Gözaltı Süresi Ne Kadar? CMK 91'e Göre 24 Saat ve 4 Gün

Gözaltı süresi, yakalama anından itibaren en fazla 24 saattir; kişinin en yakın hâkim veya mahkemeye götürülmesi için gereken yol süresi bu 24 saate dahil değildir ve en çok 12 saat olabilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.91/1). Suç üç veya daha fazla kişi tarafından işlenmişse Cumhuriyet savcısı gözaltı süresini yazılı emirle her defasında bir gün uzatabilir; toplam gözaltı süresi böylece dört güne çıkar (CMK m.91/3). Bu yazı, kendisi ya da bir yakını gözaltına alınan ve gözaltı süresinin ne zaman dolacağını, uzatılıp uzatılamayacağını ve süre aşılırsa hangi yola başvurulacağını öğrenmek isteyen kişi için hazırlandı.

1. Gözaltı Süresi: Öne Çıkanlar

• Gözaltı süresi bireysel suçlarda yakalama anından itibaren 24 saattir ve bu süre uzatılamaz (CMK m.91/1).
• En yakın hâkime götürülme için gereken yol süresi gözaltı süresine eklenir, ama 12 saati geçemez (CMK m.91/1).
• Toplu suçlarda savcı gözaltı süresini her defasında bir gün, toplam üç gün uzatabilir; tavan dört gündür (CMK m.91/3).
• Terör suçlarında bugün ayrı bir gözaltı süresi yoktur; 48 saat öngören geçici düzenleme dört yıllık süresini doldurmuştur (3713 sayılı Kanun geçici m.19).
• Gözaltı, yakalama ve uzatma emrine karşı sulh ceza hâkimine başvurulur; hâkim 24 saat dolmadan karar verir (CMK m.91/5).
• Kanuni süre içinde hâkim önüne çıkarılmayan kişi Devletten maddi ve manevi tazminat isteyebilir (CMK m.141/1-b).

2. Gözaltı Süresi Ne Kadar?

Gözaltı süresi, bireysel suçlarda yakalama anından itibaren 24 saattir. Kanun bu 24 saatin dışında yalnız bir süreye izin verir: kişinin yakalandığı yerden en yakın hâkim veya mahkemeye götürülmesi için zorunlu olan süre. Bu yol süresi 24 saate eklenir, ancak on iki saatten fazla olamaz (CMK m.91/1). Bireysel suçta savcının gözaltı süresini uzatma yetkisi yoktur; uzatma yalnız toplu suçlar için düzenlenmiştir.

Gözaltı süresinin anayasal üst sınırı daha geniştir. Anayasa, yakalanan kişinin tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en geç kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda en çok dört gün içinde hâkim önüne çıkarılmasını ister ve bu süreler geçtikten sonra kimsenin hâkim kararı olmaksızın hürriyetinden yoksun bırakılamayacağını söyler (Anayasa m.19/5). CMK m.91/1’deki 24 saat, Anayasa’daki 48 saatlik sınırın altında kalır; gözaltındaki kişi için bağlayıcı olan kanundaki kısa süredir. Anayasa aynı fıkrada bu sürelerin olağanüstü hal ve savaş hallerinde uzatılabileceğini de öngörür.

Durum	Gözaltı süresi	Uzatma	Dayanak
Birey­sel suç	24 saat	Yok	CMK m.91/1
Yol süresi (en yakın hâkime götü­rülme)	En çok 12 saat, 24 saate dahil değil	Yok	CMK m.91/1
Toplu suç (3 veya daha fazla kişi)	24 saat	Sav­cı­nın yazılı emriyle her defa­sında 1 gün, toplam 3 gün → en çok 4 gün	CMK m.91/3; Anayasa m.19/5
Kolluk ami­ri­nin kara­rıyla (suçüstü, m.91/4’te sayılan suçlar)	24 saate kadar; top­lum­sal olay­larda ve toplu suç­larda 48 saate kadar	Kişi en geç 48 saat, toplu suçta 4 gün içinde hâkim önüne çıka­rı­lır	CMK m.91/4
Terör suçları (bugün)	Genel kural: 24 saat, toplu suçta en çok 4 gün	CMK m.91/3’e göre	CMK m.91; 3713 sayılı Kanun geçici m.19
Fiili işle­di­ğinde 12 yaşını dol­dur­ma­mış çocuk	Suç nede­niyle yaka­la­na­maz; yalnız kimlik tespiti	Yok	Yönet­me­lik m.19/a

