Hasta Hakları Nelerdir? Doktor Nereye Şikâyet Edilir?

Hasta hakları, sağlık hizmetinden yararlanma ihtiyacı olan kişinin sırf insan olması sebebiyle sahip olduğu ve Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanunlar ve diğer mevzuatla güvenceye alınan haklardır (Hasta Hakları Yönetmeliği m.4/e). Bu yazı, bir hastanede veya muayenehanede hakkının ihlal edildiğini düşünen hasta ile hasta yakını için hangi hakların bulunduğunu, şikâyetin nereye yapılacağını ve kamu ile özel hastane arasında değişen dava ve ceza yolunu anlatır. Hasta hakları Hasta Hakları Yönetmeliği’nde madde madde sayılır; ihlal hâlinde hasta hakları birimine başvurulabilir, dava ve suç şikâyeti yolu da ayrıca açıktır (m.42).

1. Hasta Hakları: Öne Çıkanlar

• Hasta hakları, resmî ve özel bütün sağlık kuruluşlarında ve bunların dışında verilen sağlık hizmetinde geçerlidir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.2).
• Hasta hakları arasında bilgilendirilme, kayıtları inceleme, rıza ve tedaviyi reddetme, mahremiyet, güvenlik, refakatçi ve şikâyet hakkı ayrı maddelerde sayılır (m.6-42).
• Bilgi kural olarak hastanın kendisine verilir; yakına bilgi verilmesi hastanın imzalı yazılı talebine bağlıdır (m.18).
• Hasta hakları şikâyeti sağlık kuruluşundaki hasta hakları birimine yapılır; il sağlık müdürlüğündeki Hasta Hakları Kurulu başvuruları karara bağlar (m.42/A, m.42/B).
• Kamu hastanesinde tazminat davası doktora değil idareye karşı açılır ve dava öncesinde idareye başvuru şartı vardır (Anayasa m.129/5; İYUK m.13).
• Hekim hakkında tıbbi işlem nedeniyle yapılan soruşturmada, kamu veya özel hastane ayrımı olmaksızın Mesleki Sorumluluk Kurulu izni aranır (3359 sayılı Kanun ek m.18).

2. Hasta Hakları Nedir?

Hasta hakları, sağlık hizmetinden yararlanan kişinin sağlık kuruluşu ve personel karşısında sahip olduğu, Anayasa ve mevzuatla güvenceye alınmış hakların bütünüdür. Hasta Hakları Yönetmeliği bu hakları somut olarak göstermek, herkesin haklarından yararlanmasını ve hak ihlaline karşı hukuki korunma yollarını fiilen kullanabilmesini sağlamak amacıyla hazırlanmıştır (Hasta Hakları Yönetmeliği m.1, m.4/e).

Yönetmeliğin kapsamı geniştir: sağlık hizmeti verilen resmî ve özel bütün kurum ve kuruluşları, bu kuruluşlarda veya dışında hizmete katılan her kademe ve unvandaki personeli ve hizmetten yararlanma hakkı olan bütün kişileri kapsar (m.2). Yönetmelikteki “personel” tanımı yalnız hekimi değil, sağlık hizmetine katılan bütün sağlık meslek mensuplarını ve hizmete sorumlu olarak katılan diğer kişileri içerir (m.4/c).

Hasta haklarının Anayasa’daki dayanağı kişinin vücut bütünlüğü ve sağlık hakkıdır. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; kimse rızası olmadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabi tutulamaz (Anayasa m.17/2). Devlet, herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak amacıyla sağlık kuruluşlarını planlar ve bu görevini kamu ve özel sağlık kurumlarını denetleyerek yerine getirir (Anayasa m.56/3-4).

2.1. Hasta Hakları Yönetmeliği Ne Zaman Yayımlandı?

Hasta Hakları Yönetmeliği 1 Ağustos 1998 tarihli ve 23420 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış ve yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.50). Yönetmelik sonradan birçok kez değiştirilmiştir; bilgilendirme, rıza, hastanın uyması gereken kurallar ve hasta hakları kurulu hükümleri 8 Mayıs 2014 tarihli değişiklikle yeniden düzenlenmiş, kurulun üye yapısı 16 Ocak 2019 tarihli değişiklikle son biçimini almıştır (m.15, m.18, m.24, m.42/A, m.42/B). Yönetmeliğin güncel metni mevzuat.gov.tr’de yayımlanır.

