki soyadı taşıyan kadının bu haktan yalnız bir soyadı için yararlanabilmesi. Maddenin iki cümlesi de iptal edildi; bugün maddede kural yerine yalnız iptal şerhi durur (TMK m.187). Madde metnine mevzuat.gov.tr’deki Türk Medeni Kanunu sayfasından bakılabilir.

Yürürlük tarihinin ertelenebilmesi Anayasa’nın verdiği bir yetkidir. Kanun hükmü iptal kararının Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar; ancak Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir ve bu tarih yayımdan başlayarak bir yılı geçemez (Anayasa m.153/3). Erteleme hâlinde Türkiye Büyük Millet Meclisi, iptalin doğurduğu boşluğu dolduracak kanun teklifini öncelikle görüşür (Anayasa m.153/4). 28 Eylül 2026 itibarıyla m.187’nin güncel metninde yeni bir kural yoktur; yeni bir düzenleme yapılırsa bu yazıdaki idari yol ve dava yolu anlatımı değişebilir.

2.1. Kızlık Soyadı: İptalden Önce Evlenen Kadın Ne Yapmalı?

Kızlık soyadı bakımından iptalden önce evlenen kadının nüfus kaydı iptalle kendiliğinden değişmez, çünkü Anayasa Mahkemesinin iptal kararları geriye yürümez (Anayasa m.153/5). 28.01.2024’ten önce evlenerek kocasının soyadını almış kadın, kaydını değiştirmek istiyorsa aşağıdaki yollardan kendi talebine uyanı izler: çift soyadı için nüfus müdürlüğüne başvuru, yalnız kızlık soyadı için önce nüfus müdürlüğü, talep karşılanmazsa dava.

3. Kızlık Soyadı ile Kocanın Soyadı: Üç Seçenek ve Yolları

Kızlık soyadı ile ilgili talepler üç ayrı işleme ayrılır ve her birinin yolu farklıdır. Aşağıdaki tablo, talebi nüfus müdürlüğünün mü yoksa mahkemenin mi sonuçlandıracağını ve dayanağını gösterir.

Talep	Nerede sonuçlanır	Dayanak
Kocanın soyadıyla birlikte kızlık soyadını kullanmak (çift soyadı)	Evlenirken evlendirme memuru; sonra nüfus müdürlüğü, yazılı veya e-başvuru	Yönetmelik m.24/1
Çift soyadından kızlık soyadını sildirip yalnız eşin soyadını kullanmak	Nüfus müdürlüğü, yazılı veya e-başvuru; sayısal sınır yok	5490 ek m.3/1-b, Yönetmelik m.24/2
Sadece kızlık soyadını kullanmak	Yönet­me­likte idari yol yazılı değil; talep kar­şı­lan­mazsa mahkeme	TMK m.187 (iptal), Yönetmelik m.24/1, Anayasa m.124
Boşandıktan sonra kızlık soyadına dönmek	Kanun gereği ken­di­li­ğin­den	TMK m.173/1

Haklı bir sebebe dayanarak ad veya soyadını değiştirmek bu tablonun dışında kalan ayrı bir taleptir ve isim değiştirme davası yazısında anlatılmıştır.

4. Kızlık Soyadını Ekletmek: Çift Soyadı İçin e-Devlet ve Nüfus Başvurusu

Kızlık soyadını eşin soyadıyla birlikte kullanmak isteyen kadın bunu dava açmadan yapabilir. Kocasının soyadı ile birlikte önceki soyadını da kullanmak isteyen kadın, bu isteğini evlenme sırasında evlendirme memuruna yazılı olarak, evlendikten sonra ise nüfus müdürlüğüne yazılı olarak veya e-başvuru ile bildirir (Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24/1).

Evlendikten sonra yapılan başvuru için e-Devlet’te Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün Evli / Dul veya Boşanmış Kadınların Soyadı Değişikliği Başvurusu hizmeti bulunur; hizmet kimlik doğrulamasıyla açılır. Aynı talep şahsen nüfus müdürlüğüne verilecek bir dilekçeyle de yapılabilir. “Kızlık soyadı kullanma dilekçesi” aramalarında sözü edilen nüfus dilekçesi budur; mahkemeye verilen dava dilekçesiyle karıştırılmamalıdır.

Evlenmeden önce iki soyadı taşıyan kadın, bu soyadlarından yalnız birinden yararlanabilir (Yönetmelik m.24/3). Bu sınır iptal edilen kanun maddesinde de vardı; bugün yönetmelikte durmaktadır.