2.1. Gözaltı Süresi ile Yakalama Emri Üzerine Hâkim Önüne Çıkarma Süresi Farkı

Gözaltı süresi, savcılığın soruşturmayı tamamlamak için kişiyi tuttuğu süredir ve CMK m.91’e tabidir. Hâkim veya mahkemenin verdiği bir yakalama emri üzerine yakalanan kişide ise kural farklıdır: bu kişi en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır; bu süre içinde yetkili mercie ulaştırılamıyorsa yakalandığı yer adliyesinde ya da en yakın adliyede kurulu sesli ve görüntülü iletişim sistemiyle sorgusu yapılır veya ifadesi alınır (CMK m.94/1-2). Yani yakalama emriyle aranan kişi için 24 saat, bir gözaltı süresi değil, yetkili hâkime çıkarılma süresidir ve toplu suç uzatması bu kişiye uygulanmaz.

3. Gözaltı Süresi Ne Zaman Başlar?

Gözaltı süresi yakalama anından başlar (CMK m.91/1). Kişinin karakola getirildiği saat, ifadesinin alındığı saat ya da savcının gözaltı emrini verdiği saat başlangıç sayılmaz. Kişi yakalandığı yerden karakola götürülürken araçta geçen zaman da gözaltı süresinin içindedir; yalnız en yakın hâkime götürülme için zorunlu olan ve en çok 12 saat olabilen yol süresi ayrı hesaplanır.

Yakalamayı kim yapabilir sorusu da başlangıç anını belirler. Suçu işlerken rastlanan kişiyi veya suçüstü bir fiilden dolayı izlenen ve kaçma ihtimali bulunan kişiyi herkes geçici olarak yakalayabilir; kolluk görevlileri ise tutuklama kararı ya da yakalama emri gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, savcıya veya amirlerine derhâl başvuramıyorlarsa yakalama yapabilir (CMK m.90/1-2). Kolluk, yakalanan kişiye kanuni haklarını derhâl bildirir ve durumu Cumhuriyet savcısına hemen bildirerek onun emrine göre hareket eder (CMK m.90/4-5).

Gözaltı süresinin hesaplanmasında kullanılan saat kayıtları kolluk dosyasında birden fazla belgede yer alır. Gözaltına alınacak kişi yakalanma anında hekim kontrolünden geçirilir; gözaltı süresinin uzatılması, yer değişikliği, serbest bırakma ve adli mercilere sevkten önce de sağlık durumu hekim raporuyla tespit edilir (Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği m.9). Nezarethaneye giriş, yönetmelik ekindeki kayıt defterine işlenir (Yönetmelik m.11) ve serbest bırakma ya da sevk bir tutanağa bağlanarak bir örneği kişiye verilir (Yönetmelik m.17).

3.1. Gözaltı Süresi Nasıl Hesaplanır? Örnek

Varsayımsal bir örnekle: Pazartesi saat 10.00’da bireysel bir suç nedeniyle yakalanan kişinin gözaltı süresi en geç Salı saat 10.00’da dolar. Kişinin en yakın hâkime götürülmesi zorunlu olarak zaman alıyorsa bu yol süresi en çok 12 saat olabilir (CMK m.91/1). Aynı saatte toplu bir suç nedeniyle yakalanan kişi için savcı üç ayrı yazılı emirle birer gün uzatma verirse gözaltı süresi Cuma saat 10.00’da dolar (CMK m.91/3). Savcının uzatma emri vermediği her gün için süre 24 saatin sonunda biter.