3. Hasta Hakları Nelerdir? Yönetmelikteki Haklar Listesi

Hasta hakları Yönetmelik’te tek bir listede değil, ayrı maddelerde düzenlenir. Aşağıdaki liste her hakkı düzenlendiği maddeyle birlikte verir:

1. Sağlık hizmetinden yararlanma hakkı: Hasta, koruyucu sağlık hizmetleri dâhil, sağlık hizmetlerinden ihtiyacına uygun olarak adalet ve hakkaniyet ilkeleri çerçevesinde yararlanır (m.6). Hizmet verilirken ırk, dil, din ve mezhep, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, ekonomik ve sosyal durum dikkate alınamaz (m.5/c).
2. Bilgi isteme hakkı: Hasta, hangi sağlık kuruluşundan hangi şartlarla yararlanabileceğini ve başvurduğu kuruluşta verilen hizmetlerden yararlanma usulünü öğrenebilir (m.7).
3. Sağlık kuruluşunu seçme ve değiştirme hakkı: Hasta, tabi olduğu mevzuattaki usul ve şartlara uyarak sağlık kuruluşunu seçebilir ve sevk sistemine uygun olmak şartıyla değiştirebilir (m.8).
4. Personeli tanıma, seçme ve değiştirme hakkı: Hastaya talebi hâlinde tabiplerin ve diğer personelin kimliği, görevi ve unvanı bildirilir; hasta, mevzuattaki usullere uyarak personeli seçebilir, tabibini değiştirebilir ve konsültasyon isteyebilir (m.9).
5. Öncelik sırasının belirlenmesini isteme hakkı: Hizmet talebi zamanında karşılanamıyorsa hasta, öncelik hakkının tıbbi kriterlere dayalı ve objektif biçimde belirlenmesini isteyebilir (m.10).
6. Tıbbi gereklere uygun teşhis, tedavi ve bakım hakkı: Hasta, modern tıbbi bilgi ve teknolojinin gereklerine uygun teşhis, tedavi ve bakım isteyebilir; tababet ilkelerine aykırı veya aldatıcı teşhis ve tedavi yapılamaz (m.11).
7. Tıbbi özen gösterilmesini isteme hakkı: Personel hastanın durumunun gerektirdiği tıbbi özeni gösterir; hayatı kurtarmak mümkün olmasa bile ıstırabı azaltmaya çalışmak zorunludur (m.14).
8. Bilgilendirilme hakkı: Hastaya hastalığın muhtemel sebepleri, müdahalenin nasıl yapılacağı, diğer tedavi seçenekleri, komplikasyonlar ve reddetmenin sonuçları anlatılır (m.15).
9. Kayıtları inceleme ve düzeltilmesini isteme hakkı: Hasta dosyasını inceleyebilir, suretini alabilir ve hatalı bilgilerin düzeltilmesini isteyebilir (m.16, m.17).
10. Bilgi verilmesini yasaklama hakkı: Kişi, sağlık durumu hakkında kendisinin, yakınlarının ya da hiç kimsenin bilgilendirilmemesini yazılı olarak isteyebilir ve bu talebini her zaman değiştirebilir (m.20).
11. Mahremiyete saygı gösterilmesi ve bilgilerin gizli tutulması hakkı: Muayene ve tedavi makul bir gizlilik ortamında yapılır; sağlık hizmeti nedeniyle edinilen bilgiler kanunun izin verdiği hâller dışında açıklanamaz (m.21, m.23).
12. Rıza ve tedaviyi reddetme hakkı: Tıbbi müdahalede hastanın rızası gerekir; hasta tedaviyi reddedebilir veya durdurulmasını isteyebilir (m.22, m.24, m.25).
13. Güvenliğin sağlanmasını isteme hakkı: Sağlık kuruluşları, hastaların ve ziyaretçi, refakatçi gibi yakınlarının can ve mal güvenliği için gerekli tedbirleri almak zorundadır (m.37).
14. Dinî vecibelerini yerine getirme hakkı: Kuruluşun imkânları ölçüsünde hastanın dinî vecibelerini serbestçe yerine getirebilmesi için tedbir alınır; talep hâlinde inancına uygun din görevlisi davet edilir (m.38).
15. İnsani değerlere saygı ve ziyaret hakkı: Personel hastaya ve yakınlarına güler yüzlü, nazik ve şefkatli davranmak zorundadır; hastaya bekletilme sebepleri dâhil hangi işlemin neden yapıldığı anlatılır; ziyaretçi kabulü kurumun belirlediği usule göre yapılır (m.39).
16. Refakatçi bulundurma hakkı: Mevzuatın ve kurum imkânlarının elverdiği ve sağlık durumunun gerektirdiği ölçüde, sorumlu tabibin uygun görmesiyle refakatçi bulundurulabilir (m.40).
17. Hizmeti bulunduğu yerde alma hakkı: Koruyucu sağlık hizmetlerinde, tıbbi sebeple sağlık kuruluşuna gidilemeyen hâllerde ve tabii afet gibi olağanüstü hâllerde hizmet hastanın bulunduğu yerde verilebilir (m.41).
18. Müracaat, şikâyet ve dava hakkı: Hasta ve hasta ile ilgili bulunanlar, hak ihlali hâlinde her türlü müracaat, şikâyet ve dava hakkına sahiptir (m.42).