4.1. Kızlık Soyadını Sildirmek: Yalnız Eşin Soyadına Dönüş

Kızlık soyadını çift soyadından sildirmek de idari bir işlemdir. Eşinin soyadı ile birlikte önceki soyadını taşıyan kadın, yalnız eşinin soyadını kullanmak istediğini yazılı olarak bildirirse nüfus müdürlüğü gerekli işlemi yapar (5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu ek m.3/1-b). Yönetmelik bu talebin e-başvuru ile de yapılabileceğini ve talebin sayısal bir sınırlamaya tabi olmadığını ayrıca yazar (Yönetmelik m.24/2). Kanun metnine mevzuat.gov.tr’deki Nüfus Hizmetleri Kanunu sayfasından bakılabilir.

5. Sadece Kızlık Soyadını Kullanma: Nüfus Müdürlüğü mü, Dava mı?

Sadece kızlık soyadını kullanma talebinde kanun ile yönetmelik ayrı şeyler söyler ve uygulamadaki belirsizliğin kaynağı budur. Kanun hükmü iptal edilmiştir; fakat Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24/1 hâlâ “Evlenen kadın, kocasının soyadını alır” cümlesiyle başlar ve yürürlüktedir. Nüfus Hizmetleri Kanunu ek m.3 de idari yolu yalnız iki hâlde tanır: boşandığı eşinin soyadını kullanmasına izin verilen kadının önceki soyadına dönmesi ve çift soyadlı kadının yalnız eşinin soyadını kullanması (5490 ek m.3/1-a, b). Evlilik devam ederken yalnız kızlık soyadına geçiş bu iki hâlin içinde yoktur.

Yönetmeliğin kanuna tabi olduğu Anayasa’da yazılıdır: yönetmelikler kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve kanunlara aykırı olmamak şartıyla çıkarılır (Anayasa m.124). Anayasa Mahkemesi kararları da yasama, yürütme ve yargı organlarını ve idare makamlarını bağlar (Anayasa m.153/6). Bu iki hükme göre yönetmelikteki cümle, iptal edilen kanun kuralının yerine geçecek bir dayanak değildir; ancak nüfus müdürlüğünün kaydı mahkeme kararı olmadan değiştirmemesi hâlinde talep ancak mahkeme yoluyla sonuçlanır.

Bu nedenle sadece kızlık soyadını kullanmak isteyen kadın için sıra şudur: önce nüfus müdürlüğüne yazılı başvuru yapılır; talep karşılanmazsa cevap yazılı olarak alınır ve mahkemeye başvurulur. Yazılı ret, talebin idarece karşılanmadığını belgeler; dava açmakta hukuki yararın bulunması dava şartlarından biridir (HMK m.114/1-h).

5.1. Kızlık Soyadı Davasında Görevli Mahkeme

Kızlık soyadı davasında görevli mahkemeyi kanun bu talep için ayrıca adlandırmaz; üç ayrı kanun hükmü birlikte okunur:

• Aile mahkemesi: Aile mahkemeleri, Türk Medeni Kanununun İkinci Kitabına göre aile hukukundan doğan dava ve işlere bakar (4787 sayılı Kanun m.4/1). Kadının soyadı, TMK’da evlilik birliğini düzenleyen hükümlerin ardından m.187’de düzenleniyordu (TMK m.185-187). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 m.2/2).
• Asliye hukuk mahkemesi: Nüfus kayıtlarına ilişkin düzeltme davaları, yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki görevli asliye hukuk mahkemesinde açılır ve nüfus müdürü veya görevlendireceği nüfus memuru huzuruyla görülür (5490 m.36/1-a). Yönetmelik aynı kuralı tekrarlar (Yönetmelik m.30/1).
• Sulh hukuk mahkemesi: Ad ve soyadın değiştirilmesi çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır (HMK m.382/2-a-2); çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.383).

Kanun lafzı bu üç hükümden hangisinin sadece kızlık soyadını kullanma talebine uygulanacağını tek başına belirlemez. Talep evlilik birliğine ilişkin iptal edilen bir aile hukuku hükmünden doğduğu için 4787 m.4/1’in lafzı aile mahkemesini gösterir; talep nüfus kaydının değiştirilmesini sonuçladığı için 5490 m.36/1-a da gündeme gelir. Mahkemenin görevli olması dava şartıdır; mahkeme bunu davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır ve görevsizse davayı usulden reddeder (HMK m.114/1-c, m.115/1-2). Dava dilekçesi hazırlanırken görev meselesi bu hükümlere göre değerlendirilmelidir. Asliye hukuk mahkemesinin genel görevi asliye hukuk mahkemesi nedir yazısında, nüfus kaydı düzeltme davalarının ayrıntısı nüfus kaydının düzeltilmesi davası yazısında anlatılmıştır.