4. Gözaltı Süresi Uzatma: Toplu Suçlarda Savcı Ne Kadar Uzatabilir?

Gözaltı süresini Cumhuriyet savcısı yalnız toplu suçlarda, her defasında bir günü geçmemek üzere toplam üç gün uzatabilir; tavan dört gündür (CMK m.91/3). Toplu suç, aralarında iştirak iradesi bulunmasa da üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen suçtur (CMK m.2/1-k). Bu hâlde Cumhuriyet savcısı, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir (CMK m.91/3).

Gözaltı süresinin uzatılması üç koşula bağlıdır:

1. Toplu suç bulunmalıdır. Tek kişinin ya da iki kişinin işlediği suçta uzatma yapılamaz (CMK m.2/1-k, m.91/3).
2. Kanunda sayılan gerekçe bulunmalıdır. Uzatma, delillerin toplanmasındaki güçlüğe veya şüpheli sayısının çokluğuna dayanır (CMK m.91/3).
3. Uzatma yazılı olmalı ve tebliğ edilmelidir. Her uzatma bir günle sınırlıdır; gözaltı süresinin uzatılması emri gözaltına alınan kişiye derhâl tebliğ edilir (CMK m.91/3). Uzatma gözaltındaki kişinin yakınına da gecikmeksizin haber verilir (CMK m.95/1).

Savcı üç günlük uzatmayı tek bir emirle veremez; kanun her defasında en fazla bir gün öngördüğü için dördüncü güne ancak ayrı ayrı verilen emirlerle ulaşılır. Uzatma emrinin tebliği, gözaltındaki kişinin bu emre karşı aşağıda anlatılan sulh ceza hâkimine başvuruyu yapabilmesi için de gereklidir, çünkü başvuru konusu bu yazılı emirdir (CMK m.91/5).

4.1. Gözaltı Süresi En Fazla Kaç Gün Olabilir?

Gözaltı süresi en fazla dört gündür: ilk 24 saat ile savcının verebileceği üç günlük uzatmanın toplamı (CMK m.91/3). Anayasa da toplu olarak işlenen suçlarda kişinin en çok dört gün içinde hâkim önüne çıkarılmasını ister (Anayasa m.19/5). En yakın hâkime götürülme için gereken yol süresi bu dört güne dahil değildir ve en çok 12 saattir (CMK m.91/1).

4.2. Gözaltı Süresinde Nezarethanede (Emniyette) Kaç Gün Kalınır?

Nezarethanede kalınan süre gözaltı süresinin kendisidir: bireysel suçta en fazla 24 saat, toplu suçta en fazla dört gün (CMK m.91/1, m.91/3). Bu süreler bir azami sınırdır, doldurulması gereken bir süre değildir. Yönetmeliğe göre gözaltı süreleri azami süreler olup gözaltına alınan kişilerin işlemlerinin en kısa sürede bitirilmesi esastır; işlemleri biten kişi gözaltı süresinin dolması beklenmeksizin kolluk tarafından Cumhuriyet başsavcılığına derhâl sevk edilir (Yönetmelik m.17). Gözaltına alınmasını gerektiren neden tespit edilemezse veya yakalama sebebi ortadan kalkarsa kişi savcının emriyle derhâl serbest bırakılır (Yönetmelik m.17).

5. Gözaltı Süresi Terör Suçlarında Ne Kadar?

Gözaltı süresi terör suçlarında bugün diğer suçlarla aynıdır: bireysel suçta 24 saat, toplu suçta savcının uzatmasıyla en çok dört gün (CMK m.91/1, m.91/3). 48 saat ve dört gün öngören 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu geçici 19. madde, yürürlüğe girdiği 31.07.2018’den itibaren dört yıl süreyle uygulanmak üzere konulmuştu ve bu süre dolmuştur.