Sağlık kuruluşunun yetkilileri, bu hakları bir liste, tabela veya broşür hâline getirerek hastaların, personelin ve ziyaretçilerin kolayca okuyabileceği yerlerde bulundurmakla yükümlüdür (m.48). Hastanede asılı “hasta hakları” listelerinin dayanağı bu hükümdür.

Personel seçme, tabip değiştirme ve konsültasyon hakları ücretsiz değildir: bu hakları kullanan hasta, mevzuatla belirlenen ücret farkını karşılar (m.9/3). Sevk zincirine uymayan sosyal güvenlik kapsamındaki hasta da acil vakalar dışında aradaki ücret farkını öder (m.8/3).

4. Hasta Hakları ve Bilgilendirme: Hastaya Ne Anlatılmalı?

Hasta hakları içinde bilgilendirme, tıbbi müdahaleden önce hastaya neyin anlatılacağını tek tek sayan bir haktır. Hasta Hakları Yönetmeliği’ne göre hastaya hastalığın muhtemel sebepleri ve nasıl seyredeceği, müdahalenin kim tarafından, nerede, nasıl yapılacağı ve tahmini süresi, diğer tanı ve tedavi seçenekleri ile bunların fayda ve riskleri, muhtemel komplikasyonlar, reddetme durumundaki fayda ve riskler, kullanılacak ilaçların önemli özellikleri, yaşam tarzı önerileri ve gerektiğinde tıbbi yardıma nasıl ulaşılacağı anlatılır (Hasta Hakları Yönetmeliği m.15).

Bilgilendirmenin biçimi de düzenlenmiştir. Bilgi sade, tereddüde yer vermeden ve hastanın anlayabileceği şekilde verilir; hasta müdahaleyi yapacak sağlık meslek mensubu tarafından sözlü olarak bilgilendirilir. Acil durumlar dışında hastaya makul süre tanınır ve bilgilendirme mahremiyet korunarak uygun ortamda yapılır (m.18).

Bilgilendirme hakkının üç ayrıntısı uygulamada sık sorulur:

• İkinci görüş: Hasta, aynı şikâyetiyle ilgili başka bir hekimden sağlık durumu hakkında ikinci görüş almayı talep edebilir (m.18).
• İşlemin bedeli: Hastanın talebi hâlinde yapılacak işlemin bedeline ilişkin bilgi, sağlık hizmet sunucusunun ilgili birimleri tarafından verilir (m.18).
• Bilmeme hakkı: Kişi, sağlık durumu hakkında kendisinin, yakınlarının ya da hiç kimsenin bilgilendirilmemesini isteyebilir; bu karar yazılı alınır ve hasta istediği zaman değiştirebilir (m.20).

Tıbbi müdahaleye verilen rızanın geçerliliği bu bilgilendirmenin eksiksiz yapılmasına bağlıdır. Onam formunun içeriği, kimlerin imzaladığı ve aydınlatmanın ispatı aydınlatılmış onam nedir yazısında ayrıca ele alınmıştır.

4.1. Hasta Hakları ve Yoğun Bakımda Hasta Yakınının Bilgi, Ziyaret ve Refakat Hakkı

Hasta hakları bakımından kural, bilginin hastanın kendisine verilmesidir; yakına bilgi verilmesi istisnadır. Hasta kendisi yerine başkasının bilgilendirilmesini isterse bu talep hastanın imzasıyla yazılı olarak kayda alınır ve yalnız bilgilendirilmesi istenen kişilere bilgi verilir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.18). Bilinci yerinde olan hastanın eşi veya çocuğu olmak tek başına bilgi alma hakkı vermez.

Yoğun bakımda yatan ve bilinci kapalı olan hastada ise Yönetmelik ayrı bir kural koyar. Rızanın alınamadığı, hayati tehlikenin bulunduğu ve bilincin kapalı olduğu acil durumlarda tıbbi müdahale rızaya bağlı değildir; bu durumda mümkünse orada bulunan yakın veya kanuni temsilci, mümkün değilse müdahaleden sonra yakın veya kanuni temsilci bilgilendirilir. Hastanın bilinci açıldıktan sonraki müdahaleler için yeniden hastanın rızasına başvurulur (m.24).

Yönetmelik, bilgi verilecek yakını “birinci derece yakın” gibi bir ölçütle sınırlamaz; metin “yakını veya kanuni temsilcisi” ifadesini kullanır (m.24). Yoğun bakım ziyaret saatleri ve ziyaretçi sayısı da Yönetmelik’te belirlenmez: ziyaretçi kabulü kurumun belirlediği usul ve esaslara göre yapılır, refakatçi ise tedaviden sorumlu tabibin uygun görmesine bağlıdır (m.39, m.40). Hastanelerin yayımladığı yoğun bakım kuralları bu kurum usulüdür.