5.2. Kızlık Soyadı Davasında Yetkili Mahkeme ve Taraflar

Kızlık soyadı davasında yetkili mahkeme bakımından iki hüküm aynı yeri gösterir. Nüfus kaydı düzeltme davaları yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki mahkemede açılır (5490 m.36/1-a); çekişmesiz yargı işlerinde de kanunda aksine hüküm yoksa talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir (HMK m.384). Kadının yerleşim yeri mahkemesi her iki hükümle de örtüşür.

Nüfus kaydına ilişkin düzeltme davası nüfus müdürü veya görevlendireceği nüfus memuru huzuruyla görülür (5490 m.36/1-a). Madde, eşin davada taraf olup olmayacağını düzenlemez; bu konu dava dilekçesi hazırlanırken ayrıca değerlendirilir.

5.3. Kızlık Soyadı Davası Nasıl Açılır? Dilekçe ve Adımlar

Kızlık soyadı davası, idari başvurunun karşılanmamasından sonra şu sırayla hazırlanır:

1. Talebi netleştirin. Evlilik devam ederken sadece kızlık soyadı mı, çift soyadı mı, boşanma sonrası soyadı mı istendiği belirlenir; ilk ikisinin yolu yukarıdaki tabloda, üçüncüsü aşağıda anlatılmıştır.
2. Nüfus müdürlüğüne yazılı başvurun. Talep nüfus müdürlüğüne yazılı olarak veya e-başvuru ile iletilir ve cevap yazılı olarak alınır; ret yazısı talebin idarece karşılanmadığını belgeler (HMK m.114/1-h).
3. Görevli ve yetkili mahkemeyi belirleyin. Görev için 4787 m.4/1, 5490 m.36/1-a ve HMK m.383 birlikte değerlendirilir; yetki kadının yerleşim yeri mahkemesidir (5490 m.36/1-a, HMK m.384).
4. Dava dilekçesini yazın. Dilekçede talebin yalnız davacının kendi nüfus kaydındaki soyadına ilişkin olduğu, TMK m.187’nin iptal edildiği ve yönetmeliğin kanuna aykırı olamayacağı açıklanır. Dilekçenin genel unsurları dava dilekçesi yazısında anlatılmıştır.
5. Gider avansını ve harcı yatırın. Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması dava şartıdır (HMK m.114/1-g). Kalemler için mahkeme masrafları ve yargılama giderleri yazısına bakılabilir.
6. Kararı nüfusa ve diğer kayıtlara yansıtın. Nüfus kaydı değiştikten sonra kimlik, pasaport, tapu, banka ve mesleki sicil kayıtlarındaki soyadı da güncellenmelidir.

5.4. Kızlık Soyadı Davası Avukatsız Açılır mı?

Kızlık soyadı davası avukatsız açılabilir: dava ehliyeti bulunan herkes davasını kendisi veya tayin ettiği vekil aracılığıyla açabilir ve takip edebilir (HMK m.71/1). Davada usulden ret riski doğuran noktalar şunlardır:

• Görevli mahkeme: Kanun bu talebe özgü mahkeme adı yazmadığından yanlış mahkemede açılan dava görev dava şartı yokluğundan usulden reddedilir (HMK m.114/1-c, m.115/2).
• Hukuki yarar: Talep nüfus müdürlüğünce karşılanabilecek bir işlemse (çift soyadı ya da kızlık soyadını sildirme) dava açmakta hukuki yarar tartışılabilir; hukuki yarar da dava şartıdır (HMK m.114/1-h, 5490 ek m.3/1-b).
• Gider avansı: Gider avansının yatırılmaması dava şartı noksanlığıdır; mahkeme noksanlığın giderilmesi için kesin süre verir, süre içinde giderilmezse davayı usulden reddeder (HMK m.114/1-g, m.115/2).
• Talebin kapsamı: Haklı sebeple mahkeme kararıyla yapılan soyadı değişikliğinde nüfus müdürlüğü eşin ve ergin olmayan çocukların soyadını da düzeltir (5490 m.36/1-b); talebin yalnız davacının kaydına ilişkin olduğu dilekçede açık yazılmazsa kararın kapsamı tartışmalı hâle gelebilir.

Görev ve talep kapsamının bu hükümlere göre kurulması için dilekçe hazırlanırken bir avukattan destek alınabilir.

6. Kızlık Soyadını Kullanmanın Zararları ve Hukuki Sonuçları

Kızlık soyadını kullanmak evlilik bağını ve eşler arasındaki hakları değiştirmez; soyadı, evliliğin hukuki sonuçlarına bağlanmış bir koşul değildir. Örneğin sağ kalan eşin yasal miras payı, mirasbırakanın hangi zümreyle birlikte mirasçı olduğuna göre belirlenir ve eş sıfatına bağlıdır (TMK m.499). Eşin miras payları miras paylaşımı ve miras payları yazısında anlatılmıştır.