Geçici 19. madde, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren dört yıl süreyle, TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısmın Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerindeki suçlar, 3713 sayılı Kanun kapsamındaki suçlar ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar bakımından gözaltı süresini kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda dört gün olarak belirliyordu; bu süre, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine kişi dinlenerek hâkim kararıyla en fazla iki defa uzatılabiliyordu (3713 sayılı Kanun geçici m.19/a). Maddeyi ekleyen 7145 sayılı Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir (7145 sayılı Kanun m.27) ve Resmî Gazete’de 31.07.2018 tarihinde yayımlanmıştır. Madde 7333 sayılı Kanunla değiştirilmiştir; bugünkü lafzındaki dört yıllık uygulama süresi dolmuştur.

Bu nedenle gözaltı süresi bakımından iki dönem ayrılır. 31.07.2018’den başlayan dört yıllık dönemde kapsamdaki suçlarda yapılan bir gözaltı, o dönemde yürürlükte olan 48 saat ve dört günlük geçici rejime göre değerlendirilir. Bu dönem sona erdikten sonraki gözaltılarda terör suçları için de CMK m.91’deki genel süreler uygulanır. Arama sonuçlarında terör suçları için hâlâ 48 saatten söz eden metinler, sona ermiş olan bu geçici düzenlemeyi anlatır.

Terör suçlarında bugün de süren iki özel kural vardır. Birincisi, 3713 sayılı Kanun kapsamındaki suçlar, kolluk amirinin suçüstü hâlinde gözaltı kararı verebildiği suçlar arasında sayılır (CMK m.91/4-c). İkincisi, TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısmın Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerindeki suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen uyuşturucu ve uyarıcı madde imal ve ticareti suçlarında gözaltındaki şüphelinin müdafi ile görüşme hakkı, savcının istemi üzerine hâkim kararıyla yirmi dört saat kısıtlanabilir ve bu süre içinde ifade alınamaz (CMK m.154/2). Örgüt suçlarının kendisi ayrı yazıda anlatılmıştır: silahlı örgüt suçu (TCK 314).

5.1. Gözaltı Süresi Örgüt Suçlarında Ne Kadar?

Gözaltı süresi örgüt suçlarında da bugün CMK m.91’deki genel sürelerdir; kanun örgüt suçları için ayrı bir gözaltı süresi öngörmez. Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar için 48 saat ve dört gün öngören kural, yukarıda anlatılan ve süresi dolan 3713 sayılı Kanun geçici m.19’du. Bugün süre, suçun kaç kişi tarafından işlendiğine göre belirlenir: suç üç veya daha fazla kişi tarafından işlenmişse toplu suç sayılır ve savcı gözaltı süresini üç güne kadar uzatabilir (CMK m.2/1-k, m.91/3); aksi hâlde süre 24 saattir (CMK m.91/1). Örgüt kurma ve örgüt üyeliği suçunun unsurları ayrı yazıda anlatılmıştır: suç örgütü kurma ve örgüt üyeliği (TCK 220).

6. Gözaltı Kararını Kim Verir?

Gözaltı, yakalanan kişinin Cumhuriyet savcılığınca bırakılmayıp soruşturmanın tamamlanması için kanuni süre içinde tutulmasıdır (CMK m.91/1). Gözaltı kararını kural olarak Cumhuriyet savcısı verir: yakalanan kişi savcılıkça bırakılmazsa soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir (CMK m.91/1). Tutuklamadan farklı olarak gözaltı için hâkim kararı aranmaz; hâkim denetimi, sürenin sonunda kişinin hâkim önüne çıkarılması ve gözaltına karşı sulh ceza hâkimine başvuru yoluyla sağlanır (CMK m.91/5, m.91/7).

Gözaltına alma iki koşula bağlıdır: tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olması ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunması (CMK m.91/2). Soyut bir ihbar veya genel bir kuşku bu koşulu tek başına karşılamaz.