Hasta Hakları Yönetmeliği hekime iki hâlde daha takdir tanır. Hastanın manevi yapısına kötü etki ederek hastalığın artması ihtimali ve hastalığın seyrinin vahim görülmesi hâlinde teşhis saklanabilir ve hastaya veya yakınlarına bilgi verilip verilmemesi tabibin takdirine bağlıdır. Tedavisi olmayan bir teşhis, hastanın aksi yönde talebi yoksa veya açıklanacağı kişi önceden belirlenmemişse ailesine bildirilir (m.19).

5. Hasta Hakları ve Tıbbi Kayıtlar: Epikriz ve Dosyayı İnceleme

Hasta hakları arasında kayıtlara erişim, hastanın kendi dosyasını görme ve suretini alma hakkıdır. Hasta, sağlık durumuyla ilgili bilgilerin bulunduğu dosyayı ve kayıtları doğrudan veya vekili ya da kanuni temsilcisi aracılığıyla inceleyebilir ve suretini alabilir; bu kayıtları yalnız hastanın tedavisiyle doğrudan ilgili olanlar görebilir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.16).

Hasta, kayıtlarındaki eksik, belirsiz ve hatalı tıbbi ve şahsi bilgilerin tamamlanmasını, açıklanmasını ve düzeltilmesini isteyebilir. Bu hak, sağlık durumuyla ilgili raporlara itiraz etmeyi ve aynı veya başka bir kuruluşta yeni rapor düzenlenmesini istemeyi de kapsar (m.17). Resmî sağlık kurulu raporuna karşı izlenecek yol için sağlık kurulu raporuna itiraz yazısına bakılabilir.

Yatarak tedavisi tamamlanan hastaya genel sağlık durumu, ilaçları, kontrol tarihleri ve diyeti gibi bilgileri içeren taburcu sonrası tedavi planı sözlü olarak anlatılır ve bu planın yer aldığı epikrizin bir nüshası hastaya verilir (m.24).

Şikâyet veya dava hazırlığında yalnız epikriz yeterli olmayabilir. Kayıt talebi yazılı yapıldığında, istenen belgeler (ameliyat notu, konsültasyon, görüntüleme ve laboratuvar sonuçları, ilaç çizelgesi, hemşire gözlem kayıtları, onam formları) ve teslim edilenler sonradan gösterilebilir. Bu kayıtlar, SGK’nın karşılamadığı kanser ilacı için açılan davada tıbbi zorunluluğun incelenmesinde de kullanılır.

6. Hasta Hakları ve Mahremiyet: Hasta Bilgileri Kimlerle Paylaşılabilir?

Hasta hakları içinde mahremiyet, hastanın sağlık durumuyla ilgili tıbbi değerlendirmelerin gizli yürütülmesini ve muayenenin makul bir gizlilik ortamında yapılmasını isteme hakkıdır. Mahremiyet hakkı ayrıca tıbben sakınca yoksa yanında bir yakınının bulunmasına izin verilmesini, tedavisiyle doğrudan ilgili olmayan kişilerin müdahale sırasında bulunmamasını, hastalığın gerektirmediği ölçüde şahsi ve ailevi hayata müdahale edilmemesini ve sağlık harcamalarının kaynağının gizli tutulmasını kapsar (Hasta Hakları Yönetmeliği m.21).

Mahremiyet hakkının sınırları da Yönetmelik’te yazılıdır:

• Ölüm: Ölüm olayı, mahremiyetin bozulması hakkını vermez (m.21).
• Eğitim hastanesi: Eğitim verilen sağlık kuruluşunda tedaviyle doğrudan ilgili olmayanların müdahale sırasında bulunması gerekiyorsa, bunun için hastanın ayrıca rızası alınır (m.21).
• Araştırma ve eğitim: Araştırma ve eğitim amaçlı faaliyetlerde hastanın kimlik bilgileri rızası olmadan açıklanamaz (m.23).

Sağlık hizmeti nedeniyle edinilen bilgiler kanunun izin verdiği hâller dışında hiçbir şekilde açıklanamaz. Geçerli ve haklı bir sebep olmadan hastaya zarar verme ihtimali bulunan bilginin ifşası, personelin ve diğer kişilerin hukuki ve cezai sorumluluğunu doğurur (m.23). Kayıtları yalnız tedaviyle doğrudan ilgili olanlar görebildiği için eş veya yakın olmak da hastanın rızası veya kanuni bir dayanak olmadan kayıtlara erişim yetkisi vermez (m.16).