“Kızlık soyadını kullanmanın zararları” diye aranan sonuçlar hukuki bir kayıptan çok iki noktada toplanır:

• Çocukların soyadı: Ana ve baba evliyse çocuk ailenin soyadını taşır (TMK m.321). Kanun çocuğun soyadını annenin kullandığı soyada bağlamaz; annenin yalnız kızlık soyadını kullanması bu nedenle anne ile çocuğun soyadlarının farklı olmasına yol açabilir.
• Kayıtlar arasındaki fark: Nüfus kaydındaki soyadı değiştiğinde kimlik, pasaport, diploma, banka ve tapu kayıtlarındaki soyadıyla nüfus kaydı arasında fark oluşur; bu kayıtların ayrıca güncellenmesi gerekir.

6.1. Kızlık Soyadı Değişikliği Çocukları Etkiler mi?

Kızlık soyadı değişikliğinin çocuklara etkisi konusunda kanunda açık bir kural vardır, fakat bu kural kadının kendi soyadı talebi için yazılmamıştır. Nüfus Hizmetleri Kanunu, haklı sebeple mahkeme kararıyla yapılan soyadı değişikliğinde nüfus müdürlüğünün eşin ve ergin olmayan çocukların soyadını da düzelteceğini söyler (5490 m.36/1-b). Kadının yalnız kendi kızlık soyadını kullanma talebinde bu hükmün nasıl uygulanacağı ayrıca düzenlenmemiştir. Çocuğun soyadı ise ana ve baba evliyse ailenin soyadıdır (TMK m.321). Bu yüzden dava dilekçesinde talebin yalnız davacının kendi kaydına ilişkin olduğu açıkça yazılmalıdır. Velayet ve çocuğa ilişkin diğer davalar velayet davası yazısında anlatılmıştır.

7. Kızlık Soyadı ve Boşanma: Boşanınca Hangi Soyadı Kullanılır?

Kızlık soyadına boşanmayla dönüş kanun gereği kendiliğinden olur ve m.187’nin iptalinden etkilenmez. Boşanma hâlinde kadın, evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur; ancak evlenmeden önceki soyadını yeniden alır (TMK m.173/1). Kadın evlenmeden önce dul idiyse hâkimden bekârlık soyadını taşımasına izin verilmesini isteyebilir (m.173/1). Nüfus kaydında boşanan kadının koca hanesindeki kaydı kapatılır ve evlenmeden önce kayıtlı bulunduğu hanede kaydı açılır (Yönetmelik m.28/1).

Kadın boşandığı kocasının soyadını kullanmaya devam etmek isterse, bunda menfaati bulunduğunu ve kocaya zarar vermeyeceğini ispatlaması gerekir; bu hâlde hâkim istem üzerine kocanın soyadını taşımasına izin verir (TMK m.173/2). İzin verilen kadın daha sonra önceki soyadına dönmek isterse yazılı başvuru yeterlidir ve nüfus müdürlüğü işlemi yapar (5490 ek m.3/1-a). Boşanma protokolünde soyadının nasıl düzenleneceği anlaşmalı boşanma yazısında, dava sürecinin kendisi boşanma davası nasıl açılır yazısında anlatılmıştır.

7.1. Kızlık Soyadı: Eski Eşin Soyadımı Kullanmasını İstemiyorum

Kızlık soyadına dönmeyip boşandığı kocanın soyadını izinle taşıyan kadın için bu iznin kaldırılması kocaya tanınmış bir istemdir. Koca, koşulların değişmesi hâlinde verilen iznin kaldırılmasını isteyebilir (TMK m.173/3). Kanun izni mutlak ve değişmez bir hak olarak kurmaz; iznin sürdürülmesi, verildiği andaki koşullara bağlıdır.

8. Kızlık Soyadı ve Erkek: Erkek Kadının Soyadını Alabilir mi?

Kızlık soyadını düzenleyen TMK m.187 yalnız kadının soyadına ilişkindi ve iptal edildi; maddenin güncel metni yalnız iptal şerhini taşır ve yerine erkeğin evlilikle eşinin soyadını alabileceğini söyleyen bir kural konmamıştır (TMK m.187). Erkeğin soyadını değiştirmek istemesi, ad ve soyadın değiştirilmesine ilişkin genel yola tabidir: bu, mahkeme kararıyla sonuçlanan bir çekişmesiz yargı işidir (HMK m.382/2-a-2). Haklı sebep incelemesi ve dava süreci isim değiştirme davası yazısında anlatılmıştır.