6.1. Gözaltı Süresi Kolluk Amirinin Kararında Ne Kadar? (CMK 91/4)

Kolluk amirinin gözaltı kararı, suçüstü hâlleriyle sınırlı bir istisnadır. Mülki amirlerce belirlenen kolluk amirleri, kanunda sayılan suçlarda yirmi dört saate kadar; şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzeninin ciddi şekilde bozulmasına yol açabilecek toplumsal olaylar sırasında ve toplu olarak işlenen suçlarda kırk sekiz saate kadar gözaltı kararı verebilir (CMK m.91/4). Fıkrada sayılan suçlar şunlardır:

• Toplumsal olaylar sırasında işlenen cebir ve şiddet içeren suçlar (CMK m.91/4-a).
• TCK’daki kasten öldürme (m.81, 82), taksirle öldürme (m.85), kasten yaralama (m.86, 87), cinsel saldırı (m.102), çocukların cinsel istismarı (m.103), hırsızlık (m.141, 142), yağma (m.148, 149), uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (m.188), bulaşıcı hastalıklara ilişkin tedbirlere aykırı davranma (m.195), fuhuş (m.227) ve kötü muamele (m.232) suçları (CMK m.91/4-b).
• 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’ndaki suçlar (CMK m.91/4-c).
• 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu m.33/1-a’daki suçlar (CMK m.91/4-d).
• 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu’na dayanılarak ilan edilen sokağa çıkma yasağını ihlal etme (CMK m.91/4-e).
• 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu m.3’teki suçlar (CMK m.91/4-f).

Kolluk amirinin kararı hâkim güvencesini kaldırmaz. Gözaltına alma nedeni ortadan kalkarsa veya işlemler tamamlanırsa derhâl, her hâlde yukarıdaki sürelerin sonunda savcıya bilgi verilir ve onun talimatına göre hareket edilir; kişi serbest bırakılmazsa genel hükümler uygulanır ve kişi en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır (CMK m.91/4). Kolluk amirince gözaltına alınan kişiye de müdafi, haber verme ve itiraz dahil gözaltına ilişkin bütün hükümler uygulanır (CMK m.91/4).

7. Gözaltı Süresi Dolunca Ne Olur?

Gözaltı süresi dolduğunda kişi ya serbest bırakılır ya da sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir; gözaltına alınan kişi bırakılmazsa en geç bu süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılır ve sorguda müdafii de hazır bulunur (CMK m.91/7). Sulh ceza hâkimi sorgudan sonra kişiyi serbest bırakabilir, adli kontrol tedbirine bağlayabilir veya koşulları varsa tutuklayabilir. Sulh ceza hâkimliğinin görevleri ayrı yazıda anlatılmıştır: sulh ceza hâkimliği.

Gözaltı süresi dolmadan da serbest bırakma mümkündür. Gözaltını gerektiren neden tespit edilemezse veya yakalama sebebi ortadan kalkarsa kişi Cumhuriyet savcısının emriyle kolluk tarafından derhâl serbest bırakılır; serbest bırakma veya sevk işlemi ve sebebi bir tutanağa bağlanır ve bir sureti kişiye verilir (Yönetmelik m.17). Kolluktaki ifadeden sonra dosyanın nasıl ilerlediği ayrı yazıda anlatılmıştır: karakolda ifade verdikten sonraki süreç.

7.1. Gözaltı Süresi Dolduktan Sonra Yeniden Gözaltı Yapılabilir mi?

Gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi, aynı fiil nedeniyle ancak iki koşul birlikte bulunursa yeniden yakalanabilir: yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmiş olmalı ve Cumhuriyet savcısının kararı bulunmalıdır (CMK m.91/6). Aynı delil durumuyla ikinci kez yakalama bu fıkraya aykırıdır ve kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalama olarak tazminat hakkı doğurabilir (CMK m.141/1-a).

8. Gözaltı Süresine ve Uzatma Emrine İtiraz

Gözaltı süresine ilişkin itiraz, sulh ceza hâkimine yapılır. Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı hemen serbest bırakılmayı sağlamak için başvurulabilir; sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yapar ve başvuruyu derhâl ve en geç yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır (CMK m.91/5).