Sağlık verisi, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’na göre özel nitelikli kişisel veridir ve işlenmesi kural olarak yasaktır. Bu veriler; açık rıza, kanunda açıkça öngörülme veya sır saklama yükümlülüğü altındaki kişilerce tıbbi teşhis, tedavi ve bakım hizmetlerinin yürütülmesi gibi sayılı hâllerde işlenebilir (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu m.6/1, m.6/3). Sağlık verisi ihlaline karşı başvuru yolu için KVKK Kurulu’na şikâyet yazısına bakılabilir.

6.1. Hasta Hakları ve Mahremiyet İhlalinin Cezası

Hasta mahremiyetinin ihlali, fiilin suç tanımındaki unsurları taşıması hâlinde ceza sorumluluğu da doğurur. Kişilerin özel hayatının gizliliğini ihlal eden kimse bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (Türk Ceza Kanunu m.134/1). Kişisel verileri hukuka aykırı olarak başkasına veren, yayan veya ele geçiren kişi iki yıldan dört yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (Türk Ceza Kanunu m.136/1). Suçların unsurları için özel hayatın gizliliğini ihlal ve kişisel verileri ele geçirme ve yayma yazılarına bakılabilir.

7. Hasta Hakları ve Rıza: Tedaviyi Reddetme Hakkı

Hasta hakları bakımından tıbbi müdahalede hastanın rızası gerekir. Hasta küçük veya kısıtlı ise velisinden veya vasisinden izin alınır; hastanın, velisinin veya vasisinin olmadığı ya da hazır bulunamadığı veya hastanın ifade gücünün olmadığı hâllerde bu şart aranmaz (Hasta Hakları Yönetmeliği m.24). Kanuni temsilcinin rızasının yeterli olduğu hâllerde de küçük veya kısıtlı hasta anlayabileceği ölçüde dinlenir ve kararlara katılımı sağlanır (m.24).

Kanuni temsilci rıza vermez ama müdahale tıbben gerekliyse, velayet ve vesayet altındaki hastaya müdahale Türk Medeni Kanunu m.346 ve m.487 uyarınca mahkeme kararına bağlıdır (m.24). Vesayet altındaki kişinin temsili için vesayet nedir yazısına bakılabilir.

Hasta, kanunen zorunlu hâller dışında ve doğabilecek olumsuz sonuçların sorumluluğu kendisine ait olmak üzere, planlanan veya uygulanmakta olan tedaviyi reddedebilir ya da durdurulmasını isteyebilir. Bu durumda tedavinin uygulanmamasından doğacak sonuçlar hastaya, kanuni temsilcisine veya yakınlarına anlatılır ve bunu gösteren yazılı belge alınır. Tedaviyi reddetme hakkının kullanılması, hastanın sağlık kuruluşuna tekrar başvurmasında hasta aleyhine kullanılamaz (m.25).

8. Hasta Hakları ve Sorumlulukları: Hastanın Uyması Gereken Kurallar

Hasta hakları tek yönlü değildir; Hasta Hakları Yönetmeliği 2014 değişikliğiyle hastanın uyması gereken kuralları da ayrı bir maddede saymıştır. Hasta; kuruluşun kural ve uygulamalarına uygun davranır, yakınmalarını, geçirdiği hastalıkları, gördüğü tedavileri ve kullandığı ilaçları mümkün olduğunca eksiksiz ve doğru bildirir, hekimin belirlediği sürelerde kontrole gelir ve tedavinin gidişatı hakkında geri bildirimde bulunur, randevu tarih ve saatine uyar, diğer hastaların ve personelin haklarına saygı gösterir, personele sözlü ve fiziki saldırıda bulunmaz ve haklarının ihlal edildiğini düşündüğünde hasta hakları birimine başvurur (Hasta Hakları Yönetmeliği m.42/A).

Hasta Hakları Yönetmeliği m.42/A bu kurallara uyulmamasına özel bir yaptırım bağlamaz. Ancak zarar gören zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa, genel tazminat hükmüne göre hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir (Türk Borçlar Kanunu m.52/1). Örneğin kullanılan bir ilacın bildirilmemesinin (m.42/A-b) zarara etkisi bu hüküm çerçevesinde değerlendirilir; etkinin ölçüsü somut dosyada ayrıca incelenir.

9. Hasta Hakları Şikâyeti Nereye Yapılır?

Hasta hakları şikâyeti ilk olarak hizmet alınan sağlık kuruluşundaki hasta hakları birimine yapılır. Sağlık kurum ve kuruluşlarında hasta hakları uygulamalarını yürütmek üzere hasta hakları birimleri oluşturulur; il sağlık müdürlüğü ise üniversite hastaneleri, özel sağlık kuruluşları, kamu hastaneleri, ağız ve diş sağlığı merkezleri, aile sağlığı merkezleri ve toplum sağlığı merkezlerinden gelen başvuruları değerlendirmek, karara bağlamak, öneri sunmak ve düzeltici işlemleri belirlemek üzere Hasta Hakları Kurulu oluşturur (Hasta Hakları Yönetmeliği m.42/B).

Hasta hakları birimine ve kurula başvuru, dava ve suç şikâyeti yolunu kapatmaz. Hastanın ve hasta ile ilgili bulunanların hak ihlali hâlinde mevzuat çerçevesinde her türlü müracaat, şikâyet ve dava hakkı vardır (m.42).

Başvuru yolu	Nereye	Ne sağlar	Dayanak
Hasta hakları birimi	Hizmet alınan sağlık kuru­luşu	Kurum içi değer­len­dirme ve düzeltme	Hasta Hakları Yönet­me­liği m.42/A-f, m.42/B
Hasta Hakları Kurulu	İl sağlık müdür­lüğü	Baş­vu­ruyu karara bağlama, öneri, düzel­tici işlem	m.42/B
Dilek ve şikâyet baş­vu­rusu	Yetkili idari makam (CİMER dâhil)	En geç otuz gün içinde gerek­çeli cevap	3071 sayılı Kanun m.7
Disip­lin soruş­tur­ması	Kamu per­so­neli: valilik, Bakan­lık veya kurum; özel per­so­nel: meslek kuru­luşu	Disip­lin cezası	m.45, m.46, m.47
Taz­mi­nat davası	Kamu: idare mah­ke­mesi; özel: adli yargı	Maddi ve manevi taz­mi­nat	m.43, m.47
Suç şikâ­yeti	Cum­hu­ri­yet baş­sav­cı­lığı veya kolluk	Ceza soruş­tur­ması	CMK m.158

Sağlık Bakanlığı, hasta başvurularının çevrim içi alındığı Hasta Başvuru Bildirim Sistemi’ni ve sağlık hizmetiyle ilgili talep ve önerilerin değerlendirildiği ALO 184 Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi’ni (SABİM) işletir. Bu iki kanal Bakanlığın kendi sitelerinde duyurulan idari hizmetlerdir; işleyişleri mevzuat metni değildir ve Resmî Gazete’de yayımlanmaz. Yetkili makamlara yapılan dilek ve şikâyet başvurularına en geç otuz gün içinde gerekçeli cevap verilir (3071 sayılı Kanun m.7). CİMER başvurusunun ayrıntıları için CİMER şikâyeti nasıl yapılır yazısına bakılabilir.

9.1. Hasta Hakları Kurulu Kimlerden Oluşur?

Hasta Hakları Kurulu il sağlık müdürlüğünde kurulur ve başkanı il sağlık müdürü veya müdürlük temsilcisidir. Kurulun diğer üyeleri şunlardır (Hasta Hakları Yönetmeliği m.42/B):

• şikâyet edilen personelin üyesi olduğu kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşundan bir temsilci,
• şikâyet edilen personelin varsa üyesi olduğu işyeri sendika temsilcisi,
• personelin görev yaptığı kurumun ildeki üst yöneticisinin görevlendirdiği bir temsilci; özel sağlık kuruluşunda kuruluşun üst yöneticisinin belirlediği bir temsilci,
• hasta hakları derneklerinden, yoksa tüketici derneklerinden bir temsilci,
• il insan hakları kurulundan bir temsilci,
• valilikçe görevlendirilen bir vatandaş.

Birden fazla hasta hakları veya tüketici derneği başvurursa dernek temsilcisi kurayla belirlenir; il sağlık müdürlüğü ihtiyaç hâlinde birden fazla kurul oluşturabilir (m.42/B).

9.2. Hasta Hakları Şikâyeti Nasıl Yapılır?

Hasta hakları şikâyeti yazılı ve belgeli yapıldığında hem kurul aşamasında hem de sonraki dava veya suç şikâyetinde kullanılabilir. Sıra şöyledir:

1. Kayıtları isteyin. Dosyanın ve kayıtların suretini yazılı olarak talep edin; hasta kayıtları inceleme ve suret alma hakkına sahiptir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.16).
2. Olayı ve ihlal edilen hakkı yazın. Tarihi, birimi, personelin kimliğini ve hangi hakkın ihlal edildiğini belirtin; personelin kimliği talep hâlinde bildirilmek zorundadır (m.9/1).
3. Hasta hakları birimine başvurun. Başvurunuzun kaydını alın; hasta hakkının ihlal edildiğini düşünen hastadan bu birime başvurması beklenir (m.42/A-f).
4. Kurul aşamasını izleyin. İl sağlık müdürlüğündeki Hasta Hakları Kurulu başvuruyu değerlendirip karara bağlar ve düzeltici işlemleri belirler (m.42/B).
5. Tazminat veya suç şikâyeti gerekiyorsa ayrı yolu açın. Kurul süreci dava ve şikâyet hakkının yerine geçmez (m.42); kamu hastanesinde dava öncesi idareye başvuru süresi ayrıca işler (İYUK m.13/1).