Başvuruyu yapabilecek kişiler kanunda sayılmıştır (CMK m.91/5):

• yakalanan veya gözaltındaki kişinin kendisi,
• müdafii veya kanuni temsilcisi,
• eşi,
• birinci veya ikinci derecede kan hısımı.

Başvuru üç sonuçtan birine varır. Hâkim yakalamayı, gözaltını veya gözaltı süresinin uzatılmasını yerinde bulursa başvuruyu reddeder; yerinde bulmazsa yakalananın derhâl soruşturma evrakıyla birlikte Cumhuriyet Savcılığında hazır bulundurulmasına karar verir (CMK m.91/5). Hâkime yapılan başvuru üzerine verilen serbest bırakma kararı derhâl uygulanır (Yönetmelik m.17). Başvurunun yazılı biçimi ve içeriği ayrı yazıda örnekle anlatılmıştır: sulh ceza hâkimliğine itiraz dilekçesi.

Gözaltına karşı başvuru yolunun kişiye kullandırılmaması da sonuç doğurur: yakalama, adli kontrol veya tutuklama işlemine karşı kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan kişi Devletten tazminat isteyebilir (CMK m.141/1-k).

9. Gözaltı Süresi Aşılırsa Tazminat İstenebilir mi?

Gözaltı süresi aşılırsa tazminat istenebilir: kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan kişi, maddi ve manevi her türlü zararını Devletten isteyebilir (CMK m.141/1-b). Anayasa da kişi hürriyetine ilişkin esaslar dışında bir işleme tabi tutulan kişinin zararının tazminat hukukunun genel prensiplerine göre Devletçe ödeneceğini söyler (Anayasa m.19/9).

Gözaltıyla bağlantılı tazminat hâlleri gözaltı süresinin aşılmasından ibaret değildir. CMK m.141/1 şu kişilere de tazminat hakkı tanır:

• kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan kişi (m.141/1-a),
• yakalama sebepleri ve hakkındaki suçlamalar kendisine yazıyla ya da bu hemen mümkün değilse sözle açıklanmayan kişi (m.141/1-g),
• yakalanması yakınlarına bildirilmeyen kişi (m.141/1-h),
• kanuna uygun olarak yakalandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilen kişi (m.141/1-e).

9.1. Gözaltı Tazminatı Nereye ve Ne Zaman İstenir?

Gözaltı tazminatında merci, hangi bende dayanıldığına göre değişir. Gözaltı süresinin aşılması (m.141/1-b) veya hukuka aykırı yakalama (m.141/1-a) gibi istemler, zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde karara bağlanır; o yer ağır ceza mahkemesi tazminat konusu işlemle ilişkiliyse ve aynı yerde başka ağır ceza dairesi yoksa en yakın yer ağır ceza mahkemesi bakar (CMK m.142/2). Buna karşılık kanuna uygun gözaltından sonra kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilmesine dayanan istemler (m.141/1-e) için 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır ve ağır ceza mahkemesine yapılan böyle bir istem Komisyona gönderilir (CMK m.142/2). Kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararını veren merci, ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirir ve bu husus karara geçirilir (CMK m.141/2).

Gözaltı tazminatı istemi için süre, karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıldır (CMK m.142/1). Dilekçeye açık kimlik ve adres, zarara uğranılan işlem, zararın nitelik ve niceliği yazılır ve bunların belgeleri eklenir; eksik bir ay içinde tamamlanmazsa istem reddedilir (CMK m.142/3-4). Nezarethane kayıtları, hekim raporları ve sevk veya serbest bırakma tutanağı gözaltı süresinin aşıldığını gösteren başlıca belgelerdir (Yönetmelik m.9, m.11, m.17).

Kanunda bir günlük gözaltı için sabit bir tazminat miktarı yoktur. Mahkeme tazminat miktarını tazminat hukukunun genel prensiplerine göre belirler ve bunun için gerekli gördüğü her türlü araştırmayı yapabilir (CMK m.142/6).