10. Hasta Hakları İhlalinde Doktor ve Hastane Nereye Şikâyet Edilir? Kamu ve Özel Hastane Farkı

Hasta hakları ihlalinde doktor ve hastane; hastanedeki hasta hakları birimine ve il sağlık müdürlüğündeki Hasta Hakları Kurulu’na (Hasta Hakları Yönetmeliği m.42/B), CİMER dâhil yetkili idari makamlara (3071 sayılı Kanun m.7) ve suç oluşturan fiil için Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa (CMK m.158) şikâyet edilir. Disiplin, tazminat ve ceza yolunun hangi merciye gideceği ise ihlal eden personelin kamu görevlisi olup olmadığına göre değişir. Hasta Hakları Yönetmeliği bu ayrımı ayrı maddelerde kurar: kamu görevlisi personel için m.45 ve m.46, kamu görevlisi olmayan personel için m.47 uygulanır. Hak ihlali eden personelin cezai, mali ve disiplin sorumluluğunun tamamı veya bir kısmı doğabilir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.44).

Yol	Devlet hastanesi, kamu personeli	Özel hastane, kamu görevlisi olmayan personel
Disiplin	Valilik, Bakanlık veya personelin kurumu müfettiş ya da muhakkik görev­len­di­rir (m.45, m.46/a)	Kamu kurumu nite­li­ğin­deki meslek kuruluşunun haysiyet divanı disiplin cezası verebilir (m.47/a)
Tazminat davası	Yalnız idare aleyhine açılır; dava öncesi idareye başvuru şartı vardır (Anayasa m.129/5; İYUK m.13)	Personele, onu çalıştıran kuruluşa veya ikisine birlikte açılabilir (m.47/b)
Suç şikâyeti	Cumhuriyet baş­sav­cı­lığı veya kolluk (CMK m.158); tıbbi işlemde Mesleki Sorumluluk Kurulu izni (3359 sayılı Kanun ek m.18)	Aynı: şikâyet savcılığa veya kolluğa, tıbbi işlemde Mesleki Sorumluluk Kurulu izni (ek m.18)

Kamu görevlisi hekim, mesleğini resmî görevi dışında serbest olarak icra ederken işlediği fiilden dolayı kamu görevlisi olmayan personel gibi m.47’ye tabidir (m.46/d). Yani aynı hekimin hastanedeki işlemi ile muayenehanesindeki işlemi farklı yollara bağlanabilir.

10.1. Hasta Hakları İhlalinde Kamu Hastanesine Tazminat Davası

Hasta hakları ihlalinde kamu hastanesindeki doktora doğrudan tazminat davası açılamaz. Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ancak idare aleyhine açılabilir (Anayasa m.129/5). Kişiler kamu hukukuna tabi görevlerle ilgili zararlardan dolayı personel aleyhine değil ilgili kurum aleyhine dava açar (657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.13/1). Yönetmelik de hasta hakkı ihlalinde tazminat davasının personeli istihdam eden kurum aleyhine açılacağını düzenler (Hasta Hakları Yönetmeliği m.43, m.46/c).

Kamu hastanesine karşı dava, idari yargıda tam yargı davası olarak açılır ve öncesinde idareye başvuru şartı vardır. İdari eylemden hakkı ihlal edilen kişi, eylemi yazılı bildirim üzerine veya başka surette öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak hakkının yerine getirilmesini ister. İstek reddedilirse ret işleminin tebliğini izleyen günden, otuz gün içinde cevap verilmezse bu sürenin bittiği tarihten itibaren dava süresi içinde dava açılabilir (İdari Yargılama Usulü Kanunu m.13/1). İdare mahkemesinde dava açma süresi, özel kanunda ayrı süre yoksa altmış gündür (İYUK m.7/1). Başvuruda maddi ve manevi tazminat olarak istenen miktar ayrı ayrı gösterilir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.43/b).

Güncellik: Hasta Hakları Yönetmeliği m.43/b idareye başvuru süresini yalnız “zarar verici eylemin öğrenildiği tarihten itibaren en geç bir yıl” olarak yazar. Uygulanacak güncel süre İYUK m.13/1’deki süredir; bu hüküm bir yıllık sürenin yanında eylem tarihinden itibaren beş yıllık üst sınırı ve otuz günlük cevapsızlık kuralını da içerir. Tam yargı davasının ayrıntıları için tam yargı davası nedir ve idari davada dava açma süresi yazılarına bakılabilir.

İdare tazminatı ödedikten sonra sorumlu personele rücu eder (Hasta Hakları Yönetmeliği m.46/c). Tıbbi işlem nedeniyle ödenen tazminatta hekime rücu edilip edilmeyeceğine ve rücu miktarına Mesleki Sorumluluk Kurulu bir yıl içinde karar verir (3359 sayılı Kanun ek m.18/2).

10.2. Hasta Hakları İhlalinde Özel Hastaneye Tazminat Davası

Hasta hakları ihlalinde özel hastanede çalışan kamu görevlisi olmayan personelin hukuki sorumluluğu genel hükümlere göre ileri sürülür. Dava doğrudan personele, onu çalıştıran kuruluşa veya ikisine birlikte açılabilir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.47/b). Özel hastaneye karşı davada görevli mahkeme ve davalı seçimi özel hastaneye malpraktis tazminat davası yazısında ayrıca açıklanmıştır; tazminat talebinin süreleri için malpraktis davasında zamanaşımı yazısına bakılabilir.

10.3. Hasta Hakları İhlalinde Doktor Hakkında Suç Şikâyeti ve Soruşturma İzni

Hasta hakları ihlali aynı zamanda suç oluşturuyorsa şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılır; valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılan şikâyet de ilgili başsavcılığa gönderilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.158/1-2). Şikâyet yazılı veya tutanağa geçirilmek üzere sözlü yapılabilir (CMK m.158/5).

Tıbbi işlem nedeniyle yapılan soruşturmada ayrıca izin aranır. Kamu veya özel sağlık kuruluşlarında ve vakıf üniversitelerinde görev yapan hekim, diş hekimi ve diğer sağlık meslek mensuplarının muayene, teşhis ve tedaviye ilişkin tıbbi işlemleri nedeniyle yapılan soruşturmalarda 4483 sayılı Kanun hükümleri uygulanır ve soruşturma iznini Sağlık Bakanlığı bünyesindeki Mesleki Sorumluluk Kurulu verir. Yükseköğretim Kanunu m.53’teki soruşturma usulüne tabi olanlar bu kuralın dışındadır; Kurulun kararlarına karşı Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir (3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu ek m.18/1).

Güncellik: Hasta Hakları Yönetmeliği m.47/c, kamu görevlisi olmayan personel hakkında cezai yaptırımın genel hükümlere göre doğrudan savcılığa yapılacak şikâyetle yürüyeceğini yazar; m.46/b ise kamu personeli için Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat’a atıf yapar. Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlarda bugün 4483 sayılı Kanun uygulanır (4483 sayılı Kanun m.2/1). 12 Mayıs 2022 tarihli 7406 sayılı Kanun’la eklenen 3359 sayılı Kanun ek m.18 ise tıbbi işlemler nedeniyle yapılan soruşturmalarda özel hastane hekimini de izin usulüne bağlar. Tıbbi işlem dışındaki fiillerde (örneğin hasta bilgisinin ifşası) bu özel izin kuralı değil, genel hükümler uygulanır.

İzin usulü uygulandığında şikâyet dilekçesi belirli şartları taşımalıdır. İhbar ve şikâyetin soyut ve genel nitelikte olmaması, kişi veya olay belirtilmesi, iddiaların ciddi bulgu ve belgelere dayanması ve dilekçede şikâyetçinin doğru ad, soyad, imza ve adresinin bulunması zorunludur; bu şartları taşımayan şikâyet işleme konulmaz (4483 sayılı Kanun m.4/3-4). Hatalı tıbbi uygulamanın suç tipleri ve cezası için malpraktis nedir yazısına bakılabilir.

11. Hasta Hakları İhlali ile Malpraktis Farkı

Hasta hakları ihlali ile malpraktis aynı şey değildir ve tazminat davasının kurgusunu değiştirir. Malpraktis, tıbbi standarda aykırı uygulamadan doğan zarardır; hasta hakkı ihlali ise müdahale teknik olarak doğru yapılsa bile bilgilendirme, rıza, mahremiyet veya kayıt hakkının çiğnenmesidir. Yönetmelik iki yükümlülüğü ayrı maddelerde düzenler: tıbbi gereklere uygun teşhis ve tedavi ile tıbbi özen m.11 ve m.14’te, bilgilendirme ve rıza m.15, m.18 ve m.24’te yer alır.

Ölçüt	Hasta hakkı ihlali	Malpraktis
Neye aykırılık	Bil­gi­len­dirme, rıza, mahremiyet, kayıt kuralları (m.15, m.16, m.21, m.24)	Tıbbi gereklere uygun tedavi ve tıbbi özen (m.11, m.14)
Müdahale teknik olarak doğruysa	İhlal yine bulunabilir	Kural olarak sorumluluk doğmaz
Tipik sonuç	Rızanın geçer­siz­liği, kişilik hakkı ihlali	Kusura dayalı tazminat

İki ihlal aynı olayda birlikte de gündeme gelebilir ve dava dilekçesinde ayrı ayrı gösterilir. Komplikasyon ile hatalı uygulama ayrımı için komplikasyon malpraktis farkı yazısına bakılabilir.