10. Gözaltı Süresince Hangi Haklar Vardır?

Gözaltı süresince kişinin hakları hem CMK’da hem Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir. Yakalama sebepleri ve hakkındaki iddialar kişiye yazılı, bu hemen mümkün değilse sözlü olarak derhâl bildirilir (Anayasa m.19/4). Başlıca haklar şunlardır:

• Müdafi (avukat) yardımı: Şüpheli soruşturmanın her aşamasında müdafi yardımından yararlanabilir; avukatın şüpheliyle görüşme, ifade süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez ve kısıtlanamaz (CMK m.149/1, m.149/3). Kişi müdafi seçebilecek durumda değilse istemi hâlinde müdafi görevlendirilir; çocuk, kendini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olan şüpheliye ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda istem aranmadan müdafi görevlendirilir (CMK m.150/1-3). Ayrıntı: müdafi ne demek.
• Müdafi ile gizli görüşme: Şüpheli vekâletname aranmaksızın müdafiiyle her zaman ve konuşulanların başkalarınca duyulamayacağı bir ortamda görüşebilir (CMK m.154/1). Terör ve bazı örgüt suçlarındaki 24 saatlik kısıtlama yukarıda anlatılmıştır (CMK m.154/2).
• Yakınlara haber verme: Kişi yakalandığında, gözaltına alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına veya belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir; yabancıysa ve yazılı olarak karşı çıkmazsa durum vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir (CMK m.95).
• Susma hakkı ve suçlamayı öğrenme: İfade alınırken kişiye yüklenen suç anlatılır, müdafi seçme hakkı ve suçlama hakkında açıklamada bulunmamanın kanuni hakkı olduğu söylenir (CMK m.147/1-b, c, e).
• Yasak ifade alma yöntemleri: Beyan özgür iradeye dayanmalıdır; kötü davranma, işkence, yorma, aldatma, cebir veya tehdit gibi müdahaleler yapılamaz ve bu yollarla alınan ifade rıza ile verilmiş olsa bile delil olarak değerlendirilemez (CMK m.148/1, m.148/3). Hekim muayenede işkence veya eziyet bulgusuna rastlarsa durumu derhâl savcıya bildirir (Yönetmelik m.9).
• Müdafisiz kolluk ifadesi: Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m.148/4).
• Sağlık kontrolü: Gözaltına alınacak kişi hekim kontrolünden geçirilir; gözaltı süresinin uzatılması, yer değişikliği, serbest bırakma ve sevkten önce de sağlık durumu hekim raporuyla tespit edilir. Raporun bir nüshası gözaltına alınana verilir (Yönetmelik m.9).
• Kelepçe: Kelepçe, ancak kişinin kaçacağına ya da kendisinin veya başkalarının hayat ve beden bütünlüğü bakımından tehlike oluşturduğuna ilişkin belirtiler varsa takılabilir (Yönetmelik m.7).
• Nezarethane koşulları: Aynı suçla ilgisi olanlar, birbirine hasım olanlar, erkekler ve kadınlar bir araya konulmaz; çocuklar yetişkinlerden ayrı tutulur ve zorunlu hâller dışında beşten fazla kişi bir arada bulundurulmaz (Yönetmelik m.11). Cumhuriyet başsavcıları veya görevlendirdikleri savcılar nezarethaneleri, gözaltına alınma neden ve sürelerini ve ilgili kayıtları denetler (Yönetmelik m.26).

11. Gözaltı Süresi Cezadan Düşülür mü?

Gözaltı süresi, verilecek hapis cezasından düşülür. Hüküm kesinleşmeden önce gerçekleşen ve kişi hürriyetini sınırlama sonucunu doğuran bütün hâller nedeniyle geçirilen süreler, hükmolunan hapis cezasından indirilir; adli para cezasına hükmedilmesi durumunda indirim, maddede yazılı gün karşılığı üzerinden yapılır (TCK m.63/1). Madde, geçirilen sürenin indirileceğini söyler; indirim için ayrıca bir çarpan öngörmez. Mahsubun hesabı ve kapsamı ayrı yazıda anlatılmıştır: mahsup ne demek (TCK 63).

Gözaltında ve tutuklulukta geçen süre, sonunda verilen cezadan fazlaysa ya da suç için kanunda öngörülen ceza yalnız para cezası olduğu için kişi zorunlu olarak bu cezayla cezalandırılmışsa kişi tazminat da isteyebilir (CMK m.141/1-f). Bu istem için de 6384 sayılı Kanun hükümleri uygulanır (CMK m.142/2).

12. Gözaltı Süresi Çocuklarda Farklı mı?

Gözaltı süresi bakımından çocuklarda asıl fark, kimin gözaltına alınabileceğindedir. Fiili işlediği zaman on iki yaşını doldurmamış çocuklar ile on beş yaşını doldurmamış sağır ve dilsizler suç nedeniyle yakalanamaz; yalnız kimlik ve suç tespiti amacıyla yakalanabilir ve kimlik tespitinden hemen sonra serbest bırakılır (Yönetmelik m.19/a). Yaş küçüklüğünün ceza sorumluluğuna etkisi ayrı yazıda anlatılmıştır: TCK 31 yaş küçüklüğü.

On iki yaşını doldurmuş ama on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar suç nedeniyle yakalanabilir. Bu çocuklar yakınları ve müdafiye haber verilerek derhâl Cumhuriyet başsavcılığına sevk edilir ve soruşturmayı savcı bizzat yürütür; çocuğun gözaltına alındığı ana-babasına veya vasisine bildirilir, çocuk kendi talebi olmasa bile müdafiden yararlandırılır, ifadesi müdafi hazır bulunmak şartıyla alınır ve çocuğa kelepçe ve benzeri aletler takılamaz (Yönetmelik m.19/b). Gözaltına alınan çocuklar kolluğun çocuk biriminde, bu birimin bulunmadığı yerlerde gözaltındaki yetişkinlerden ayrı bir yerde tutulur (Çocuk Koruma Kanunu m.16).

13. Gözaltı, Yakalama ve Tutuklama Arasındaki Fark

Gözaltı, yakalama ile tutuklama arasında duran ve süreye bağlanmış bir koruma tedbiridir. Yakalama kişinin fiilen hürriyetinin kısıtlandığı andır; gözaltı savcının kararıyla soruşturmanın tamamlanması için kişinin tutulmasıdır; tutuklama ise yalnız hâkim kararıyla verilen tedbirdir.

	Yaka­lama	Gözaltı	Tutuk­lama
Ne	Kişinin hür­ri­ye­ti­nin fiilen kısıt­lan­ması	Soruş­tur­ma­nın tamam­lan­ması için süreli tutma	Hâkim kara­rıyla hür­ri­yet­ten yoksun bırakma
Kim karar verir	Suçüs­tünde herkes; gecik­me­sinde sakınca bulunan hâl­lerde kolluk	Cum­hu­ri­yet savcısı; suçüs­tünde m.91/4’te sayılan suç­larda kolluk amiri	Yalnız hâkim
Süre	Savcıya bilgi verilip emri alınana kadar	24 saat; toplu suçta en çok 4 gün; yol süresi en çok 12 saat	Tutuk­lama yazı­sında anla­tı­lan kanuni sınır­lar
Dayanak	CMK m.90	CMK m.91	Anayasa m.19/3

Tutuklamanın şartları ve katalog suçlar ayrı yazının konusudur: tutuklama nedir (CMK 100). Gözaltı adli sicile işlenmez: adli sicile yalnız Türk mahkemelerince verilmiş ve kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri kaydedilir (5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.4/1). Sicil kaydının hangi hâllerde ve nasıl silindiği ayrı yazıda anlatılmıştır: adli sicil kaydı nasıl silinir.

Gözaltı süresini düzenleyen hükümlerin güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi’nde Ceza Muhakemesi Kanunu ve Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği sayfalarından okunabilir.